"Ya olmasaydı?" sorusu işe yarar mı? Karşı-olgusal düşünce

Öğrenme hedefleri

• Karşı-olgusal düşüncenin ne olduğunu ve tarihsel nedensellik iddialarıyla nasıl bağlantılı olduğunu açıklayabileceksin.
• Livius'tan Fogel'e ve Ferguson'a kadar karşı-olgusal akıl yürütmenin tarih yazımındaki farklı kullanımlarını ve ona yöneltilen eleştirileri karşılaştırabileceksin.
• Bir «ya olmasaydı» sorusunun tarihsel açıdan verimli mi yoksa spekülatif mi olduğunu, belirli ölçütlerle değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — Roma'ya hiç gelmeyen bir fatih

MÖ birinci yüzyılın sonlarında Romalı tarihçi Titus Livius, kentinin kuruluşundan başlayan dev tarihini yazarken, dokuzuncu kitapta birden anlatıyı durdurdu. Samnitlerle yapılan savaşları anlatıyordu; ama aklına bir soru takılmıştı: Büyük İskender, Asya'yı fethettikten sonra ordusunu batıya, İtalya'ya çevirseydi ne olurdu? Romalılar onu durdurabilir miydi?

İskender, MÖ 323'te Babil'de genç yaşta ölmüştü ve hiçbir zaman İtalya'ya gelmedi. Yani Livius'un sorduğu soru, gerçekleşmemiş bir olay hakkındaydı. Buna rağmen Livius birkaç sayfa boyunca bu hayali savaşı ciddi ciddi tartıştı: iki tarafın komutanlarını, askerlerini, taktiklerini ve dayanıklılığını karşılaştırdı ve Roma'nın kazanacağı sonucuna vardı. Bu, tarih yazımında bilinen en eski «ya olsaydı» tartışmalarından biridir.

Livius'un bu sayfaları, antik bir yazarın tuhaf bir merakı gibi görünebilir. Ama aslında, iki bin yıl sonra tarihçilerin ciddi biçimde tartışacağı bir yöntemin ilk taslağıdır. Livius, bir düşünce deneyi kuruyor: gerçekte olmamış bir karşılaşmayı zihninde canlandırıyor ve iki tarafın bilinen özelliklerinden yola çıkarak sonucu tahmin etmeye çalışıyor. Ordu büyüklüklerini, komutanların deneyimini, askerlerin disiplinini, savaş düzenlerinin esnekliğini karşılaştırıyor. Bu, bugün de karşı-olgusal akıl yürütmenin temel işlemidir: bilinen koşulları sabit tutup tek bir değişkeni değiştirmek ve sonucun nasıl etkileneceğini sormak. Bu bölüm, bu tür soruların bir tarihçiye ne kazandırdığını ve nerede tehlikeli hâle geldiğini soruyor.

Bağlam — her nedensellik iddiası gizli bir karşı-olgu taşır

Karşı-olgusal düşünce ilk bakışta tarihin tam tersi gibi görünür. Tarihçi olmuş olanı inceler; olmamış olanı hayal etmek romancının ya da bilimkurgu yazarının işidir. Ama biraz yakından bakınca, tarihçinin her nedensellik iddiasının içinde gizli bir karşı-olgu bulunduğu görülür. Bir tarihçi «kuraklık bu ayaklanmanın önemli bir nedeniydi» dediğinde, aslında şunu da söylemiş olur: kuraklık olmasaydı, ayaklanma büyük ihtimalle olmayacak ya da farklı biçimde olacaktı. Neden kavramı, «o olmasaydı ne olurdu» sorusunu sessizce içinde taşır.

Bu yüzden karşı-olgusal düşünce, tarihin dışında değil, tam içindedir. Asıl mesele, bu düşünceyi açıkça ve disiplinli biçimde yapıp yapmamaktır. Bir tarihçi bu soruyu hiç açıkça sormadan nedensellik iddialarında bulunabilir; bir başkası ise soruyu açıkça sorar ve cevabını kanıtlarla sınamaya çalışır.

İki yaklaşımın farkını bir örnekle görelim. «Ticaret yollarının değişmesi, bu limanın gerilemesine yol açtı» diyen bir tarihçi, sessizce bir karşı-olgu kurar: yollar değişmeseydi, liman büyük ihtimalle önemini koruyacaktı. Bu karşı-olgu açıkça dile getirilince, hemen yeni sorular doğar: aynı dönemde yolları değişmeyen limanlar ne durumdaydı? Liman, yollar değişmeden önce zaten gerilemeye başlamış mıydı? Bu soruları sormak, ilk iddiayı ya güçlendirir ya da düzeltir. Karşı-olguyu açık etmek, onu eleştiriye açık hâle getirmek demektir.

