Bir belgeye ne kadar güvenebiliriz?

Öğrenme hedefleri

• Bir belgenin güvenilirliğini sınamak için sorulması gereken temel soruları, yani kim, ne zaman, neden, kimin için ve nasıl bildiği sorularını uygulayabileceksin.
• Sahte belgelerin nasıl ortaya çıkarıldığını, maddi inceleme, dil ve içerik tutarlılığı ve çapraz doğrulama yöntemleriyle örnekler üzerinden açıklayabileceksin.
• Gerçek bir belgenin de yanıltıcı olabileceğini, tanıklığın sınırlarını ve yazarın bakış açısını hesaba katarak değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — altmış iki defter

Nisan 1983'te Hamburg'da çıkan Alman dergisi Stern, dünyayı sarsan bir haber duyurdu: Adolf Hitler'in kendi eliyle yazdığı altmış iki ciltlik günlükleri bulunmuştu. Derginin muhabiri Gerd Heidemann'a göre defterler, 1945'te Almanya'nın doğusunda düşen bir uçaktan kurtarılmış, onlarca yıl gizli kalmış ve sonunda bir koleksiyoncu aracılığıyla dergiye ulaşmıştı. Dergi, bu defterler için milyonlarca mark ödemişti.

Haberin yayımlanmasından önce, Oxford'da uzun yıllar modern tarih kürsüsünde bulunmuş olan Hugh Trevor-Roper defterleri incelemiş ve gerçek olduklarına inandığını açıklamıştı. Ama birkaç gün sonra, Batı Almanya'nın federal arşivi ve malzeme inceleme kurumu, defterlerin sahte olduğunu ilan etti: kâğıtta, ciltte ve mürekkepte, ancak savaştan sonra üretilmeye başlanmış maddeler bulunmuştu. Defterleri yazan, Konrad Kujau adlı bir sahtekârdı. Bu bölüm, bu olayın arkasındaki soruyu soruyor: bir belgeye ne kadar güvenebiliriz ve bunu nasıl anlarız?

Bağlam — belgenin iki yüzü

Tarihçinin bir belge karşısında sorduğu sorular, kabaca iki büyük gruba ayrılır. Birinci grup, belgenin kendisiyle ilgilidir: bu belge gerçekten iddia edildiği kişinin mi, iddia edildiği zamana mı ait? İkinci grup, belgenin içeriğiyle ilgilidir: belge gerçek olsa bile, anlattıkları doğru mu? Hitler günlükleri, birinci grup soruların önemini gösteriyor. Ama tarihçilerin karşılaştığı sorunların çoğu, ikinci gruptandır: gerçek bir belgenin yanıltıcı olabilmesi.

Belgenin yazarı, bir olayı kendi gözüyle görmüş müdür, yoksa başkasından mı duymuştur? Olaydan ne kadar zaman sonra yazmıştır? Kimin için ve hangi amaçla yazmıştır? Bir tarafın temsilcisi midir? Bu soruların her biri, belgenin anlattıklarına ne ölçüde güvenebileceğimizi etkiler. Örneğin bir elçinin kendi hükümdarına yazdığı rapor, yabancı bir sarayda gördüklerini anlatırken, hükümdarının duymak istediklerini de hesaba katmış olabilir; bir vergi memurunun tuttuğu kayıt, köylülerin gerçek servetini değil, vergi vermemek için beyan ettiklerini yansıtabilir.

Gelişme — sahteyi yakalamak

Hitler günlüklerinin sahteliği, birkaç yoldan ortaya çıktı. Birincisi, maddi incelemeydi: kâğıtta bulunan bir parlatıcı madde, ancak 1950'lerden sonra kâğıt üretiminde kullanılmaya başlanmıştı; ciltteki iplikler ve yapıştırıcılar da savaş sonrasına aitti. İkincisi, içerikti: tarihçiler, defterlerdeki olayların önemli bir kısmının, savaştan sonra yayımlanmış bir kitaptaki Hitler'in konuşma ve bildirilerinin listesinden, hatta o kitaptaki hatalarla birlikte kopyalandığını fark etti. Üçüncüsü, bağlamdı: Hitler'in günlük tuttuğuna dair, onu yakından tanıyanların tanıklıklarında hiçbir iz yoktu.

