Eski yazılar nasıl okunur? Paleografi ve diplomatik

Öğrenme hedefleri

• Paleografinin, yani eski el yazılarını okuma ve tarihleme biliminin, ve diplomatiğin, yani resmî belgelerin biçimini inceleyen bilimin, ne işe yaradığını açıklayabileceksin.
• Mabillon ile Papebroch arasındaki tartışma üzerinden, bir belgenin sahte mi gerçek mi olduğunun hangi ölçütlerle belirlendiğini tanımlayabileceksin.
• Osmanlı belgelerinin yazı türleri ve kalıpları örneğinde, bir belgenin biçiminin içeriği kadar bilgi taşıdığını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir manastırın bütün arşivi şüpheli

1675'te Anvers'te çalışan Cizvit bilgin Daniel Papebroch, azizlerin hayatlarını yayımlayan dev bir derlemenin yeni cildine uzun bir giriş yazdı. Bu girişte, eski belgelerde gerçeği sahteden ayırmanın kurallarını koymaya çalışıyordu. Örnek olarak da, Paris yakınlarındaki ünlü Saint-Denis Manastırı'nın elindeki, Frank krallarına atfedilen bazı eski fermanların sahte olduğunu ileri sürdü. İddia ağırdı: Benediktin manastırlarının toprak ve ayrıcalıklarının dayandığı belgeler, sahtecilikle suçlanıyordu.

Benediktin tarikatının Paris'teki bilginleri, cevap vermek için içlerinden birini görevlendirdi: Jean Mabillon. Mabillon bu işe altı yıl verdi. Saint-Denis'nin ve Fransa'nın pek çok manastırının arşivlerini taradı, yüzlerce belgeyi yazılarına, mühürlerine, tarih formüllerine ve dil özelliklerine göre karşılaştırdı. 1681'de yayımladığı eser, yalnızca bir savunma değil, eski belgeleri incelemenin kurallarını ilk kez sistemli biçimde ortaya koyan bir kitaptı. Papebroch, kitabı okuyunca yanıldığını kabul etti. Bu bölüm, bu tartışmadan doğan iki bilime bakıyor: eski yazılar nasıl okunur ve bir belgenin biçimi ne anlatır?

Bağlam — iki bilim, bir amaç

İki bilim birbirine yakındır, ama farklı sorular sorar. Paleograf, «bu metin nasıl okunur ve bu yazı hangi döneme aittir?» diye sorar. Diplomatikçi ise «bu belge, iddia ettiği makamın, iddia ettiği tarihte düzenleyebileceği biçimde mi yazılmış?» diye sorar. Bir belgenin sahte olduğunu gösteren işaret, bazen yazının kendisinde, bazen de belgenin yapısında, kullandığı unvanlarda ya da tarih formülünde gizlidir. Ortaçağ Avrupa'sında bu soru pratik bir önem taşıyordu: bir manastırın toprak hakkı, bir kentin vergi muafiyeti ya da bir ailenin soyluluğu, çoğu zaman yüzyıllar önce yazılmış bir belgeye dayanıyordu ve mahkemeler bu belgelerin gerçekliğini tartışıyordu.

Mabillon'un 1681'de yayımladığı De re diplomatica, bugün diplomatik biliminin kurucu eseri sayılır. «Diplomatik» adı da onun kitabının adından gelir; Latincede «diploma», resmî bir belge anlamına geliyordu. Birkaç on yıl sonra, 1708'de, yine bir Benediktin bilgini olan Bernard de Montfaucon, Yunanca el yazmaları üzerine yazdığı kitaba Palaeographia Graeca adını verdi; «paleografi» sözcüğü böylece yerleşti.

Gelişme — Mabillon'un yöntemi

Mabillon'un yönteminin gücü, karşılaştırmaya dayanmasıydı. Tek bir belgeye bakarak onun gerçek ya da sahte olduğuna karar vermek yerine, aynı dönemden, aynı yazı merkezinden ve aynı makamdan gelen çok sayıda belgeyi yan yana koydu. Böylece belirli bir dönemde belirli bir kraliyet yazı işleri dairesinin hangi harf biçimlerini, hangi kısaltmaları, hangi giriş ve kapanış formüllerini, hangi tarih düzenini kullandığını belirledi. Bir belge bu kalıplara uyuyorsa büyük ihtimalle gerçekti; uymuyorsa, sahte ya da sonradan kopyalanmış olabilirdi.