Gelişme — bir oyun mu, bir yöntem mi?

Yirminci yüzyılın ortasında, İngiliz tarihçi E. H. Carr, 1961'de yayımlanan Tarih Nedir? adlı kitabında karşı-olgusal soruları sert biçimde eleştirdi. Carr'a göre tarihin «olabilecek olanlar» üzerine kafa yormak, bir salon oyunundan ibaretti. Tarihçinin işi, olan şeyin neden olduğunu açıklamaktı; olmamış şeylerin peşinden gitmek, çoğu zaman yenilen tarafın hayal kırıklığını ya da bugünün siyasi tercihlerini geçmişe yansıtmanın bir yoluydu.

Ama tam aynı yıllarda başka bir yönden, ekonomi tarihinden, karşı-olgusal düşünceyi bir yönteme dönüştürmeye çalışan bir girişim geldi. Amerikalı iktisat tarihçisi Robert Fogel, 1964'te yayımladığı kitabında, demiryollarının on dokuzuncu yüzyıl Amerika Birleşik Devletleri'nin ekonomik büyümesi için vazgeçilmez olduğu yolundaki yaygın inancı sınadı. Soru basitti: demiryolu hiç olmasaydı, Amerikan ekonomisi ne kadar geride kalırdı?

Fogel'in çalışması büyük tartışma yarattı; hesaplarının ayrıntıları, özellikle demiryolunun yarattığı dolaylı etkileri yeterince ölçüp ölçmediği yıllarca eleştirildi. Ama önemli bir şey göstermişti: karşı-olgusal bir soru, açıkça tanımlanır ve verilerle sınanırsa, yerleşik bir inancı çürütmeye yarayabilirdi. Fogel, ekonomi tarihine yaptığı katkılar nedeniyle 1993'te Douglass North ile birlikte Nobel Ekonomi Ödülü'nü aldı.

Dönüş noktası — kuralları olan bir oyun

1990'larda karşı-olgusal tarih, hem akademide hem de popüler kitaplarda yeniden canlandı. İngiliz tarihçi Niall Ferguson'ın derlediği Virtual History (1997), İngiltere'nin Birinci Dünya Savaşı'na girmemesi ya da Amerikan Devrimi'nin hiç yaşanmaması gibi soruları, farklı tarihçilerin kaleminden ciddi denemelerle tartıştı. Ferguson'a göre tarihin geriye dönüp bakınca kaçınılmaz görünmesi bir yanılsamaydı; geçmişte yaşayan insanlar birden fazla olası geleceği düşünüyordu ve tarihçinin bu olasılıkları hesaba katması gerekiyordu.

Aynı yıllarda, siyaset bilimci Philip Tetlock ve Aaron Belkin, 1996'da derledikleri bir kitapta karşı-olgusal düşünce deneyleri için ölçütler önerdiler. Bu ölçütlerin en tanınmışı, en az değişiklik ilkesi (minimal-rewrite rule) olarak bilinir: iyi bir karşı-olgu, tarihin akışına yalnızca küçük ve makul bir müdahale yapar. Bir kurşunun birkaç santim sapması, bir mektubun geç ulaşması ya da bir fırtınanın farklı bir gün çıkması gibi değişiklikler, o dönemde gerçekten mümkün olan olaylardır. Buna karşılık «Romalıların elinde top olsaydı» gibi bir varsayım, dönemin bütün koşullarını değiştirdiği için bir şey öğretmez.

İngiliz tarihçi Richard Evans ise 2014'te yayımladığı Altered Pasts adlı kitabında bu canlanmayı eleştirel biçimde değerlendirdi. Evans, karşı-olgusal tarih kitaplarının çoğunun, yazarlarının bugünkü siyasi görüşlerini geçmişe yansıttığını ve bir değişikliğin ardından onlarca yıllık bir gelişmeyi kesin biçimde bildiklerini varsaydıklarını savundu. Ona göre kısa vadeli ve sınırlı karşı-olgular yararlı olabilirdi; ama uzun, zincirleme «ya olsaydı» anlatıları tarih değil, kurgu idi.