Bu olay, alanında saygın uzmanların bile aldatılabileceğini gösterdi. Trevor-Roper, deneyimli bir tarihçiydi; ama defterleri inceleme fırsatı kısa sürmüş, maddi testler yapılmadan kanaat bildirmişti. Onun hatası, bir belgenin güvenilirliğinin tek bir uzmanın izlenimine değil, farklı yöntemlerle yapılan bağımsız sınamalara dayanması gerektiğini hatırlatıyor. Derginin de hatası büyüktü: haberi rakiplerinden önce yayımlamak için acele etmiş, defterlerin kaynağı hakkında sorulması gereken soruları sormamıştı. Defterlerin 1945'ten beri nerede ve kimin elinde olduğu, hiçbir zaman açık ve doğrulanabilir biçimde gösterilememişti. Bir belgenin bu «soy ağacı», yani elden ele nasıl geçtiğinin kaydı, onun sahihliğini değerlendirmede en önemli ipuçlarından biridir.

Sahte belgeler, bazen çok daha yıkıcı sonuçlar doğurdu. Yirminci yüzyılın başında Rusya'da ortaya çıkan ve Yahudilerin dünyayı ele geçirmek için gizli bir plan yaptığını iddia eden Siyon Liderlerinin Protokolleri, bir sahteydi. 1921'de İngiliz gazeteci Philip Graves, The Times'da, metnin büyük kısmının Fransız yazar Maurice Joly'nin 1864'te Napolyon III'ü eleştirmek için yazdığı bir hicivden kopyalandığını gösterdi. Ama bu sahtelik kanıtlandıktan sonra da metin yayılmaya ve Yahudi karşıtı propagandada kullanılmaya devam etti.

Bu örnek, belge eleştirisinin yalnızca akademik bir uğraş olmadığını gösteriyor. Bir sahtenin ortaya çıkarılması, onun etkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; insanlar, kendi önyargılarını doğrulayan bir belgeye, sahteliği kanıtlandıktan sonra da inanmaya devam edebilir. Tarihçinin görevi, sahteyi yalnızca yakalamak değil, onun neden bu kadar inandırıcı bulunduğunu da açıklamaktır.

Dönüş noktası — gerçek ama yanıltıcı

Sahte belgeler dramatiktir; ama tarihçinin karşılaştığı asıl güçlük, gerçek belgelerin yanıltıcı olabilmesidir. Bir savaş raporu, komutanın kendi başarısını büyütüp yenilgisini küçültebilir. Bir mahkeme tutanağı, sanığın sözlerini kâtibin anladığı ve istediği biçimde kaydedebilir. Bir gazete haberi, gazetenin siyasi çizgisine uygun olarak bazı ayrıntıları öne çıkarıp bazılarını gizleyebilir. Bir anı kitabı, yazarının yıllar sonra kendi rolünü nasıl görmek istediğini yansıtabilir.

Bu sorunu, iki bin dört yüz yıl kadar önce, Atinalı tarihçi Thukydides de fark etmişti. Peloponnesos Savaşı'nın tarihini yazarken, olayları ilk bulduğu kaynaktan almadığını, kendi izlenimlerine bile güvenmediğini, farklı tanıkların anlattıklarını karşılaştırdığını yazdı. Ona göre aynı olayı gören tanıklar bile, ya belleklerinin zayıflığı ya da taraflardan birine duydukları yakınlık yüzünden, birbirinden farklı anlatılar veriyordu.

Modern psikoloji, Thukydides'in gözlemini deneylerle destekledi. 1974'te Amerikalı psikologlar Elizabeth Loftus ve John Palmer, katılımcılara bir trafik kazasının filmini izletti ve ardından arabaların ne hızla gittiğini sordu. Soruda «çarpıştığında» yerine «paramparça olduğunda» sözcüğünü duyan katılımcılar, hızı daha yüksek tahmin etti ve bir hafta sonra, filmde hiç olmayan kırık camları gördüklerini hatırlamaya daha yatkındı. Bu deney, bir tanığın belleğinin, ona sorulan sorunun diliyle bile değişebileceğini gösterdi.

