Arkeologlar toprağı nasıl okur?

Öğrenme hedefleri

• Stratigrafinin, yani toprak katmanlarını okumanın temel ilkelerini ve bir kazıda zamanın nasıl ölçüldüğünü açıklayabileceksin.
• Truva kazılarının tarihini, Schliemann'dan Korfmann'a uzanan yöntem değişimi üzerinden izleyebileceksin.
• Arkeolojik bir buluntunun anlamının neden bağlamına bağlı olduğunu ve kazının neden geri dönüşü olmayan bir işlem olduğunu değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — yanlış katmanda aranan bir şehir

1871 sonbaharında, Çanakkale'nin güneyinde, Hisarlık adıyla bilinen bir tepede, zengin bir Alman iş insanı olan Heinrich Schliemann yüzlerce işçiyle kazıya başladı. Amacı, Homeros'un İlyada'da anlattığı Truva'yı bulmaktı. Tepenin burada olabileceğini ona, bölgede yaşayan ve tepenin bir kısmının sahibi olan İngiliz Frank Calvert göstermişti. Schliemann, Homeros'un kentinin en eski ve en derin katmanda olması gerektiğine inanıyordu. Bu yüzden tepenin ortasından kuzeyden güneye uzanan dev bir hendek açtırdı ve önüne çıkan duvarları yıkarak aşağıya indi.

Birkaç yıl sonra Schliemann, bu kararının bedelini kendisi itiraf etti: aradığı Truva'nın ilk topraktaki en alt katmanda değil, daha yukarıda olduğunu anlamıştı ve yolunu kesen üst katmanlardaki ev duvarlarını yıkarak kentin büyük bir bölümünü yok etmişti. Daha da ironik olanı, sonraki kazıların, Schliemann'ın «Priamos'un Truva'sı» sandığı yanık katmanın aslında Homeros'un anlattığı savaştan yaklaşık bin yıl daha eski olduğunu göstermesiydi. Schliemann'ın yıktığı duvarlar, arkeolojinin en temel dersini acı biçimde öğretti: toprak, sırası okunmadan kazılırsa, içindeki tarih geri dönmemek üzere kaybolur.

Bağlam — toprak bir takvimdir

Stratigrafinin temel fikri, on yedinci yüzyılda Danimarkalı bilim insanı Nicolaus Steno tarafından jeoloji için ifade edildi. Steno, 1669'da Floransa'da yayımladığı bir incelemede, bozulmamış tortul katmanlarda alttaki katmanın üsttekinden daha önce oluştuğunu belirtti. Bu fikir, bugün «üst üste gelme ilkesi» olarak bilinir. Arkeologlar bu ilkeyi insan yerleşimlerine uyguladı: bir yerleşim yeri terk edilip yıkıldığında, kalıntıları bir katman oluşturur; üzerine yeni bir yerleşim kurulduğunda, onun kalıntıları bir üst katman olur.

Anadolu'da, Mezopotamya'da ve Balkanlarda sıkça rastlanan höyükler, bu sürecin en çarpıcı örnekleridir. Bir höyük, binlerce yıl boyunca aynı noktada kurulup yıkılan yerleşimlerin üst üste birikmesiyle yükselen yapay bir tepedir. Troas bölgesinin, yani Truva çevresindeki ovanın kenarında yükselen Hisarlık da böyle bir höyüktü: bugün arkeologlar burada, Tunç Çağı'nın başlarından Roma dönemine kadar uzanan, dokuz ana katmanda toplanmış çok sayıda yerleşim evresi saptıyor.

Ama katmanlar her zaman düzenli bir pasta gibi üst üste durmaz. Sonraki dönemlerde kazılan çukurlar, temeller, kuyular ve mezarlar, eski katmanları keser; bir katmandan çıkan malzeme başka bir katmana karışabilir. Arkeolog, toprağın rengini, dokusunu ve içeriğini dikkatle izleyerek bu kesişmeleri ayırt etmeye çalışır. Koyu, kül karışık bir toprak bir yangına ya da bir ocağa; sarımsı, taneli bir toprak yıkılmış kerpiç duvarlara; ince, katmanlı bir çamur bir sele işaret edebilir. Deneyimli bir kazıcı, mala ile kazarken toprağın sertliğindeki küçük bir değişikliği bile fark eder; çünkü bu değişiklik, çoğu zaman bir katmandan ötekine geçildiğinin ilk işaretidir.

