Tarihi büyük adamlar mı yapar, büyük güçler mi?

Öğrenme hedefleri

• Tarihte bireyin rolüne dair «büyük adam» yaklaşımı ile yapıları ve toplumsal güçleri öne çıkaran yaklaşım arasındaki farkı açıklayabileceksin.
• Carlyle, Tolstoy, Marx, Spencer, Plehanov ve Hook'un bu soruya verdiği cevapları karşılaştırabileceksin.
• Bir tarihsel olayı anlatırken bireyin kararlarını ve o kararları mümkün kılan ya da sınırlayan koşulları birlikte değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — altı yüz bin kişilik bir karar

1812 yazında Napolyon Bonapart, Avrupa'nın dört bir yanından toplanmış, altı yüz bini aşkın askerden oluştuğu tahmin edilen bir orduyla Rusya'ya girdi. Okul kitaplarının çoğunda bu sefer tek bir cümleyle anlatılır: Napolyon Rusya'ya saldırdı. Eylül'de Borodino'da kanlı bir meydan savaşı yapıldı, ardından Fransız ordusu Moskova'ya girdi; ama şehir yanıyordu ve Çar I. Aleksandr barış istemedi. Kış yaklaşırken başlayan geri çekilme, soğuk, açlık, hastalık ve Rus saldırıları altında bir felakete dönüştü. Aralık'ta sınırı geri geçebilenler, ordunun küçük bir kalıntısıydı.

Rus yazar Lev Tolstoy, bu seferi Savaş ve Barış romanında anlatırken okurlarına rahatsız edici bir soru sordu. Napolyon gerçekten bu savaşı o mu «yaptı»? Yüz binlerce asker yürümeyi, ateş etmeyi, erzak taşımayı kabul etmeseydi, bir imparatorun emri ne işe yarardı? Tolstoy'a göre olayın gerçek nedeni, tek bir adamın iradesi değil, sayısız insanın sayısız küçük eylemiydi. Bu bölüm, tarih yazımının en eski ve en inatçı sorularından birinin peşine düşüyor: olayların yönünü tek tek bireylerin iradesi mi çizer, yoksa onların da içinde yüzdüğü ekonomik, toplumsal ve coğrafi akıntılar mı?

Bağlam — kahramanlar ve kalabalıklar

Carlyle, 1840'ta Londra'da verdiği ve ertesi yıl kitap olarak yayımlanan konferanslarında, dünya tarihinin aslında büyük adamların biyografisi olduğunu ilan etti. Ona göre her çağ kuru odun yığınına benzerdi; o yığını tutuşturan şimşek ise büyük adamdı. Şimşek olmadan odun hiçbir zaman yanmazdı. Carlyle bu konferanslarda peygamberlerden şairlere, din önderlerinden krallara kadar bir dizi kahramanı işledi; Napolyon da bunların arasındaydı.

Bu görüş, on dokuzuncu yüzyılda son derece yaygındı ve bugün de hâlâ güçlü. Okul kitaplarında dönemlerin hükümdar adlarıyla anılması, savaşların komutanlarının kararları üzerinden anlatılması, buluşların tek bir mucide bağlanması, hep bu bakışın izlerini taşır. Kişiler üzerinden anlatılan tarih hatırlanması kolay, dramatik ve ahlaki derslerle doludur. Ama bir bedeli de vardır: kalabalıkları, kurumları, ekonomiyi ve coğrafyayı arka plana iter.

Gelişme — karşı cevaplar

Carlyle'ın görüşü, daha kendi yüzyılında sert eleştiriler aldı. İngiliz düşünür Herbert Spencer, 1873'te yayımlanan The Study of Sociology adlı kitabında, büyük adamın da bir toplumun ürünü olduğunu hatırlattı. Büyük bir besteci ya da devlet adamı, ancak onu yetiştirebilecek bir dilin, eğitimin, kurumların ve birikimin bulunduğu bir toplumda ortaya çıkabilirdi. Spencer'ın özlü ifadesiyle, büyük adam toplumunu yeniden biçimlendirmeden önce, toplumu onu biçimlendirmiş olmalıydı.