Bir belgenin olaydan ne kadar sonra yazıldığı da önemlidir. Bir savaşın ertesi günü yazılan bir mektup ile otuz yıl sonra yazılan bir anı kitabı, aynı olayı çok farklı biçimlerde anlatabilir. Anı kitabının yazarı, aradaki yıllarda olayın sonuçlarını öğrenmiş, başkalarının anlattıklarını okumuş ve kendi rolünü yeniden değerlendirmiştir. Bu, anıları değersiz kılmaz; ama onların, olayın kendisinden çok, yazarın sonradan onu nasıl hatırladığını gösterdiğini unutmamak gerekir.

Cevap — bir soru listesi

Öyleyse bir belgeye ne kadar güvenebiliriz? Tek bir cevap yok; her belge, kendi soruları üzerinden sınanır. Amerikalı eğitim araştırmacısı Sam Wineburg, deneyimli tarihçilerin belgeleri okurken üç temel alışkanlık gösterdiğini gözlemledi. Birincisi, kaynağın kaynağına bakmak: belgeyi kim, ne zaman, kimin için yazdı? İkincisi, bağlama yerleştirmek: belge hangi olayların ve hangi düşüncelerin ortasında yazıldı? Üçüncüsü, çapraz doğrulamak: başka kaynaklar aynı şeyi söylüyor mu?

Wineburg'un araştırmasında öğrenciler, belgeleri çoğu zaman bir ders kitabı gibi, yani yazarı ve amacı olmayan tarafsız bilgi kaynakları olarak okuyordu; tarihçiler ise her belgenin ilk satırını okumadan önce, onu kimin, ne zaman ve neden yazdığına bakıyordu. Bu sorular, bir belgenin güvenilirliğini «evet» ya da «hayır» biçiminde değil, derece derece değerlendirmeyi sağlar. Bir belge bazı konularda çok güvenilir, bazılarında ise dikkatle okunması gereken bir kaynak olabilir. Tarihçinin sanatı, her belgeden neyi öğrenebileceğini ve neyi öğrenemeyeceğini ayırt edebilmektir. Yanlış bilgi taşıyan bir belge bile, yazarının neye inandığını ya da okurlarına neyi inandırmak istediğini göstererek değerli bir kanıt olabilir.

Bugünle bağ — ekrandaki belge

Bugün her gün, sosyal medyada ve haber sitelerinde, fotoğraflar, videolar, belgeler ve alıntılar görüyoruz. Bunların bir kısmı sahte, bir kısmı gerçek ama bağlamından koparılmış, bir kısmı ise gerçek ama yanıltıcı. Yapay zekâ ile üretilen görüntüler ve sesler, sahteyi gerçekten ayırmayı daha da zorlaştırıyor.

Tarihçinin soruları, bu belgeler için de geçerli: Bu kimden geliyor? Ne zaman ve nerede üretildi? Kimin işine yarıyor? Başka kaynaklar aynı şeyi söylüyor mu? Tarihçi gibi düşünmek, yalnızca geçmişi değil, bugünü de daha dikkatli okumayı sağlar.

Birincil kaynak

Atinalı tarihçi Thukydides, MÖ beşinci yüzyılın sonlarında yazdığı Peloponnesos Savaşı Tarihi'nin başında, olayları nasıl araştırdığını şöyle anlatır:

And with reference to the narrative of events, far from permitting myself to derive it from the first source that came to hand, I did not even trust my own impressions, but it rests partly on what I saw myself, partly on what others saw for me, the accuracy of the report being always tried by the most severe and detailed tests possible. My conclusions have cost me some labour from the want of coincidence between accounts of the same occurrences by different eye-witnesses, arising sometimes from imperfect memory, sometimes from undue partiality for one side or the other.

Türkçesi: Olayların anlatımına gelince, onu elime ilk geçen kaynaktan almaya kendimi bırakmak şöyle dursun, kendi izlenimlerime bile güvenmedim; anlatım kısmen kendi gördüklerime, kısmen başkalarının benim için gördüklerine dayanıyor ve her bilginin doğruluğu, mümkün olan en sıkı ve en ayrıntılı sınamalardan geçirildi. Vardığım sonuçlar bana epey emeğe mal oldu; çünkü aynı olayları anlatan farklı tanıkların anlatımları birbirini tutmuyordu; bu bazen zayıf bellekten, bazen de taraflardan birine duyulan aşırı yakınlıktan kaynaklanıyordu.