Gelişme — Schliemann'dan Dörpfeld'e

Schliemann'ın dönemi, arkeolojinin henüz bir bilim hâline gelmediği bir dönemdi. Yöntemleri bugün yıkıcı bulunur; ama kazdığı derinliği ve buluntuların hangi derinlikte çıktığını not etmeye özen gösterdi. 1873'te, bugün «Priamos'un Hazinesi» olarak bilinen altın ve gümüş eşyayı buldu ve Osmanlı yönetiminin izni olmadan yurt dışına çıkardı. Bu hazine, İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda Berlin'den Sovyetler Birliği'ne götürüldü ve bugün Moskova'daki Puşkin Müzesi'nde bulunuyor.

Schliemann'ın mimarı ve ortağı Wilhelm Dörpfeld, onun ölümünden sonra 1893–1894'te kazılara devam etti ve katmanların ayrımını çok daha dikkatli bir biçimde yaptı. Dörpfeld, Homeros'un anlattığı büyük kentin, Schliemann'ın hendeğinin üst kenarlarında kalmış, büyük surlarla çevrili Truva VI olduğunu ileri sürdü. 1930'larda Amerikalı arkeolog Carl Blegen, Cincinnati Üniversitesi adına yaptığı kazılarda bu yorumu yeniden inceledi ve savaşın izlerini daha çok Truva VIIa'da aradı.

Dönüş noktası — bağlam ve belgeleme

Yirminci yüzyılda arkeolojik kazı yöntemleri köklü biçimde değişti. İngiliz arkeolog Mortimer Wheeler, kazı alanını düzenli karelere bölen ve kareler arasında toprak duvarlar bırakarak katmanların dikey kesitini sürekli görünür tutan bir yöntem geliştirdi. Bu yöntem, arkeoloğun her an hangi katmanda olduğunu kesitte kontrol etmesini sağlıyordu. Wheeler, 1954'te yayımladığı kitabında, arkeolojinin eşya değil insan kazdığını vurguladı.

1970'lerde İngiliz arkeolog Edward Harris, karmaşık katman ilişkilerini göstermek için basit ama güçlü bir şema önerdi. Bugün «Harris matrisi» olarak bilinen bu şemada, her katman ya da kazı birimi bir kutuyla gösterilir ve kutular arasındaki çizgiler, hangi birimin hangisinin üstünde ya da onu kestiğini gösterir. Böylece yüzlerce birimden oluşan bir kazının göreli zaman sırası, tek bir diyagramda okunabilir hâle gelir.

Bu gelişmelerin ortak noktası, bağlamın önemidir. Bir çanak çömlek parçası, tek başına ele alındığında sınırlı bilgi verir. Ama hangi katmanda, bir ocağın yanında mı yoksa bir mezarda mı, hangi tohumlarla ve kemiklerle birlikte bulunduğu kaydedilmişse, bir evin mutfağından bir cenaze törenine kadar pek çok şey hakkında bilgi verir. Kaçak kazılar, işte bu yüzden bu kadar yıkıcıdır: nesneyi kurtarsalar bile bağlamını yok ederler. Bir müzede sergilenen ama nereden geldiği bilinmeyen bir heykel, güzel bir nesnedir; ama bir tarih belgesi olarak değerinin büyük kısmını kaybetmiştir.

Cevap — kazmak, yok etmektir

Öyleyse arkeologlar toprağı nasıl okur? Katmanların sırasını, rengini ve içeriğini izleyerek, üst üste gelme ilkesini ve katmanların birbirini nasıl kestiğini dikkate alarak, her buluntuyu bağlamıyla birlikte kaydederek. Ama bu okumanın özel bir koşulu vardır: toprak, bir kitap gibi tekrar tekrar okunamaz. Bir katman kazıldığında, bir daha aynı biçimde var olmaz.