Cevap — ne zaman işe yarar?

Öyleyse «ya olmasaydı» sorusu tarihçiye bir şey öğretir mi? Cevap, sorunun nasıl sorulduğuna bağlı. Karşı-olgusal düşünce, üç koşul sağlandığında verimli olur. Birincisi, soru bir nedensellik iddiasını sınamaya hizmet etmelidir: amaç hayali bir dünya kurmak değil, gerçek olayda neyin ne kadar önemli olduğunu anlamaktır. İkincisi, varsayılan değişiklik küçük ve dönemin koşulları içinde gerçekten mümkün olmalıdır. Üçüncüsü, değişikliğin sonuçları kısa bir zaman aralığında ve eldeki kanıtlarla desteklenebilecek biçimde düşünülmelidir.

Bu koşullar karşılanmadığında, karşı-olgusal düşünce kolayca bir arzu anlatısına dönüşür. Livius'un İskender tartışması buna iyi bir örnektir: soru ilginçtir, ama Livius'un cevabı daha çok Roma'nın erdemlerini övmek için kurulmuştur. Livius, Roma'nın pek çok İskender'e denk komutanı olduğunu söylerken, bir tarihçi olarak değil, kentinin gururunu taşıyan bir yurttaş olarak konuşur. Karşı-olgu, burada da yazarın bakış açısını yansıtır. Üstelik Livius, İskender'in yenilgisini kanıtlamak için Roma'nın kendi yenilgilerini, Caudium'u ve Kanne'yi, bir dayanıklılık kanıtına dönüştürür; aynı olaylar, başka bir yazarın elinde Roma'nın zayıflığının kanıtı olabilirdi. Hayali bir savaşın sonucunu belirleyen, çoğu zaman kanıtlardan çok, onları hangi sırayla dizdiğimizdir.

Bugünle bağ — kontrol grubu olarak geçmiş

Karşı-olgusal düşünce, gündelik hayatta sandığımızdan çok daha sık kullanılır. Bir ilacın etkili olup olmadığını anlamak için, ilacı alan hastaları almayanlarla karşılaştırırız; almayan grup, «ilaç olmasaydı ne olurdu» sorusunun cevabını temsil eder. Bir ekonomi politikasının sonuçları tartışılırken de «bu politika uygulanmasaydı işsizlik ne olurdu» sorusu sorulur. Tarihçinin kontrol grubu yoktur; geçmişi yeniden oynatamaz. Bu yüzden karşı-olgularını, benzer durumlardaki başka toplumlarla karşılaştırarak ya da dönemin insanlarının gerçekten düşündüğü seçeneklere bakarak sınamak zorundadır.

Bir haberde «şu karar alınmasaydı felaket olurdu» ya da «şu olmasaydı her şey çok farklı olacaktı» gibi bir cümle duyduğunda, onu bir karşı-olgusal iddia olarak tanıyabilirsin. Sonra şunu sorabilirsin: bu iddia hangi kanıtlara dayanıyor, varsayılan değişiklik ne kadar küçük ve sonuçlar ne kadar uzağa kadar tahmin ediliyor?

Birincil kaynak

Titus Livius, Roma'nın Kuruluşundan Beri adlı eserinin dokuzuncu kitabında, anlatıyı durdurup İskender'in İtalya'ya gelseydi Romalılarla karşılaşmasını şöyle tartışır:

Nothing can be found farther from my intention, since the commencement of this history, than to digress, more than necessity required, from the course of narration […]. So that Alexander, unconquered, would have encountered unconquered commanders; and would have had stakes of equal consequence pledged on the issue. Nay, the hazard had been greater on his side; because the Macedonians would have had but one Alexander […]; the Romans would have had many equal to Alexander. […] Alexander, if overcome in one battle, would have been overcome in war. The Roman, whom Claudium, whom Cannae, did not crush, what line of battle could crush?

Türkçesi: Bu tarihin başından beri, gerekenden fazla anlatının akışından ayrılmaktan daha uzak olduğum hiçbir şey yoktur […]. Öyleyse yenilmemiş İskender, yenilmemiş komutanlarla karşılaşacak ve sonuca eşit ağırlıkta bahisler bağlanmış olacaktı. Hatta risk onun tarafında daha büyüktü; çünkü Makedonyalıların yalnızca bir İskender'i olacaktı […]; Romalıların ise İskender'e denk pek çok komutanı olacaktı. […] İskender bir savaşta yenilse, bütün savaşı kaybederdi. Claudium'un, Kanne'nin ezemediği Romalıyı, hangi savaş düzeni ezebilirdi?