Mabillon, Papebroch'un kurallarındaki temel hatayı da gösterdi. Papebroch, eski belgelerin çok azının gerçek olabileceğini varsayıyordu; ona göre bir belge ne kadar eskiyse, sahte olma ihtimali o kadar yüksekti. Mabillon ise, belgelerin çoğunun gerçek olduğunu, ama bir kısmının sonradan kopyalandığını, bazılarının onarıldığını ya da genişletildiğini, sahteciliğin de belirli dönemlerde ve belirli amaçlarla yoğunlaştığını gösterdi. Bir belgeyi değerlendirmek için onu kendi dönemiyle karşılaştırmak gerekiyordu, soyut bir kuşkuyla değil.

Mabillon'un kitabı, sözle anlatılanı görünür kılmak için bir yenilik daha getirdi: farklı dönemlerin yazı örneklerini gösteren bakır levhalar. Okur, bir Merovenj fermanının harflerini bir Karolenj belgesinin harfleriyle yan yana görebiliyordu. Bu levhalar, paleografi öğretiminin ilk örnek kitaplarından biriydi ve bugün de el yazısı eğitiminin temel aracı olan örnek derlemelerinin atasıdır. Kitap bu yüzden yalnızca bir tartışmaya cevap değil, bir ders kitabı işlevi de gördü; sonraki kuşak bilginler, arşivlere Mabillon'un levhalarını yanlarında taşıyarak girdiler.

Dönüş noktası — Osmanlı belgesini okumak

Paleografi ve diplomatik yalnızca Latince belgeler için değil, her yazı kültürü için geçerlidir. Osmanlı Devleti, dünyanın en büyük arşivlerinden birini bıraktı: milyonlarca ferman, berat, defter, arz ve yazışma. Bu belgeleri okuyabilmek için, Osmanlı Türkçesinin Arap harfleriyle yazılışının yanında, farklı yazı türlerini de tanımak gerekir. Kitaplar genellikle nesih yazısıyla, padişah fermanları ve beratlar çoğunlukla divani yazısıyla, günlük yazışmalar ise rika gibi daha hızlı yazı türleriyle yazılırdı.

Mali belgelerin kendine özgü bir yazısı vardı: siyakat. Bu yazı, rakamları ve sözcükleri çok kısaltılmış, birbirine bağlanmış biçimlerle gösteriyordu ve yalnızca maliye kalemlerinde çalışan kâtiplerin iyi bildiği bir yazıydı. Bir önceki bölümde ele alınan akçe tağşişini incelemek isteyen bir tarihçi, darphane ve hazine defterlerini okumak için siyakatı öğrenmek zorundadır. Bu yazının zorluğu, bir yandan belgelerin sahte olarak üretilmesini zorlaştırıyor, öte yandan bugün onları okuyabilen uzmanların sayısını sınırlıyordu.

Osmanlı diplomatiği de belgelerin yapısını inceler. Bir padişah fermanı, belirli bir sırayla ilerler: en üstte padişahın tuğrası, ardından belgenin kime hitap ettiğini belirten bölüm, sonra konunun anlatıldığı bölüm, padişahın emri ve belgenin tarihi ile yeri. Her bölümün kullandığı kalıp sözler, belgenin türünü ve düzenlendiği dönemi ele verir. Türk diplomatik araştırmalarının önemli adlarından Mübahat Kütükoğlu, Osmanlı belgelerinin bu yapısını sistemli biçimde inceleyen temel eserlerden birini yazdı.

Bu yapıyı bilmek, bir tarihçiye iki kazanç sağlar. Birincisi, bir belgenin hangi bölümünün asıl bilgiyi taşıdığını hızla bulmasını sağlar: bir ferman, çoğu zaman bir şikâyeti ya da bir raporu özetleyerek başlar ve bu özet, merkeze taşradan ulaşan bilgiyi gösterir. İkincisi, kalıpların dışına çıkan bir ifade, dikkat edilmesi gereken bir işarettir. Alışılmadık bir hitap, beklenmedik bir unvan ya da yanlış sırada bir bölüm, belgenin ya olağan dışı bir durumda yazıldığını ya da bir kopyacının hatası olduğunu, ya da sahte olabileceğini düşündürür.