Arkeologların sık söylediği bir söz vardır: kazı, yok etmektir. Bir katmanı kazmak, onu ortadan kaldırmak demektir; geriye yalnızca arkeoloğun tuttuğu notlar, çizimler, fotoğraflar ve toplanan buluntular kalır. Bu yüzden modern arkeolojide belgeleme, kazının kendisi kadar önemlidir.

Kazı belgelemesi bu yüzden sıkıcı bir bürokrasi değil, kazının asıl ürünüdür. Arkeologlar, kazı bittikten sonra yıllarca bu kayıtlar üzerinde çalışır; buluntuları sınıflandırır, katmanları tarihler ve sonuçları yayımlar. Yayımlanmamış bir kazı, bilim açısından neredeyse yapılmamış sayılır: toprak yok edilmiş, ama bilgisi kimseye ulaşmamıştır. Schliemann'ın hatası da tam buradaydı: yıktığı duvarları ve kazdığı katmanları, sonraki araştırmacıların yeniden yorumlayabileceği biçimde belgelemedi.

Bir kazı yerinin bir kısmını hiç kazmadan bırakmak da bu yüzden bilinçli bir tercihtir. Gelecekteki arkeologlar, bugün hayal edemediğimiz yöntemlerle, bugün sorulmayan sorularla aynı toprağa dönebilir. Truva'da 1988'den itibaren kazı yapan Alman arkeolog Manfred Korfmann'ın ekibi, jeofizik taramalar gibi toprağa dokunmadan bilgi veren yöntemler kullanarak höyüğün çevresinde, Schliemann'ın hiç görmediği geniş bir aşağı şehrin izlerini buldu.

Bugünle bağ — inşaat kazısında çıkan bir duvar

Türkiye'de büyük şehirlerde yapılan metro, otoyol ve bina inşaatları sırasında sık sık arkeolojik kalıntılar ortaya çıkar. İstanbul'da Yenikapı'da metro ve Marmaray inşaatı sırasında bulunan antik liman ve batık gemiler, bunun en bilinen örneklerinden biridir. Böyle durumlarda inşaat durdurulur ve müze uzmanları kurtarma kazısı yapar. Yenikapı'da ortaya çıkan katmanlar, İstanbul'un tarihini Bizans limanından çok daha eskiye, Neolitik döneme kadar geri götüren buluntular verdi; bir metro istasyonu için açılan çukur, kentin bilinen en eski yerleşim izlerini gün ışığına çıkardı.

Bu kazılar, arkeologların zamanla yarıştığı, toprağı hızla ama dikkatle okumak zorunda kaldığı durumlardır. Bir inşaat alanının önünden geçerken ya da bir kazı haberini okurken, o toprağın altında birbirini izleyen kuşakların bıraktığı katmanları ve onları okumaya çalışan insanların işini düşünebilirsin.

Birincil kaynak

Heinrich Schliemann, Hisarlık kazılarını anlattığı kitabında, 1871–1872 çalışmalarında yaptığı hatayı şöyle itiraf eder:

In consequence of my former mistaken idea, that Troy was to be found on the primary soil or close above it, I unfortunately, in 1871 and 1872, destroyed a large portion of the city, for I at that time broke down all the house-walls in the higher strata which obstructed my way. This year, however, as soon as I had come by clear proofs to the firm conviction that Troy was not to be found upon the primary soil, but at a depth of from 23 to 33 feet, I ceased to break down any house-wall in these strata, so that in my excavations of this year a number of Trojan houses have been brought to light.

Türkçesi: Truva'nın ilk toprakta ya da hemen üzerinde bulunması gerektiğine dair eski yanlış düşüncem yüzünden, ne yazık ki 1871 ve 1872'de kentin büyük bir bölümünü yok ettim; çünkü o zaman, yolumu kesen üst katmanlardaki bütün ev duvarlarını yıktım. Ancak bu yıl, Truva'nın ilk toprakta değil, 23 ile 33 fit derinlikte bulunduğuna dair açık kanıtlarla kesin bir kanaate varır varmaz, bu katmanlardaki hiçbir ev duvarını yıkmamaya başladım; böylece bu yılki kazılarımda bir dizi Truva evi gün ışığına çıktı.