Kaynak: Titus Livius, Ab Urbe Condita, IX.17–18; D. Spillan ve Cyrus Edmonds'ın İngilizce çevirisi, Project Gutenberg. «Claudium», Romalıların Samnitlere aşağılayıcı biçimde teslim olduğu Caudium boğazını anar. Türkçesi bizim.

1. Livius, hayali bir savaşın sonucunu tahmin ederken hangi karşılaştırmalara dayanıyor?
2. Livius'un Kanne'yi anması, onun karşı-olgusal akıl yürütmesinde hangi zaaf ya da çelişkiyi gösteriyor olabilir?
3. Bu metin, Livius'un tarih yazımındaki bakış açısı hakkında ne söylüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• E. H. Carr (1961) — What Is History?'de karşı-olgusal soruları tarihçinin işi olmayan bir salon oyunu olarak gördü; bunların çoğu zaman yenilenlerin hayal kırıklığını ya da bugünün siyasi tercihlerini yansıttığını savundu.
• Robert Fogel (1964) — Railroads and American Economic Growth'te demiryolu olmayan hayali bir Amerikan ekonomisi kurarak karşı-olgusal düşünceyi niceliksel bir yönteme dönüştürdü; demiryollarının vazgeçilmezliği inancını sınadı.
• Niall Ferguson (1997) — Derlediği Virtual History'de tarihin geriye dönüp bakınca kaçınılmaz görünmesinin bir yanılsama olduğunu, geçmişin insanlarının düşündüğü olası gelecekleri hesaba katmanın tarihçinin görevi olduğunu savundu.
• Richard Evans (2014) — Altered Pasts'te karşı-olgusal tarihin çoğu zaman yazarlarının bugünkü görüşlerini geçmişe yansıttığını ve uzun zincirleme tahminlerin kanıtla sınanamayacağını ileri sürdü.

Bu dört yaklaşım, karşı-olgusal düşüncenin bir yöntem mi, bir tuzak mı olduğu sorusunu farklı yerlerden cevaplıyor. Carr, yazarken Rus Devrimi'nin sonucunu beğenmeyenlerin «ya olmasaydı» sorularına düşkün olduğunu düşünüyordu; eleştirisinin bir kısmı bu siyasi bağlamdan doğuyordu. Carr ve Evans onun kötüye kullanılma biçimlerine, Fogel ve Ferguson ise disiplinli kullanıldığında sağlayabileceği kazanımlara dikkat çekiyor. İki taraf arasındaki uzlaşma noktası, karşı-olguların kısa, sınırlı ve kanıtlarla desteklenmiş olması gerektiğidir. Tetlock ve Belkin'in ölçütleri de tam bu uzlaşma noktasını somutlaştırmaya çalışır. Tartışma, tarihçilerin kaçınılmazlık duygusuyla nasıl başa çıkacakları sorusunun da bir parçasıdır: sonucu bilen bir tarihçi, geçmişte yaşayanların önündeki belirsizliği nasıl yeniden kurabilir?

Derine İn

Karşı-olgusal düşüncenin tarih yazımındaki yeri, yirminci yüzyılın başında Alman sosyolog Max Weber tarafından da tartışılmıştı. Weber, 1906'da yayımladığı bir makalede, tarihçi Eduard Meyer'in Maraton Savaşı üzerine yaptığı bir yorumu ele aldı. Meyer, MÖ 490'daki Maraton Savaşı'nın, Yunan dünyasının gelişimi açısından belirleyici olduğunu savunmuştu: Persler kazansaydı, Yunan kültürü çok farklı bir yöne gidebilirdi. Weber, bu tür bir yargının ancak «Persler kazansaydı ne olurdu» sorusunun makul bir cevabı kurularak verilebileceğini gösterdi. Ona göre tarihçi, bir olayın önemini belirlemek için, o olay farklı gerçekleşseydi nelerin «nesnel olarak mümkün» olacağını düşünmek zorundaydı.