Kaynak: Thukydides, Peloponnesos Savaşı Tarihi, I.22; Richard Crawley'in İngilizce çevirisi, The History of the Peloponnesian War (Londra: Longmans, Green, 1874), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Thukydides, olayları anlatırken hangi kaynaklara dayandığını söylüyor?
2. Ona göre tanıkların anlatımları neden birbirini tutmuyordu?
3. Thukydides'in «kendi izlenimlerime bile güvenmedim» sözü, bugünkü tarih yöntemine nasıl bir örnek oluşturuyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Robert Harris (1986) — Selling Hitler'da Hitler günlükleri skandalını ayrıntılı biçimde anlatarak, sahteciliğin yalnızca sahtekârın ustalığına değil, derginin ticari hırsına, muhabirin tutkusuna ve uzmanların aceleciliğine de dayandığını gösterdi.
• Arlette Farge (1989) — Le goût de l'archive'de arşiv belgesinin tarihçide yarattığı «gerçeğe dokunma» duygusunun bir tuzak olabileceğini, belgenin sesinin her zaman kayıt tutan kurumun sesiyle karıştığını vurguladı.
• Anthony Grafton (1990) — Forgers and Critics'te Batı düşünce tarihinde sahtecilik ile eleştiri arasındaki ilişkiyi inceledi; sahtekârların ve onları yakalamaya çalışanların birbirinin yöntemlerini geliştirdiğini, sahteciliğin tarih eleştirisinin gelişmesine katkıda bulunduğunu savundu.
• Sam Wineburg (2001) — Historical Thinking and Other Unnatural Acts'te deneyimli tarihçiler ile öğrencilerin belgeleri nasıl okuduğunu karşılaştırdı; tarihçilerin kaynağın kaynağına bakma, bağlama yerleştirme ve çapraz doğrulama alışkanlıklarının öğretilebilir beceriler olduğunu gösterdi.

Dördü farklı alanlardan geliyor: bir gazeteci-yazar, bir arşiv tarihçisi, bir düşünce tarihçisi ve bir eğitim araştırmacısı; ama hepsi aynı soruya, belgeye nasıl ve ne kadar güvenebileceğimize yöneliyor. Farklı yöntemleri, ortak bir alçakgönüllülük çağrısında birleşiyor. Harris sahteciliğin toplumsal koşullarını, Farge arşivin çekiciliğinin tuzaklarını, Grafton sahtecilik ile eleştirinin ortak tarihini, Wineburg ise belge okumanın öğretilebilir becerilerini öne çıkarıyor. Harris'in ve Grafton'un çalışmaları sahteyi, Farge'ın ve Wineburg'un çalışmaları ise gerçek belgenin okunuşunu merkeze alıyor. Tartışma, belgeye güvenin bir yöntem sorusu olduğu kadar, bir dikkat ve alçakgönüllülük sorusu olduğunu gösteriyor.

Derine İn

Belge eleştirisinin en eski ve en temel sorusu, belgenin iddia ettiği şey olup olmadığı, yani sahihliktir. On beşinci yüzyıldan, Rönesans hümanistlerinden bu yana tarihçiler, sahte belgeleri yakalamak için dil, yazı, malzeme ve içerik tutarlılığına dayanan yöntemler geliştirdi. Bugün bu yöntemlere, kâğıt ve mürekkep kimyası, radyokarbon tarihlemesi ve dijital görüntü çözümlemesi gibi bilimsel teknikler eklendi. Hitler günlüklerinin sahteliğini kesin olarak kanıtlayan da bu tür bir laboratuvar incelemesiydi.