Kaynak: Heinrich Schliemann, Troy and Its Remains, ed. Philip Smith, çev. L. Dora Schmitz (London: John Murray, 1875), 1873 kazılarını anlatan bölüm; Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Schliemann'ın hatası neydi ve bu hata hangi yanlış varsayımdan kaynaklanıyordu?
2. Schliemann'ın 1873'te vardığı «kesin kanaat» de sonradan yanlış çıktı. Bu durum, arkeolojik yorumların doğası hakkında ne söylüyor?
3. Bir kazıcının kendi hatasını yazılı olarak itiraf etmesi, sonraki araştırmacılar için neden değerlidir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Mortimer Wheeler (1954) — Archaeology from the Earth'te kazı alanını karelere bölen ve kesitleri görünür tutan sistemli bir yöntem önerdi; arkeolojinin nesnelerin değil, onları yapan insanların peşinde olduğunu vurguladı.
• Edward Harris (1979) — Principles of Archaeological Stratigraphy'de katmanlar arasındaki ilişkileri gösteren matris yöntemini sistemli biçimde tanıttı; stratigrafiyi jeolojiden bağımsız, arkeolojiye özgü bir disiplin olarak tanımladı.
• David Traill (1995) — Schliemann of Troy: Treasure and Deceit'te Schliemann'ın günlüklerini ve yayınlarını karşılaştırarak onun bazı anlatılarının, özellikle Priamos'un Hazinesi'nin buluş hikâyesinin güvenilirliğini sorguladı.
• Manfred Korfmann (2001) — 2001'de Almanya'da açılan «Troia – Traum und Wirklichkeit» sergisinin kataloğunda ve 1988'den beri yürüttüğü kazıların raporlarında, jeofizik yöntemler ve disiplinlerarası çalışmalarla höyüğün çevresindeki aşağı şehri ortaya çıkardı; Tunç Çağı Truva'sının daha önce sanılandan çok daha büyük bir yerleşim olduğunu savundu.

Bu dört yaklaşım, arkeolojinin bir hazine avından sistemli bir bilime dönüşümünü farklı yönlerden gösteriyor. Wheeler ve Harris yöntemin kurallarını koydu; Traill, bir kazıcının kendi anlatısının da eleştirel biçimde okunması gerektiğini gösterdi; Korfmann ise toprağa dokunmadan okuma imkânlarını genişletti. Korfmann'ın aşağı şehir yorumu da tartışmasız kalmadı: bazı meslektaşları, bulguların bu kadar büyük bir kent tasarımını desteklemediğini savundu. Bu tartışma, Almanya'da basına da yansıyan sert bir akademik polemiğe dönüştü ve arkeolojik yorumun kamuoyu önünde nasıl sınandığının ilginç bir örneği oldu. Tartışma, toprağın da bir belge gibi, farklı okumalara açık olduğunu hatırlatıyor.

Derine İn

Stratigrafinin göreli bir zaman ölçüsü verdiğini unutmamak gerekir. Hangi katmanın önce oluştuğunu söyleyebiliriz; ama aradaki farkın yıllarla ne kadar olduğunu stratigrafi tek başına söylemez. Mutlak tarihler için arkeologlar başka yöntemlere başvurur: çanak çömlek türlerinin başka yerlerde tarihlenmiş örneklerle karşılaştırılması, sikkeler ve yazıtlar gibi tarih taşıyan buluntular ve radyokarbon gibi doğa bilimlerinden gelen yöntemler. Stratigrafi, bu yöntemlerin sonuçlarını bir sıraya yerleştiren iskelettir.

