Sanayi Devrimi insanlığı nasıl ikiye böldü?

Öğrenme hedefleri

• Sanayileşmenin toplumların içinde yarattığı bölünmeyi, yani yeni işçi sınıfının koşullarını ve kentlerin değişen yapısını örneklerle anlatabileceksin.
• Sanayileşmenin ülkeler arasında yarattığı bölünmeyi, yani sanayileşen ülkeler ile hammadde üreten ülkeler arasında açılan farkı açıklayabileceksin.
• Hindistan ve Osmanlı İmparatorluğu örneklerinde sanayisizleşmeyi değerlendirerek, bu bölünmenin kaçınılmaz mı, yoksa siyasi tercihlerin sonucu mu olduğunu tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — iki kent bir arada

1842'nin sonunda yirmi iki yaşındaki Alman Friedrich Engels, babasının ortağı olduğu bir pamuk fabrikasında çalışmak için Manchester'a geldi. Manchester, o sırada dünyanın ilk büyük sanayi kentiydi; bacaları, fabrikaları ve depolarıyla yeni çağın simgesiydi. Engels, iki yıl boyunca kentin sokaklarını, işçi mahallelerini ve fabrikalarını dolaştı ve gördüklerini 1845'te yayımlanan İngiltere'de İşçi Sınıfının Durumu adlı kitabında anlattı.

Engels'in en çarpıcı gözlemlerinden biri, kentin kendisinin nasıl bölündüğüydü. Manchester öyle kurulmuştu ki, orta sınıftan biri kentte yıllarca yaşayıp her gün işine gidip gelebilir, ama bir işçi mahallesine hiç girmeden, hatta bir işçiyi hiç görmeden yaşayabilirdi. Tüccarlar, kentin merkezindeki bürolarına, işçi mahallelerinin ortasından geçen, iki yanı dükkânlarla örtülü caddelerden ulaşıyor, sağda solda saklı sefaleti görmüyordu. Bu bölüm, bu bölünmenin, yani sanayileşmenin insanlığı hem kentlerin içinde hem de dünya ölçeğinde nasıl ikiye ayırdığının hikâyesini anlatıyor.

Bağlam — yeni bir dünyanın doğuşu

On sekizinci yüzyılın sonunda İngiltere'de başlayan makineleşme, on dokuzuncu yüzyıl boyunca Belçika'ya, Fransa'ya, Almanya'ya, Amerika Birleşik Devletleri'ne ve yüzyılın sonunda Japonya'ya yayıldı. Buhar makineleri, demiryolları, buharlı gemiler ve telgraf, üretimi, ulaşımı ve haberleşmeyi daha önce görülmemiş biçimde hızlandırdı. 1830'da Liverpool ile Manchester arasında buharlı lokomotiflerin çektiği ilk büyük yolcu demiryolu açıldı; birkaç on yıl içinde demiryolları kıtaları boydan boya geçiyordu.

Sanayileşme, yalnızca üretimi değil, toplumun yapısını da kökten değiştirdi. Köylerden kentlere büyük bir göç başladı; tarlada ya da evde kendi hesabına çalışan insanların yerini, fabrikada ücret karşılığı çalışan işçiler aldı. Çalışma günü, güneşin doğuşu ve batışıyla değil, fabrika düdüğü ve saatle ölçülmeye başladı. Kadınlar ve çocuklar da fabrikalarda, uzun saatler boyunca, çoğu zaman tehlikeli koşullarda çalıştı. Fabrika sahipleri, küçük elleri ve düşük ücretleri nedeniyle çocukları özellikle iplik fabrikalarında tercih ediyordu; makinelerin arasında dolaşıp kopan iplikleri bağlamak ya da tozu temizlemek gibi işler çoğu zaman onlara veriliyordu. İngiltere'de 1833'te çıkarılan bir fabrika yasası, dokuz yaşından küçük çocukların tekstil fabrikalarında çalıştırılmasını yasakladı ve daha büyük çocukların çalışma saatlerini sınırladı; bu yasa, sorunun ne kadar büyük olduğunu da gösteriyordu; yasanın uygulanmasını denetlemek için ilk kez devlet adına çalışan fabrika müfettişleri atandı ve onların raporları, bugün tarihçiler için fabrika hayatına dair en zengin kaynaklardan biri.