Ama sahihlik, tek başına yetmez. Bir belgenin güvenilirliği, onu yazanın olayla ilişkisine bağlıdır. Olayı kendi gözüyle gören bir tanığın anlatımı, çoğu zaman olayı başkasından duyan birinin anlatımından daha değerlidir; ama görgü tanıkları da, Thukydides'in fark ettiği gibi, yanılabilir. Modern psikoloji araştırmaları, insan belleğinin bir kayıt cihazı gibi değil, her hatırlayışta yeniden kurulan bir süreç gibi işlediğini gösteriyor. Bu yüzden bir tanığın büyük bir içtenlikle anlattığı ayrıntılar bile yanlış olabilir. Bu, tanıklığın değersiz olduğu anlamına gelmez; tanıklar, olayların genel hatlarını ve o anın duygusunu çoğu zaman güvenilir biçimde aktarır. Ama ayrıntılarda, özellikle tarihlerde, sayılarda ve kimin ne söylediğinde, tanıklıkları başka kaynaklarla karşılaştırmak gerekir.

Bir başka güçlük, belgelerin günümüze kadar hayatta kalma koşullarıdır. Bir arşivde bulunan belgeler, geçmişin tamamını değil, korunmaya değer görülen, saklanabilen ve yok edilmeyen parçalarını temsil eder. Bir devletin arşivi, o devletin kendisini nasıl görmek istediğini yansıtabilir; kaybolan ya da imha edilen belgeler ise bu tabloyu çarpıtır. Tarihçi, yalnızca elindeki belgelerin güvenilirliğini değil, eksik olan belgelerin ne olabileceğini de sormak zorundadır. Farge'ın hatırlattığı gibi, arşivdeki bir polis raporu, bir kadının ya da bir işçinin sesini taşıyabilir; ama o ses, polis memurunun sorularıyla ve kaleminden geçerek bize ulaşır. Belgeyi «tersinden» okumak, yani yazarının amacına rağmen içinde saklı kalan bilgileri çıkarmak, tarihçinin en güçlü araçlarından biridir.

Son bir nokta, belki hepsinden ağır basanı: güvenilirlik değerlendirmesi, tarihçinin kendi önyargılarına karşı da bir sınavdır. İnsanlar, kendi görüşlerini doğrulayan belgelere daha kolay inanma eğilimindedir. Hitler günlüklerinin ilk başta bu kadar kolay kabul görmesinin bir nedeni de, pek çok kişinin böyle bir keşfin gerçek olmasını istemesiydi. Dikkatli bir tarihçi, en çok inanmak istediği belgeyi en sıkı biçimde sınamalıdır.

Bu ilke, tarih yazımının kendi tarihinde de sık sık sınandı. Pek çok ülkede, ulusal kahramanlıkları anlatan, ama sonradan sahte olduğu anlaşılan belgeler, uzun süre okul kitaplarında yer aldı. Bu belgelerin sahteliği ortaya çıktığında, bazıları kolayca kabul edildi, bazıları ise uzun süre direnişle karşılaştı. Bir toplumun kendi geçmişine dair sevdiği bir hikâyeden vazgeçmesi, yalnızca kanıtların değil, duyguların da değişmesini gerektirir. Bu yüzden belge eleştirisi, bazen bir toplumun kendi kimliğiyle yüzleşmesi anlamına da gelir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Thucydides, The History of the Peloponnesian War, çev. Richard Crawley (Londra: Longmans, Green, 1874).
• Robert Harris, Selling Hitler: The Story of the Hitler Diaries (Londra: Faber and Faber, 1986).
• Arlette Farge, Le goût de l'archive (Paris: Seuil, 1989).
• Anthony Grafton, Forgers and Critics: Creativity and Duplicity in Western Scholarship (Princeton: Princeton University Press, 1990).
• Sam Wineburg, Historical Thinking and Other Unnatural Acts: Charting the Future of Teaching the Past (Philadelphia: Temple University Press, 2001).
• Norman Cohn, Warrant for Genocide: The Myth of the Jewish World Conspiracy and the Protocols of the Elders of Zion (Londra: Eyre and Spottiswoode, 1967).

Arşiv ve kaynak

Thukydides'in Crawley çevirisi, açık erişimli dijital kütüphanelerde tam metin olarak bulunur. Siyon Liderlerinin Protokolleri'nin sahteliğini ortaya koyan 1921 tarihli The Times yazıları, gazetenin arşivinde incelenebilir. Hitler günlükleri skandalına dair belgeler ve inceleme raporları, Almanya Federal Arşivi'nin Koblenz'deki merkezinde korunuyor.