Katmanları okurken arkeologların dikkat ettiği birkaç önemli ilke vardır. Bir katmanın içindeki en genç buluntu, o katmanın en erken ne zaman oluşabileceğini gösterir: içinde bir Roma sikkesi bulunan bir katman, o sikke basılmadan önce oluşmuş olamaz. Buna karşılık, bir katmanda eski eşyalar bulunması, katmanın eski olduğunu göstermez; insanlar eski eşyaları yüzyıllarca kullanabilir ya da eski katmanlardan çıkan malzeme sonraki dolgulara karışabilir.

Kesişme ilişkileri de önemlidir. Bir çukur, bir kuyu ya da bir temel hendeği, içinden geçtiği bütün katmanlardan daha gençtir. Bu yüzden bir katmanın içinde görünen ama aslında sonradan kazılmış bir çukura ait olan malzeme, dikkatli bir kazıda ayrılmazsa, tarihlemeyi tamamen bozabilir. Schliemann'ın döneminde bu tür ayrımlar çoğu zaman yapılmıyordu; buluntular yalnızca derinliklerine göre kaydediliyordu. Oysa aynı derinlikte, farklı dönemlere ait malzeme bulunabilir. Bir höyüğün yamacında katmanlar eğimli uzanır; tepenin ortasında on metre derinlikte bulunan bir katman, kenarda iki metrede karşımıza çıkabilir. Derinlik bir ölçü olarak kullanılabilir, ama katmanın yerine geçemez; Schliemann'ın kayıtlarını kullanan sonraki araştırmacılar, bu yüzden onun buluntularının çoğunu kesin bir katmana yerleştirmekte zorlandı.

Son olarak, katmanların oluşum süreçleri de incelenir. Bir katman, bir yangının külünden, bir selin taşıdığı çamurdan, yıkılan kerpiç duvarların erimesinden ya da insanların bilinçli olarak döktüğü bir dolgudan oluşabilir. Her biri, o yerde yaşanan olaylar hakkında farklı bir hikâye anlatır. Toprağı okumak, yalnızca sırayı belirlemek değil, her katmanın nasıl oluştuğunu anlamaktır.

Bu okuma giderek daha fazla doğa biliminden yardım alıyor. Toprak örneklerindeki mikroskobik kalıntılar, bir odanın mutfak mı, ahır mı, yatak odası mı olduğunu gösterebilir; kömürleşmiş tohumlar hangi bitkilerin yetiştirildiğini, hayvan kemikleri hangi hayvanların yendiğini, kemiklerdeki kesik izleri etin nasıl hazırlandığını anlatır. Bir katmandan elenen toprağın içinden çıkan balık pulları ya da polen taneleri, yazılı bir kaynağın hiçbir zaman anmayacağı gündelik hayat ayrıntılarını ortaya çıkarabilir. Schliemann'ın döneminde atılan toprak, bugün başlı başına bir kanıt kaynağıdır.

Bu ilkelerin hepsi, arkeolojinin tarih yazımına sağladığı katkının temelini oluşturur. Yazılı belgelerin olmadığı ya da çok az olduğu dönemlerde, toprak tarihçinin elindeki en geniş arşivdir; ama bu arşiv yalnızca dikkatli ve sistemli bir okumayla konuşur. Üstelik yazılı belgelerin bol olduğu dönemlerde bile toprak, belgelerin görmezden geldiği insanların, yani köylülerin, kölelerin, kadınların ve çocukların gündelik hayatına dair en doğrudan tanıklığı sunar.

Uzman Notu

Temel literatür

• Nicolaus Steno, De solido intra solidum naturaliter contento dissertationis prodromus (Florentiae, 1669).
• Heinrich Schliemann, Troy and Its Remains (London: John Murray, 1875).
• Mortimer Wheeler, Archaeology from the Earth (Oxford: Clarendon Press, 1954).
• Carl W. Blegen, Troy and the Trojans (London: Thames and Hudson, 1963).
• Edward C. Harris, Principles of Archaeological Stratigraphy (London: Academic Press, 1979).
• David A. Traill, Schliemann of Troy: Treasure and Deceit (London: John Murray, 1995).