Bu fikir, karşı-olgusal düşünceyi tarihsel yargının ayrılmaz bir parçası olarak görmeye kapı açtı. Ama Weber aynı zamanda bu yargıların sınırlarını da vurguladı: tarihçi kesin bir sonuç değil, bir olasılık değerlendirmesi yapıyordu. Bir karşı-olgu, «şu olurdu» değil, «şu, büyük ihtimalle olurdu» ya da «şu olasılık artardı» biçiminde ifade edilmeliydi. Weber'in bu makalesi, nedenleri «yeterli» ve «rastlantısal» diye ayırmaya da çalışıyordu: bir etken, benzer durumlarda benzer sonuçları genellikle doğuruyorsa yeterli bir neden sayılabilir; yalnızca bu tek durumda, beklenmedik bir biçimde etkili olduysa rastlantısaldır. Bu ayrım, karşı-olgusal düşünceyi bir hayal oyunundan, genelleme ile tekil olay arasında gidip gelen bir yargı işlemine dönüştürüyordu.

Karşı-olgusal düşüncenin bir başka zorluğu, zincirleme etkilerdir. Küçük bir değişiklik, hemen ardından gelen olayları değiştirir; bu değişiklikler de sonrakileri. Zaman ilerledikçe, olasılıklar dallanır ve tahmin güvenilirliğini hızla kaybeder. Bu yüzden deneyimli tarihçiler, karşı-olgusal akıl yürütmeyi genellikle ilk bir iki adımla sınırlar: bir savaşın sonucu farklı olsaydı, hemen ardından hangi antlaşma imzalanır, hangi sınır nereye çekilirdi? Elli yıl sonrasını tahmin etmek ise artık tarih değil, kurgudur.

Karşı-olgusal düşünceyi sınamanın bir yolu, dönemin insanlarının kendi düşündüğü seçeneklere bakmaktır. Bir hükümetin arşivinde, alınmayan kararlar için hazırlanmış raporlar, reddedilen planlar ve tartışılan alternatifler bulunur. Bu belgeler, karşı-olgunun tarihçinin hayal gücünden değil, geçmişin kendisinden geldiğini gösterir. Ferguson'ın vurguladığı nokta da buydu: geçmişin insanları hangi olasılıkları gerçekten düşünmüştü?

Son olarak, karşılaştırma yöntemi karşı-olgusal düşünceye bir tür kontrol grubu sağlar. Benzer koşullar altındaki iki toplumdan birinde bir olay yaşanmış, öbüründe yaşanmamışsa, ikisinin karşılaştırılması «o olay olmasaydı ne olurdu» sorusuna kısmi bir cevap verebilir. Bu yöntem kusursuz değildir, çünkü iki toplum hiçbir zaman tam olarak aynı değildir; ama spekülasyonu kanıta bağlamanın en güçlü yollarından biridir.

Bu araçları bir araya getiren küçük bir kontrol listesi kurulabilir. Önce, karşı-olgunun hangi nedensellik iddiasını sınadığını yaz. Sonra, varsayılan değişikliğin dönemin insanları tarafından düşünülebilir olup olmadığını kontrol et: bu seçenek belgelerde tartışılmış mı? Ardından, değişikliğin yalnızca bir iki adım sonrasını tahmin et ve her adım için hangi kanıta dayandığını belirt. Son olarak, sonucunu bir olasılık diliyle ifade et. Bu yolu izleyen bir karşı-olgu, Carr'ın salon oyunundan çok, Weber'in nesnel olasılık yargısına yakın durur.

Uzman Notu

Temel literatür

• Max Weber, «Kritische Studien auf dem Gebiet der kulturwissenschaftlichen Logik», Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik 22 (1906).
• E. H. Carr, What Is History? (London: Macmillan, 1961).
• Robert William Fogel, Railroads and American Economic Growth: Essays in Econometric History (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1964).
• Philip E. Tetlock ve Aaron Belkin (ed.), Counterfactual Thought Experiments in World Politics (Princeton: Princeton University Press, 1996).
• Niall Ferguson (ed.), Virtual History: Alternatives and Counterfactuals (London: Picador, 1997).
• Richard J. Evans, Altered Pasts: Counterfactuals in History (Waltham, MA: Brandeis University Press, 2014).

Arşiv ve kaynak

Livius'un eserinin on dokuzuncu yüzyıl İngilizce çevirisi Project Gutenberg'de, Latince metni ise Perseus Dijital Kütüphanesi'nde okunabiliyor. Karşı-olgusal soruları kanıta bağlamak için en verimli kaynaklar, devlet arşivlerindeki reddedilmiş planlar, toplantı tutanakları ve alternatif senaryoları tartışan iç yazışmalardır.