Açık sorular

• Yapay zekâ ile üretilen belgeler ve görüntüler, gelecekte tarihçilerin sahteyi gerçekten ayırma yöntemlerini nasıl değiştirecek?
• Bir tanığın içtenlikle anlattığı ama yanlış olduğu anlaşılan ayrıntılar, tarihçi için hangi bilgiyi taşır?
• Kaybolan ya da imha edilen belgelerin yarattığı boşluğu tarihçi nasıl hesaba katabilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bir belgenin güvenilirliğini sınarken sorulması gereken «kaynağın kaynağı» sorusu neyi sorar? A) Belgenin hangi renkte kâğıda yazıldığını B) Belgeyi kimin, ne zaman ve kimin için yazdığını C) Belgenin kaç sayfa olduğunu D) Belgenin nerede satıldığını
2. (Hedef 2) Hitler günlüklerinin sahte olduğu kesin olarak nasıl kanıtlandı? A) Sahtekârın itirafıyla B) Kâğıtta, ciltte ve mürekkepte savaştan sonra üretilmeye başlanmış maddelerin bulunmasıyla C) Trevor-Roper'ın ilk incelemesiyle D) Hiçbir zaman kanıtlanamadı
3. (Hedef 2) Philip Graves, 1921'de Siyon Liderlerinin Protokolleri hakkında neyi gösterdi? A) Metnin gerçek bir gizli plan olduğunu B) Metnin büyük kısmının Maurice Joly'nin 1864'te yazdığı bir hicivden kopyalandığını C) Metnin Almanya'da yazıldığını D) Metnin hiç yayımlanmadığını
4. (Hedef 3) Thukydides'e göre aynı olayı gören tanıkların anlatımları neden farklıydı? A) Zayıf bellek ve taraflardan birine duyulan yakınlık yüzünden B) Tanıkların hepsi yalan söylediği için C) Olayların hiç yaşanmadığı için D) Tanıkların farklı diller konuştuğu için
5. (Hedef 3) «Bir belge gerçekse, anlattıkları da doğrudur» ifadesindeki yanlış nedir? A) Hiçbir belge gerçek değildir B) Belgeler her zaman yalan söyler C) Sahih bir belge de yazarının bilgisizliğini, önyargısını, çıkarını ya da hatasını taşıyabilir D) Belgeler yalnızca sahte olabilir

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Hitler günlükleri ile Thukydides'in tanıklar hakkındaki gözlemlerini karşılaştırarak, sahte bir belge ile gerçek ama yanıltıcı bir belgenin tarihçi için farklı sorunlar yarattığını açıkla. Bir belgenin güvenilirliğini sınamak için kullanacağın soru listesini gerekçeleriyle kur.

Cevaplar

1. B — Kaynağın kaynağı sorusu, belgeyi kimin, ne zaman ve kimin için yazdığını sorar.
2. B — Kâğıtta, ciltte ve mürekkepte savaştan sonra üretilmeye başlanmış maddeler bulundu.
3. B — Graves, metnin büyük kısmının Joly'nin 1864'te yazdığı bir hicivden kopyalandığını gösterdi.
4. A — Thukydides, farklılığın zayıf bellekten ve taraflardan birine duyulan yakınlıktan kaynaklandığını yazdı.
5. C — Sahih bir belge de yazarının bilgisizliğini, önyargısını, çıkarını ya da hatasını taşıyabilir.

Güçlü bir cevap, sahte bir belgenin sahihlik sorusunu, gerçek ama yanıltıcı bir belgenin ise içerik ve bakış açısı sorusunu gündeme getirdiğini ayırt eder. Kaynağın kaynağı, bağlam, çapraz doğrulama ve maddi inceleme gibi soruları içeren bir liste kurar ve her birinin neyi sınadığını açıklar.

Sonraki bölüme köprü

Thukydides'in fark ettiği gibi, aynı olayı gören tanıklar, taraflardan birine duydukları yakınlık yüzünden farklı şeyler anlatabilir. Bu, en çok savaşlarda görülür: kazanan ile kaybeden, saldıran ile savunan, aynı günü bambaşka biçimlerde hatırlar. Sıradaki bölüm bu soruya bakıyor: aynı savaşı iki taraf nasıl farklı anlatır?