Karl Marx, 1852'de yazdığı Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i adlı incelemesinin başında, bu soruya bugün de sık alıntılanan bir cümleyle cevap verdi: insanlar kendi tarihlerini yaparlar, ama onu keyiflerine göre, kendi seçtikleri koşullar altında yapmazlar; geçmişten devraldıkları, hazır buldukları koşullar altında yaparlar. Bu cümlede birey yok sayılmıyor; ama bireyin hareket alanı, önceden var olan ekonomik ve toplumsal koşullarla sınırlanıyor.

Tolstoy ise bu tartışmada en uç noktaya gitti. Savaş ve Barış'ın 1812 bölümlerinde ve romanın sonsözünde, Napolyon'u da Aleksandr'ı da tarihin gerçek yöneticileri olarak değil, kendilerini yönetici sanan araçlar olarak gösterdi. Ona göre bir kralın sosyal merdivendeki yeri ne kadar yüksekse, eylemleri o kadar çok insanın eylemine bağlıydı ve dolayısıyla o kadar az özgürdü. Napolyon, Rusya'ya girmeye kendi karar verdiğini sanıyordu; oysa milyonlarca insanın birleşik hareketinin sonucunu uyguluyordu.

Dönüş noktası — Plehanov ve Hook'un orta yolu

On dokuzuncu yüzyılın sonunda Rus düşünür Georgi Plehanov, 1898'de yazdığı «Tarihte bireyin rolü üzerine» adlı denemesinde bu sorunu daha ince bir biçimde ele aldı. Plehanov bir düşünce deneyi önerdi: Napolyon, 1796'da İtalya seferinde, Arcole köprüsündeki çarpışmada genç bir general olarak bir kurşunla ölseydi ne olurdu? Ona göre Fransız Devrimi'nin ardından Fransa'da düzeni sağlayacak bir askerî yöneticiye duyulan ihtiyaç ortadan kalkmayacaktı; o rolü başka bir general üstlenecekti. Ama o general Napolyon olmayacağı için, olayların ayrıntıları, üslubu ve belki bazı savaşların sonucu farklı olacaktı. Plehanov'a göre birey, genel eğilimi değiştiremezdi; ama o eğilimin kişisel rengini değiştirebilirdi.

Amerikalı filozof Sidney Hook ise 1943'te yayımlanan The Hero in History adlı kitabında faydalı bir ayrım yaptı. Bazı insanlar, yalnızca doğru zamanda doğru yerde bulundukları için önemli bir olayın parçası olurlar; Hook bunlara «olaylı insan» dedi. Başkaları ise, önlerindeki seçeneklerden birini kendi olağanüstü yetenekleri ve kararlılıklarıyla seçip olayların yönünü değiştirirler; Hook bunlara «olay yapan insan» adını verdi. Hook'a göre olay yapan insanlar, tarihin tamamen belirlenmiş olmadığı, birden fazla yolun açık olduğu kriz anlarında ortaya çıkar.

Bu ayrım, 1812'ye geri döndüğümüzde işe yarıyor. Rusya seferi fikri, Napolyon'un Kıta Ablukası politikası ve Rusya'nın bu ablukadan çekilmesi gibi koşullardan doğdu; ama sefere çıkma kararını, zamanlamasını ve Moskova'da beklerken kaybedilen haftaları, büyük ölçüde Napolyon'un kişisel kararları belirledi. Öte yandan Rus kışı, uzun ikmal hatları, ordudaki salgın hastalıklar ve Rus komutanlarının geri çekilme stratejisi, bir imparatorun iradesinin kolayca aşamayacağı güçlerdi. Seferin sonucu, bireysel kararlar ile yapısal koşulların birlikte ürettiği bir felaketti.

Cevap — iki ölçekte birden

Öyleyse kahraman mı, akıntı mı? Bu soruya tek bir cümleyle cevap vermek, tarihi basitleştirmek olur. Daha verimli bir yol, soruyu iki ölçekte birden sormaktır. Uzun vadede ve geniş ölçekte bakıldığında, nüfus, ekonomi, teknoloji ve kurumlar gibi yapılar, olayların genel yönünü büyük ölçüde belirler. Kısa vadede ve kriz anlarında ise bireylerin kararları, bazen belirleyici bir fark yaratabilir.