Arşiv ve kaynak

Schliemann'ın Truva kitabının İngilizce baskısı Gutenberg'de tam metin olarak bulunuyor; günlükleri ve yazışmaları Atina'daki Gennadius Kütüphanesi'nde korunuyor. Truva kazılarından çıkan buluntuların önemli bir kısmı Türkiye'de, Çanakkale'deki Truva Müzesi'nde ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde; «Priamos'un Hazinesi» ise Moskova'da sergileniyor.

Açık sorular

• Homeros'un anlattığı Truva Savaşı, Truva VI ya da VIIa katmanlarında görülen yıkımlarla ne ölçüde ilişkilendirilebilir?
• Korfmann'ın aşağı şehir yorumu, bulunan kalıntıların yoğunluğu ve yaygınlığı açısından ne kadar sağlam?
• Kurtarma kazılarında zaman baskısı ile bilimsel belgeleme arasındaki denge nasıl kurulmalı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Üst üste gelme ilkesine göre, bozulmamış katmanlarda hangi katman daha eskidir? A) En üstteki B) En kalın olan C) En renkli olan D) Alttaki
2. (Hedef 2) Schliemann'ın 1871–1872 kazılarındaki temel hatası neydi? A) Aradığı kentin en alt katmanda olduğunu düşünüp üst katmanlardaki duvarları yıkması B) Hiç kazı yapmaması C) Yanlış bir tepede kazması D) Buluntuları kaydetmemesi
3. (Hedef 2) Schliemann'ın Homeros'un Truva'sı sandığı yanık katman hangisidir? A) Truva VI B) Truva VIIa C) Truva II D) Truva IX
4. (Hedef 3) Arkeolojide «bağlam» neyi ifade eder? A) Buluntunun satış değerini B) Buluntunun bulunduğu katman, yanındaki öbür nesneler ve yapı ile ilişkisini C) Buluntunun hangi müzede sergilendiğini D) Buluntunun ağırlığını
5. (Hedef 3) «Kazı, yok etmektir» sözü neyi anlatır? A) Arkeologların bilinçli olarak eserleri tahrip ettiğini B) Kazıların yasaklanması gerektiğini C) Bir katmanın kazıldığında bir daha aynı biçimde var olmadığını ve bu yüzden belgelemenin çok önemli olduğunu D) Eski eşyaların değersiz olduğunu

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Schliemann'ın Hisarlık'taki çalışmalarını, Wheeler ve Harris'in önerdiği yöntemlerle karşılaştır. Bağlamın ve belgelemenin önemini göz önünde bulundurarak, modern bir arkeoloğun aynı höyükte nasıl çalışacağını ve neden bazı alanları hiç kazmadan bırakabileceğini gerekçeleriyle açıkla.

Cevaplar

1. D — Bozulmamış katmanlarda alttaki katman daha eskidir.
2. A — Schliemann, aradığı kentin en altta olduğunu düşünüp üst katmanlardaki duvarları yıktı.
3. C — Schliemann'ın Homeros'un kenti sandığı yanık katman Truva II'dir.
4. B — Bağlam, buluntunun katman, nesneler ve yapı ile ilişkisidir.
5. C — Kazılan bir katman bir daha aynı biçimde var olmaz; bu yüzden belgeleme çok önemlidir.

Güçlü bir cevap, Schliemann'ın derinliğe göre kayıt tutan ama katman ayrımı yapmayan yöntemi ile Wheeler'ın kesit denetimini ve Harris'in katman ilişkilerini gösteren matrisini karşılaştırır. Modern bir arkeoloğun her birimi bağlamıyla belgeleyeceğini, jeofizik gibi yıkıcı olmayan yöntemlere öncelik vereceğini ve gelecekteki araştırmacılar için alan bırakacağını gerekçelendirir.

Sonraki bölüme köprü

Stratigrafi sırayı verir, süreyi vermez: hangi katmanın önce geldiğini söyler, ama aradaki yılları saymaz. Truva VI'yı Homeros'un dönemine yerleştirmek için, göreli sıranın yanına yıllarla ifade edilen bir tarih gerekir. Sonraki bölüm, bu mutlak tarihlerin nereden geldiğine bakıyor: bir kemik ya da bir kütük parçası, yaşını nasıl ele verir?