Gelişme — birinci bölünme: sınıflar

Sanayileşmenin yarattığı ilk ve en göze çarpan bölünme, toplumların içindeydi. Bir yanda fabrika, maden ve demiryolu sahipleri, tüccarlar ve bankacılardan oluşan, hızla zenginleşen bir sınıf; öbür yanda uzun saatler boyunca düşük ücretlerle çalışan, kalabalık ve sağlıksız mahallelerde yaşayan bir işçi sınıfı vardı. Engels'in Manchester'ı, bu bölünmenin mekâna nasıl yansıdığını gösteriyordu: zenginler kentin dışındaki bahçeli evlerde, işçiler ise kentin merkezini çevreleyen dar, karanlık ve pis sokaklarda yaşıyordu.

Bu bölünme, yeni siyasi hareketlere de yol açtı. İşçiler, sendikalar kurarak daha yüksek ücretler, daha kısa çalışma saatleri ve daha güvenli iş koşulları için mücadele etti. Sosyalist düşünceler, bu bölünmeyi açıklamaya ve aşmaya çalıştı. Engels ve Karl Marx'ın 1848'de yayımladığı Komünist Manifesto, sanayi toplumunun iki büyük sınıfa ayrıldığını ve bu sınıflar arasındaki çatışmanın tarihin itici gücü olduğunu savundu.

Ama bu tablonun zamanla değiştiği de unutulmamalıdır. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında, sanayileşen ülkelerde işçilerin gerçek ücretleri yavaş yavaş yükselmeye başladı; çalışma saatleri kısaldı, çocuk işçiliği sınırlandı, kentlerde kanalizasyon ve temiz su sistemleri kuruldu. Bu iyileşmeler kendiliğinden gelmedi; işçi hareketlerinin mücadeleleri, reformcuların çabaları ve devletlerin yeni yasalarıyla sağlandı. İngiltere'de oy hakkının işçilere genişletilmesi, 1867 ve 1884 reform yasalarıyla adım adım gerçekleşti; bu da işçilerin siyasi ağırlığını artırdı ve sosyal reformları hızlandırdı.

Dönüş noktası — ikinci bölünme: ülkeler

Sanayileşmenin yarattığı ikinci bölünme, ülkeler arasındaydı. On dokuzuncu yüzyılın başında dünyanın farklı bölgeleri arasındaki gelir farkları, sonraki dönemlere göre görece küçüktü. Ama sanayileşen ülkelerin üretkenliği hızla artarken, sanayileşmeyen ülkeler geride kaldı. Bir yüzyıl içinde dünya, sanayi malları üreten zengin bir «merkez» ile bu merkeze hammadde ve tarım ürünleri satan yoksul bir «çevre» arasında bölündü. Arjantin buğday ve et, Mısır pamuk, Brezilya kahve, Malaya kauçuk ve kalay satıyordu; buna karşılık Avrupa'dan ve Kuzey Amerika'dan makine, kumaş, demiryolu malzemesi ve kredi alıyordu.

Bu bölünmenin en çarpıcı örneklerinden biri Hindistan'dı. On sekizinci yüzyılda Hindistan'ın dokumacıları, dünya pazarlarına en çok pamuklu kumaş satanlar arasındaydı; Bengal'in ince kumaşları Avrupa'da büyük talep görüyordu; Dakka muslini, hafifliği ve inceliğiyle ünlüydü. Ama on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında, İngiliz fabrikalarında makineyle üretilen ucuz pamuklu kumaşlar Hindistan pazarını doldurdu. Hint dokumacıları bu rekabete dayanamadı; Hindistan, pamuklu kumaş ihraç eden bir ülkeden, ham pamuk ihraç edip İngiliz kumaşı ithal eden bir ülkeye dönüştü. Tarihçiler bu sürece «sanayisizleşme» adını verir.