Cevap — iki soru, bir yöntem

Öyleyse eski yazılar nasıl okunur? Önce harflerin ve kısaltmaların tanınmasıyla: paleograf, bir yazı türünün harf biçimlerini, bağlantılarını ve kısaltma sistemini öğrenir ve metni satır satır çözer. Sonra belgenin yapısının incelenmesiyle: diplomatikçi, belgenin hangi kalıplarla, hangi unvanlarla, hangi tarih formülüyle yazıldığına bakarak onu kendi döneminin öbür belgeleriyle karşılaştırır. İki bilim birlikte, bir belgenin ne söylediğini ve söylediğini gerçekten söyleyip söyleyemeyeceğini belirler.

Mabillon'un bıraktığı en kalıcı ders, bir yöntem dersidir: tek bir belgeye değil, belge dizilerine bakmak; soyut kuşku yerine somut karşılaştırma yapmak; ve kesin yargılarda ağır ve temkinli olmak. Bu ilkeler, bugün de yalnızca eski belgeler için değil, her tür kaynağın değerlendirilmesi için geçerlidir.

Bugünle bağ — el yazısını okuyamayan bir kuşak

Bugün pek çok genç, el yazısıyla yazılmış bir mektubu okumakta zorlanıyor; çünkü yazışmalarımızın çoğu ekranlarda, standart harflerle yapılıyor. Birkaç kuşak önce yazılmış bir büyükanne mektubu, bir aile defteri ya da bir tapu kaydı, bugün bir tür paleografi gerektirebilir. Harf devriminden önce yazılmış belgeler ise, Arap harflerini okuyabilen uzmanların yardımı olmadan çoğumuz için kapalıdır.

Bir aile arşivindeki eski bir belgeye bakarken, küçük bir paleograf ve diplomatikçi gibi düşünebilirsin: bu yazı hangi dönemin alışkanlıklarını taşıyor, belge kim tarafından, kime yazılmış, hangi kalıplarla başlıyor ve bitiyor? Bu sorular, belgenin sesini daha iyi duymanı sağlar.

Birincil kaynak

Jean Mabillon, De re diplomatica'nın önsözünde, Papebroch'a cevap vermek için nasıl çalıştığını ve hangi ilkeye bağlı kaldığını şöyle anlatır:

Et quoniam praecipuus adversariorum conatus in Dionysianum archivum exsertus fuerat, accurate singulos eius forulos revolvi cum socio meo Michaele Germano, cuius sedulitas atque industria mihi numquam defuit. […] Iam vero diligentiae moderationem coniungere operae pretium duxi, ratus ut in moralibus civilibusque rebus, sic in artibus omnem definitionem esse periculosam, praesertim in illis quae necdum penitus illustratae sunt disciplinis. […] Quapropter in affirmando quod observaveram, tardus et circumspectus; in negando parcior et religiosior esse studui.

Türkçesi: Karşı tarafın asıl saldırısı Saint-Denis arşivine yöneldiği için, çalışkanlığı ve gayreti beni hiç yüzüstü bırakmayan arkadaşım Michel Germain ile birlikte o arşivin bütün dolaplarını tek tek, dikkatle karıştırdım. […] Titizliğe ölçülülüğü de eklemeyi değerli buldum; çünkü ahlak ve toplum işlerinde olduğu gibi bilim ve sanatlarda da her kesin tanımın tehlikeli olduğunu düşündüm, özellikle henüz tam aydınlatılmamış bilgi dallarında. […] Bu yüzden gözlemlediğim bir şeyi onaylarken ağır ve temkinli, bir şeyi reddederken ise daha az istekli ve daha titiz olmaya çalıştım.