Tarihçinin görevi, bir olayı anlatırken bu iki düzeyi birbirine bağlamaktır: bireyin ne karar verdiğini, bu kararın hangi koşullar içinde verildiğini, hangi seçeneklerin açık olduğunu ve kararın sonuçlarının ne kadarının kişiye, ne kadarının koşullara bağlı olduğunu sormak. Bu yaklaşım, ne kahramanlara tapmayı ne de insanları yalnızca büyük güçlerin oyuncakları olarak görmeyi gerektirir.

Burada bir de sessiz kalan insanlar meselesi var. Büyük adam anlatısı, bir seferi yöneten imparatoru hatırlar; ama o seferde yürüyen, donan, açlık çeken ya da evini kaybeden yüz binlerce kişiyi çoğu zaman adsız bırakır. Yirminci yüzyılda gelişen toplumsal tarih, işçilerin, köylülerin, kadınların ve askerlerin deneyimlerini tarihin merkezine taşıyarak bu dengesizliği düzeltmeye çalıştı. Bu yaklaşım, büyük adamları yok saymak için değil, onların yanında kalabalıkların kolektif eylemini de görünür kılmak için doğdu.

Bugünle bağ — kimin adıyla anlatıyoruz?

Bugün bile bir ülkenin tarihini anlatırken çoğunlukla hükümdarların, başbakanların, komutanların adlarını kullanırız. Bir dönemi bir liderin adıyla anmak, hatırlamayı kolaylaştırır; ama aynı zamanda o dönemdeki bütün değişimi tek bir kişiye yüklemek gibi bir tehlike taşır. Bir reformun arkasında çoğu zaman o reformu tasarlayan bürokratlar, destekleyen toplumsal gruplar ve uygulayan binlerce insan vardır.

Bir haber okurken ya da bir tartışmayı dinlerken şu soruyu sorabilirsin: bu olay neden tek bir kişinin adıyla anlatılıyor? O kişinin kararı gerçekten ne kadar belirleyiciydi, hangi koşullar ve hangi insanlar o kararı mümkün kıldı? Bu soru, liderlerin sorumluluğunu azaltmaz; tersine, sorumluluğun nerede başlayıp nerede bittiğini daha açık görmeyi sağlar.

Birincil kaynak

Lev Tolstoy, Savaş ve Barış'ın 1812 seferini anlatan dokuzuncu kitabının ilk bölümünde, bireyin özgürlüğü ile tarihin akışı arasındaki ilişkiyi şöyle tartışır:

Man lives consciously for himself, but is an unconscious instrument in the attainment of the historic, universal, aims of humanity. A deed done is irrevocable, and its result coinciding in time with the actions of millions of other men assumes an historic significance. The higher a man stands on the social ladder, the more people he is connected with and the more power he has over others, the more evident is the predestination and inevitability of his every action. […] A king is history's slave.

Türkçesi: İnsan bilinçli olarak kendisi için yaşar, ama insanlığın tarihsel, evrensel amaçlarına ulaşılmasında bilinçsiz bir araçtır. Yapılmış bir eylem geri alınamaz ve sonucu, zaman içinde milyonlarca başka insanın eylemleriyle çakışarak tarihsel bir anlam kazanır. Bir insan sosyal merdivende ne kadar yüksekte durursa, o kadar çok insanla bağlantılıdır, başkaları üzerinde o kadar çok gücü vardır ve her eyleminin önceden belirlenmişliği ve kaçınılmazlığı o kadar belirgindir. […] Kral, tarihin kölesidir.

Kaynak: Lev Tolstoy, Savaş ve Barış (1865–1869), dokuzuncu kitap, birinci bölüm; Louise ve Aylmer Maude'un İngilizce çevirisi, Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Tolstoy, sosyal merdivende yükseldikçe insanın özgürlüğünün neden azaldığını düşünüyor?
2. Bu görüş, Carlyle'ın büyük adam anlayışından hangi noktada ayrılıyor?
3. Tolstoy'un bu metni bir tarihçinin değil, bir romancının yazdığını bilmek, onu nasıl okumamızı etkilemeli?