Açık sorular

• Bir karşı-olgunun «makul» olup olmadığını belirleyen ölçütler, dönemden döneme ve tarihçiden tarihçiye ne ölçüde değişir?
• Karşı-olgusal düşünce, tarihin kaçınılmaz olduğu duygusunu kırmakta mı, yoksa geçmişi bugünün arzularına göre yeniden yazmakta mı daha çok işe yarıyor?
• Niceliksel karşı-olgular, Fogel'in yaptığı gibi, dolaylı ve uzun vadeli etkileri ne ölçüde yakalayabilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Karşı-olgusal düşünce nedir? A) Yalnızca olmuş olayları sıralamak B) Gerçekte olmamış bir durumu varsayarak gerçek olayların nedenlerini ve sonuçlarını anlamaya çalışmak C) Belgeleri tarihlerine göre dizmek D) Tarihçilerin görüşlerini oylamak
2. (Hedef 2) Robert Fogel, karşı-olgusal düşünceyi hangi soruyu sınamak için kullandı? A) Demiryolları olmasaydı Amerikan ekonomisinin ne kadar geride kalacağını B) Roma'nın İskender'i yenip yenemeyeceğini C) Maraton Savaşı'nın sonucunu D) Birinci Dünya Savaşı'nın nedenlerini
3. (Hedef 2) E. H. Carr, karşı-olgusal soruları nasıl değerlendirdi? A) Tarihin en önemli yöntemi olarak B) Yalnızca ekonomi tarihinde geçerli olarak C) Tarihçinin işi olmayan bir salon oyunu olarak D) Nobel ödülüne layık bir yenilik olarak
4. (Hedef 3) «En az değişiklik ilkesi» neyi öngörür? A) Karşı-olgunun mümkün olduğunca büyük bir değişiklik yapmasını B) Karşı-olgunun hiçbir değişiklik yapmamasını C) Karşı-olgunun yalnızca savaşlarla ilgili olmasını D) Karşı-olgunun tarihin akışına yalnızca küçük ve dönemin koşullarında mümkün bir müdahale yapmasını
5. (Hedef 3) Aşağıdakilerden hangisi verimli bir karşı-olgusal sorudur? A) Romalıların elinde top olsaydı dünya tarihi nasıl olurdu? B) Bir fırtına bir filonun yola çıkışını birkaç gün geciktirseydi, bir sonraki savaşın sonucu değişir miydi? C) İnsanlar hiç savaşmasaydı tarih nasıl olurdu? D) Bütün imparatorluklar aynı anda çökseydi ne olurdu?

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Merak ettiğin bir dönemden bir olay al ve onun için bir «ya olmasaydı» sorusu kur. Sorunun hangi nedensellik iddiasını sınadığını, varsayılan değişikliğin neden küçük ve dönemin koşullarında mümkün olduğunu ve sonuçlarını hangi kanıtlarla ne kadar uzağa kadar tahmin edebileceğini gerekçeleriyle açıkla.

Cevaplar

1. B — Karşı-olgusal düşünce, olmamış bir durumu varsayarak gerçek nedenleri ve sonuçları anlamaya çalışır.
2. A — Fogel, demiryolları olmasaydı Amerikan ekonomisinin ne kadar geride kalacağını sınadı.
3. C — Carr, karşı-olgusal soruları bir salon oyunu olarak gördü.
4. D — En az değişiklik ilkesi, küçük ve dönemin koşullarında mümkün bir müdahaleyi öngörür.
5. B — Küçük, mümkün ve kısa vadeli bir değişiklik içeren soru verimlidir.

Güçlü bir cevap, soruyu açık bir nedensellik iddiasına bağlar, varsayılan değişikliğin dönemin insanları tarafından da düşünülebilir olduğunu gösterir ve sonuçları ilk birkaç adımla sınırlar. Mümkünse karşılaştırılabilir başka bir toplumu ya da dönemin arşivlerinde tartışılmış alternatif planları kanıt olarak kullanır.

Sonraki bölüme köprü

En az değişiklik ilkesinin örnekleri hep aynı türdendi: bir kurşunun sapması, bir fırtınanın zamanlaması, bir mektubun gecikmesi. Bunlar kimsenin planlamadığı, bir anda olup biten şeylerdi. Sonraki bölüm tam bu kategoriye bakıyor: tarihte rastlantının payı nedir ve tarihçi şansı nasıl hesaba katar?