Kaynak: Jean Mabillon, De re diplomatica libri VI, önsöz (ilk baskı Paris, 1681); ikinci baskı (Paris: Carolus Robustel, 1709), archive.org. Latince metnin yazımı, eski baskıdaki uzun «s» harfleri düzeltilerek verildi. Türkçesi bizim.

1. Mabillon, Papebroch'un iddiasına cevap vermek için hangi kaynaklara başvurdu?
2. «Onaylarken ağır, reddederken daha da titiz olmak» ilkesi, bir belgenin sahte olduğu iddiasına karşı neden önemlidir?
3. Mabillon'un «henüz tam aydınlatılmamış bilgi dallarında» kesin tanımların tehlikesine dair uyarısı, yeni bir bilim dalı kurduğunun farkında olduğunu nasıl gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Daniel Papebroch (1675) — Acta Sanctorum'un nisan ayına ait ikinci cildine yazdığı «Propylaeum antiquarium»da eski belgelerde gerçeği sahteden ayırmanın kurallarını koymaya çalıştı; aşırı kuşkucu yaklaşımıyla Saint-Denis'nin eski fermanlarını sahte saydı.
• Jean Mabillon (1681) — De re diplomatica'da çok sayıda belgeyi karşılaştırarak yazı türlerinin, formüllerin ve mühürlerin dönemlere göre değişimini belirledi; belge eleştirisini soyut kuşkudan somut karşılaştırmaya taşıdı ve diplomatik bilimini kurdu.
• Bernhard Bischoff (1979) — Paläographie des römischen Altertums und des abendländischen Mittelalters'ta Latin el yazılarının Roma'dan geç ortaçağa kadar gelişimini, yazı merkezlerini ve yazı türlerini ayrıntılı biçimde inceledi; modern Latin paleografisinin temel el kitaplarından birini yazdı.
• Mübahat Kütükoğlu (1994) — Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik)'te Osmanlı belgelerinin türlerini, yapılarını, kalıplarını ve yazı özelliklerini sistemli biçimde inceledi; Osmanlı diplomatiği alanında temel bir başvuru eseri ortaya koydu.

Bu dört çalışma, belge eleştirisinin nasıl geliştiğini gösteriyor. Papebroch'un aşırı kuşkusu ile Mabillon'un karşılaştırmalı yöntemi arasındaki tartışma, bir bilim dalının doğuşuna yol açtı; Bischoff bu yöntemi Latin el yazılarının bütün tarihine uyguladı; Kütükoğlu ise aynı ilkeleri Osmanlı belgelerine taşıdı. Mabillon'un kitabı da eleştirisiz kalmadı: on sekizinci yüzyılın başında bir başka Cizvit, Barthélemy Germon, onun kurallarının sahte belgeleri de aklayabileceğini ileri sürdü ve Mabillon bu eleştiriye 1704'te bir ek ciltle cevap verdi. Tartışmanın ilginç bir yanı, kaybeden tarafın, yani Papebroch'un da bilime katkısıdır: onun kuşkusu olmasaydı, Mabillon'un kitabı belki hiç yazılmayacaktı. Bir yanlış iddia, doğru bir yöntemin doğmasına yol açmıştı.

Derine İn

Paleografinin en temel araçlarından biri, kısaltmaların çözümüdür. Ortaçağ Latin el yazmalarında, yazıcılar zaman ve yazı malzemesi kazanmak için sık kullanılan sözcükleri kısaltırdı; bir harfin üzerine konan bir çizgi, bir sözcüğün birkaç harfini temsil edebilirdi. Osmanlı siyakatında da benzer bir durum vardı: bazı sözcükler ve rakamlar, tanınması uzun eğitim gerektiren işaretlere dönüşmüştü. Paleograf, bu kısaltmaları dönemin kısaltma sözlüklerini ve benzer belgeleri kullanarak çözer.