Tarihçiler Tartışıyor

• Thomas Carlyle (1841) — On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History'de dünya tarihinin büyük adamların biyografisi olduğunu savundu; her çağın, onu harekete geçiren olağanüstü bireylere bağlı olduğunu ileri sürdü.
• Herbert Spencer (1873) — The Study of Sociology'de büyük adamın kendisinin de toplumunun ve uzun bir birikimin ürünü olduğunu vurguladı; bireyin toplumu değiştirmeden önce toplum tarafından biçimlendirildiğini savundu.
• Georgi Plehanov (1898) — «Tarihte bireyin rolü üzerine» denemesinde, bireylerin olayların genel yönünü değil, kişisel rengini ve ayrıntılarını değiştirebildiğini; toplumsal ihtiyacın bir rolü doğurduğunu, o rolü kimin üstleneceğinin ise tesadüfe bağlı olabildiğini ileri sürdü.
• Sidney Hook (1943) — The Hero in History'de «olaylı insan» ile «olay yapan insan» arasında ayrım yaptı; bireylerin, birden fazla yolun açık olduğu kriz anlarında gerçekten belirleyici olabileceğini savundu.

Bu dört yaklaşım, bir eksen üzerinde dizilebilir. Carlyle bireyi merkeze koyuyor; Spencer ve Plehanov bireyi toplumsal koşulların içine yerleştiriyor; Hook ise bireyin ne zaman ve hangi koşullarda belirleyici olabileceğini soruyor. Tartışmanın bugünkü hâli, «birey mi yapı mı» sorusunun yerini «hangi durumda, ne ölçüde» sorusuna bıraktığını gösteriyor. Bu değişim, tarih yazımının tek nedenli açıklamalardan uzaklaşıp farklı ölçekleri birlikte düşünmeye yönelmesinin bir parçası.

Listede Tolstoy ve Marx'ın bulunmadığına dikkat et. Tolstoy bir romancıydı, Marx ise tarihi bir toplum kuramının parçası olarak düşünen bir filozof ve iktisatçıydı; ikisinin görüşleri tartışmayı derinden etkiledi, ama tarihçiler onların iddialarını belgelerle sınanabilir sorulara çevirmek zorunda kaldı. Plehanov'un denemesi, Marx'ın çerçevesi içinde bireye nasıl yer açılabileceğini sorması bakımından bu çevirinin erken bir örneğidir.

Derine İn

Birey ile yapı arasındaki ilişkiyi somut bir olayda incelemek için tarihçilerin kullandığı birkaç soru var. Birincisi, seçenek sorusudur: karar anında bireyin önünde hangi seçenekler açıktı? Bir hükümdarın bir savaşa girip girmemek konusunda gerçekten özgür olup olmadığını anlamak için, dönemin kaynaklarında başka yolların tartışılıp tartışılmadığına bakılır. Eğer danışmanlar, rakipler ya da muhalifler başka seçenekler önermişse, kararın bireysel bir tercih olduğu daha güçlü biçimde söylenebilir.

Bir diğeri, yerine koyma sorusudur: bu kişi olmasaydı, aynı konumdaki başka biri büyük ihtimalle ne yapardı? Plehanov'un Napolyon düşünce deneyi, bu sorunun bir örneğidir. Eğer o konumdaki hemen herkes benzer bir karar verecek idiyse, olayı açıklayan şey kişiden çok konumdur. Eğer kişi, çevresindeki herkesin beklediğinden farklı davrandıysa, bireysel etkinin payı büyür.

Bir başkası, uygulama sorusudur: kararı kimler uyguladı ve uygulayanların tutumu sonucu nasıl etkiledi? Tolstoy'un haklı olduğu nokta buradadır: en güçlü hükümdarın emri de, onu uygulayacak askerler, memurlar ve halk tarafından kabul edilmedikçe bir etki yaratamaz. Tarihte birçok emir, uygulayıcıların direnci, ilgisizliği ya da yanlış anlaması yüzünden hiç uygulanmamış ya da beklenenden çok farklı sonuçlar doğurmuştur.