El yazısının tarihlenmesi de benzer bir karşılaştırma gerektirir. Harf biçimleri zaman içinde değişir; ama bu değişim her yerde aynı hızla olmaz. Bir manastırın yazı odasında eski bir yazı türü on yıllarca sürdürülebilirken, bir kraliyet yazı işleri dairesinde yeni bir yazı türü hızla benimsenebilir. Bu yüzden paleograflar, bir el yazısını yalnızca «hangi yüzyıl» diye değil, «hangi bölge, hangi yazı merkezi» diye de tarihlemeye çalışır. Tarihli belgeler, bu karşılaştırmanın temel dayanak noktalarıdır. Tarihsiz bir el yazması, ancak bu tarihli örneklerden kurulan bir dizinin içine yerleştirilerek yaklaşık bir tarih kazanır.

Diplomatiğin en güçlü araçlarından biri, anakronizm aramaktır. Bir belgede, iddia edilen tarihte henüz kullanılmayan bir unvan, bir kurum adı ya da bir tarih formülü geçiyorsa, belge o tarihte yazılmış olamaz. Tarihin en ünlü sahte belgelerinden biri olan ve bir Roma imparatorunun Batı'yı papaya bağışladığını iddia eden belgenin sahteliği, on beşinci yüzyılda tam da bu tür dil ve üslup anakronizmleriyle gösterilmişti. Mabillon, bu tür incelemeleri bir yönteme dönüştürdü.

Maddi özellikler de belgenin kimliğinin bir parçasıdır. Belgenin yazıldığı malzeme, yani parşömen ya da kâğıt, kâğıdın filigranı, mürekkebin türü, mührün malzemesi ve biçimi, belgenin dönemine dair bilgi verir. Avrupa kâğıtlarındaki filigranlar, üretildikleri kâğıthanelere ve yıllara göre kataloglanmıştır; bir belgenin kâğıdı, iddia ettiği tarihten sonra üretilmiş bir kâğıthaneye aitse, belge sahte ya da sonradan kopyalanmış olmalıdır. Osmanlı arşivlerindeki pek çok belge de Avrupa'dan gelen filigranlı kâğıtlara yazılmıştır ve bu filigranlar tarihleme için kullanılabilir. Ay, yıldız ve taç gibi motifler taşıyan bu filigranların İtalyan kâğıthanelerinden geldiği biliniyor; bir defterin kâğıdı, onun hangi on yıllar arasında yazılmış olabileceğine dair yazının kendisinden bağımsız bir kanıt sunar.

Son olarak, bu bilimler bir sabır ve deneyim işidir. Bir paleograf, bir yazı türünü rahatça okuyabilmek için yüzlerce belge okumalıdır; bir diplomatikçi, bir belgenin kalıplarını tanıyabilmek için o dönemin binlerce belgesini görmüş olmalıdır. Bu bilgi, çoğunlukla usta-çırak ilişkisi içinde, arşiv okuma salonlarında aktarılır. Türkiye'de de Osmanlı paleografisi ve diplomatiği, üniversitelerin tarih bölümlerinde ayrı dersler olarak okutulur; öğrenciler önce basılı harf tablolarıyla, sonra giderek zorlaşan gerçek belgelerle çalışır. Rika ile yazılmış bir mektubu okuyabilen bir öğrenci, siyakatla yazılmış bir hazine defterine geçtiğinde çoğu zaman yeniden başlamak zorunda kalır; her yazı türü, kendi alışkanlıklarıyla yeniden öğrenilir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Daniel Papebroch, «Propylaeum antiquarium circa veri ac falsi discrimen in vetustis membranis», Acta Sanctorum Aprilis, c. 2 (Antverpiae, 1675).
• Jean Mabillon, De re diplomatica libri VI (Lutetiae Parisiorum: Ludovicus Billaine, 1681).
• Bernard de Montfaucon, Palaeographia Graeca (Parisiis, 1708).
• Bernhard Bischoff, Paläographie des römischen Altertums und des abendländischen Mittelalters (Berlin: Erich Schmidt, 1979).
• Mübahat S. Kütükoğlu, Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik) (İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1994).
• Leonard E. Boyle, Medieval Latin Palaeography: A Bibliographical Introduction (Toronto: University of Toronto Press, 1984).

Arşiv ve kaynak

Mabillon'un eserinin 1709 baskısı İnternet Arşivi'nde taranmış olarak bulunuyor. Osmanlı belgelerinin büyük kısmı İstanbul'daki Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri'nde korunuyor; arşivin okuma salonlarında araştırmacılar, fermanları ve defterleri asıllarından ya da dijital kopyalarından inceleyebiliyor.

Açık sorular

• Ortaçağda sahte belge üretimi, bugünkü anlamda bir «sahtecilik» miydi, yoksa kaybolmuş hakları yeniden yazıya geçirmenin kabul edilen bir yolu mu?
• Siyakat gibi uzmanlık yazıları, Osmanlı maliyesinde bilginin denetimi ve gizliliği açısından nasıl bir işlev görüyordu?
• Dijital görüntüleme ve yapay zekâ destekli okuma araçları, paleografların uzmanlığının yerini ne ölçüde alabilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Paleografi neyi inceler? A) Eski el yazılarını okumayı ve tarihlemeyi B) Sikkeleri C) Toprak katmanlarını D) Ağaç halkalarını
2. (Hedef 2) Papebroch 1675'te hangi belgelerin sahte olduğunu ileri sürdü? A) Osmanlı fermanlarının B) Saint-Denis Manastırı'nın bazı eski Frank fermanlarının C) Roma yazıtlarının D) Bizans sikkelerinin
3. (Hedef 2) Mabillon'un yönteminin temeli neydi? A) Tek bir belgeye bakarak karar vermek B) Eski belgelerin çoğunu sahte saymak C) Aynı dönemden ve aynı makamdan gelen çok sayıda belgeyi karşılaştırmak D) Belgeleri yalnızca mühürlerine göre değerlendirmek
4. (Hedef 3) Osmanlı mali belgelerinde kullanılan özel yazı türünün adı nedir? A) Nesih B) Rika C) Divani D) Siyakat
5. (Hedef 3) Diplomatikte «anakronizm aramak» ne demektir? A) Belgenin rengine bakmak B) Belgede, iddia edilen tarihte henüz kullanılmayan unvan, kurum ya da formüllerin bulunup bulunmadığını incelemek C) Belgenin mürekkep rengini not etmek D) Belgenin çevirisini yapmak

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir arşivde, 1580'lere tarihlendiği iddia edilen bir padişah fermanı buldun. Paleografi ve diplomatiğin araçlarını kullanarak bu belgenin gerçek olup olmadığını nasıl sınayacağını adım adım açıkla. Yazı türü, belgenin yapısı, kalıp sözler, unvanlar, kâğıt ve mühür gibi özelliklerden hangilerine bakacağını ve Mabillon'un «onaylarken temkinli» ilkesini nasıl uygulayacağını gerekçelendir.

Cevaplar

1. A — Paleografi, eski el yazılarını okumayı ve tarihlemeyi inceler.
2. B — Papebroch, Saint-Denis Manastırı'nın bazı eski Frank fermanlarını sahte saydı.
3. C — Mabillon, aynı dönemden ve makamdan gelen çok sayıda belgeyi karşılaştırdı.
4. D — Osmanlı mali belgelerinde siyakat yazısı kullanılırdı.
5. B — Anakronizm aramak, belgede iddia edilen tarihte kullanılmayan unsurları incelemektir.

Güçlü bir cevap, önce yazı türünün divani olup olmadığını ve dönemin harf özelliklerine uyup uymadığını; sonra tuğranın, hitap, konu, emir ve tarih bölümlerinin sırasını ve kalıp sözlerini, aynı döneme ait kesin olarak gerçek fermanlarla karşılaştırmayı önerir. Kâğıdın filigranına ve mürekkebe bakmanın da yararlı olacağını belirtir ve bir uyumsuzluk bulunduğunda bile, belgenin sahte mi yoksa sonradan kopyalanmış mı olduğunu dikkatle ayırt etmek gerektiğini vurgular.

Sonraki bölüme köprü

Mabillon, bir belgenin kimliğini harflerin biçiminden ve formüllerin sırasından okudu. Yirminci yüzyılın sonunda tarihçiler, insanların kendisinin de bir tür belge taşıdığını fark etti: her hücrede, atalardan kuşaktan kuşağa aktarılan bir şifre. Sonraki bölüm, bu yeni kaynağa bakıyor: DNA, tarihi nasıl yeniden yazıyor?