Son olarak, zaman ölçeği sorusu vardır. Bir kararın etkisi birkaç ay içinde mi, birkaç kuşak içinde mi değerlendiriliyor? Kısa vadede belirleyici görünen bir birey, uzun vadede daha geniş eğilimlerin bir parçası olarak görünebilir. 1812 seferi, Napolyon'un iktidarının sonunu hızlandırdı; ama Avrupa'da ulusal devletlerin, yeni ordu örgütlenmesinin ve hukuk düzenlemelerinin yayılması gibi daha uzun süreli değişimler, onun yenilgisinden sonra da sürdü.

Bu soruları uygularken bir tuzağa da dikkat etmek gerekiyor: sonradan bakma yanılgısı. Bir olayın nasıl bittiğini bildiğimiz için, o sonucun baştan beri kaçınılmaz olduğunu düşünmeye eğilimliyiz. 1812'de Napolyon'un yenileceğini bugün biliyoruz; ama Haziran'da Neman Nehri'ni geçen askerlerin ve Avrupa'daki gözlemcilerin çoğu için bu sonuç hiç de açık değildi. Birçoğu, Çar'ın birkaç haftalık bir savaştan sonra barış isteyeceğini düşünüyordu. Tarihçi, olayı yaşayanların bilmediği sonucu bir kenara koyarak, onların önündeki belirsizliği yeniden kurmaya çalışır. Ancak bu yapıldığında, bir bireyin kararının ne kadar riskli, ne kadar cesur ya da ne kadar düşüncesiz olduğu adil biçimde değerlendirilebilir.

Bir başka tuzak, kaynakların kendisinden gelir. Büyük adamlar, arkalarında mektuplar, emirler, anılar ve hayranların yazdığı biyografiler bırakır; sıradan askerlerin ve köylülerin sesi ise çok daha az kayda geçer. Bu yüzden arşiv, kendiliğinden büyük adam anlatısına doğru eğilir. Tarihçi, bu eğilimi dengelemek için alay kayıtlarına, nüfus sayımlarına, fiyat listelerine ve asker mektuplarına başvurur. 1812 seferi için de, subay ve er günlüklerinin toplanıp yayımlanması, seferin imparatorun masasından değil, yürüyen kolonların içinden nasıl göründüğünü anlamamızı sağladı.

Bu dört soru, birey ile yapı arasındaki tartışmayı soyut bir felsefe sorusu olmaktan çıkarıp, belgelerle sınanabilen somut sorulara dönüştürür. Tarihçi, her olayda bu soruları sorarak, bireyin payını ne abartmadan ne de küçümsemeden değerlendirmeye çalışır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Thomas Carlyle, On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History (London: James Fraser, 1841).
• Herbert Spencer, The Study of Sociology (London: Henry S. King, 1873).
• Karl Marx, Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte (New York: Die Revolution, 1852).
• Georgi Plehanov, «K voprosu o roli lichnosti v istorii», Nauchnoe obozrenie (1898).
• Sidney Hook, The Hero in History: A Study in Limitation and Possibility (New York: John Day, 1943).
• Adam Zamoyski, 1812: Napoleon's Fatal March on Moscow (London: HarperCollins, 2004).

Arşiv ve kaynak

Carlyle'ın konferansları, Marx'ın incelemesinin İngilizce çevirisi ve Savaş ve Barış'ın Maude çevirisi Project Gutenberg'de; Spencer'ın kitabının on dokuzuncu yüzyıl baskıları archive.org'da tarama olarak okunabiliyor. 1812 seferinin asker mektupları ve günlükleri, Fransız ve Rus askerî arşivlerinde korunuyor.

Açık sorular

• Bir bireyin tarihsel etkisini ölçmenin nesnel bir yolu var mı, yoksa her değerlendirme kaçınılmaz olarak bir karşı-olgusal tahmine mi dayanır?
• Büyük adam anlatısının kalıcı çekiciliği, tarihsel gerçeklikten mi, yoksa insanların hikâyeleri kişiler üzerinden hatırlama eğiliminden mi kaynaklanıyor?
• Kadınların ve adsız toplulukların tarihteki rolü, «büyük adam» tartışmasına hangi yeni soruları ekliyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Thomas Carlyle'a göre dünya tarihi nedir? A) Ekonomik sınıfların mücadelesi B) Büyük adamların biyografisi C) Coğrafyanın ürünü D) Tesadüflerin toplamı
2. (Hedef 2) Herbert Spencer'ın büyük adam kuramına yönelttiği temel eleştiri nedir? A) Büyük adamların hiç var olmadığı B) Tarihin yalnızca tanrılar tarafından yönetildiği C) Büyük adamın da kendi toplumunun ve birikiminin ürünü olduğu D) Büyük adamların her zaman kötü sonuçlar doğurduğu
3. (Hedef 2) Tolstoy, Savaş ve Barış'ta krallar hakkında ne söyler? A) Kral, tarihin kölesidir B) Krallar tarihin tek belirleyicisidir C) Krallar hiçbir şey yapmaz D) Kralların iradesi her zaman gerçekleşir
4. (Hedef 2) Sidney Hook'un «olay yapan insan» kavramı neyi anlatır? A) Yalnızca doğru zamanda doğru yerde bulunan kişiyi B) Olayları yazıya geçiren tarihçiyi C) Hiçbir etkisi olmayan sıradan insanı D) Kriz anlarında seçeneklerden birini kendi yeteneği ve kararlılığıyla seçip olayların yönünü değiştiren kişiyi
5. (Hedef 3) Napolyon'un 1812 Rusya seferinin sonucunu açıklamak için en uygun yaklaşım hangisidir? A) Sonucu yalnızca Napolyon'un kişisel hatalarına bağlamak B) Napolyon'un kararlarını ve Rus kışı, ikmal hatları, hastalıklar ve Rus stratejisi gibi koşulları birlikte değerlendirmek C) Sonucu yalnızca iklime bağlamak D) Olayın hiçbir açıklaması olmadığını kabul etmek

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Seçtiğin bir tarihsel olayda (örneğin 1812 Rusya seferi) bir bireyin kararlarının ve yapısal koşulların rolünü karşılaştır. Seçenek, yerine koyma, uygulama ve zaman ölçeği sorularını kullanarak, olayın sonucunun ne kadarının bireye, ne kadarının koşullara bağlı olduğunu gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. B — Carlyle, dünya tarihinin büyük adamların biyografisi olduğunu savundu.
2. C — Spencer, büyük adamın da toplumunun ve uzun bir birikimin ürünü olduğunu vurguladı.
3. A — Tolstoy'a göre kral, tarihin kölesidir.
4. D — Olay yapan insan, kriz anlarında seçeneklerden birini seçip olayların yönünü değiştiren kişidir.
5. B — Napolyon'un kararları ve yapısal koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Güçlü bir cevap, Napolyon'un sefere çıkma, zamanlama ve Moskova'da bekleme kararlarını bireysel etkenler olarak; Kıta Ablukası'nın doğurduğu gerilimi, Rus coğrafyasını, kışı, ikmal sorunlarını ve Rus komutanlarının geri çekilme stratejisini yapısal etkenler olarak ayırır. Ardından bu iki düzeyin birbirini nasıl etkilediğini gösterir ve Hook'un ayrımını kullanarak Napolyon'un hangi anlarda «olay yapan insan» olduğunu tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Plehanov, Napolyon'un genç yaşta bir kurşunla ölseydi ne olacağını sorarak bireyin payını ölçmeye çalışmıştı. Ama olmamış bir şeyi hayal etmek, tarihçi için meşru bir yöntem mi, yoksa bir oyun mu? Sonraki bölüm bu «ya olmasaydı» sorusunu ele alıyor: karşı-olgusal düşünce tarihçiye gerçekten bir şey öğretir mi?