Benzer bir süreç, Osmanlı İmparatorluğu'nda da yaşandı. 1838'de İngiltere ile imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması, İngiliz mallarının Osmanlı pazarına düşük gümrüklerle girmesini sağladı. Bu antlaşmanın imzalanmasında dönemin dışişlerinden sorumlu devlet adamı Mustafa Reşid Paşa'nın, Mısır valisi Mehmed Ali Paşa'ya karşı İngiltere'nin desteğini kazanma çabası da rol oynadı. Sonraki onyıllarda İngiliz fabrika malları, İstanbul'dan Bursa'ya, Halep'ten Diyarbakır'a kadar Osmanlı zanaatkârlarının, özellikle dokumacıların üretimini büyük ölçüde geriletti; ama bazı yerel dokuma merkezleri, ucuz ithal ipliği kullanarak ve yerel zevklere yönelerek ayakta kalmayı başardı.

Cevap — iki kat bölünme

Öyleyse Sanayi Devrimi insanlığı nasıl ikiye böldü? Önce, toplumların içinde: sanayi sahipleri ile işçiler arasında, kentlerin zengin ve yoksul mahalleleri arasında. Sonra, dünya ölçeğinde: sanayileşen ülkeler ile onlara hammadde satan ülkeler arasında. Bu iki bölünme birbirine bağlıydı: sanayileşen ülkelerin zenginliği, kısmen dünyanın geri kalanından gelen ucuz hammaddelere ve oralara satılan fabrika mallarına dayanıyordu.

Birinci bölünme, sanayileşen ülkelerin içinde, zamanla ve mücadeleyle kısmen hafifledi: sendikalar tanındı, çalışma saatleri kısaldı, zorunlu eğitim ve sosyal sigorta gibi kurumlar ortaya çıktı. Bu kazanımlar, yirminci yüzyılın başında sanayileşmiş ülkelerde işçilerin yaşamını bir yüzyıl öncesine göre belirgin biçimde değiştirmişti. İkinci bölünme ise, yirminci yüzyılın büyük bölümü boyunca derinleşmeye devam etti; ancak yüzyılın sonunda, Doğu Asya'nın hızlı sanayileşmesiyle daralmaya başladı.

Bugünle bağ — kimin tişörtü?

Bugün giydiğimiz ucuz tişörtlerin büyük kısmı, Bangladeş, Vietnam, Türkiye ya da Çin'deki fabrikalarda, çoğu zaman düşük ücretlerle çalışan işçiler tarafından üretiliyor. Bir yüzyıl önce Manchester'ın yaşadığı bölünme, bugün dünyanın farklı bölgeleri arasında yeniden kuruluyor.

Engels'in Manchester'ı, bir kentin zenginlerinin, yoksulluğu görmeden yaşayabilmesinin nasıl düzenlendiğini gösteriyordu. Bugün de küresel bir ekonomide, bir ürünü tüketen ile onu üreten arasında binlerce kilometre ve çoğu zaman görünmez bir perde bulunuyor. Sanayi Devrimi'nin başlattığı bölünme, bugün de hayatımızın bir parçası.

Birincil kaynak

Alman yazar Friedrich Engels, 1845'te yayımlanan İngiltere'de İşçi Sınıfının Durumu'nda Manchester kentinin yapısını şöyle anlatır:

The town itself is peculiarly built, so that a person may live in it for years, and go in and out daily without coming into contact with a working-people's quarter or even with workers, that is, so long as he confines himself to his business or to pleasure walks. […] And the finest part of the arrangement is this, that the members of this money aristocracy can take the shortest road through the middle of all the labouring districts to their places of business, without ever seeing that they are in the midst of the grimy misery that lurks to the right and the left.

Türkçesi: Kentin kendisi öyle tuhaf biçimde kurulmuştur ki, biri kendi işiyle ya da gezinti yürüyüşleriyle sınırlı kaldıkça, yıllarca orada yaşayabilir, her gün girip çıkabilir ve bir işçi mahallesiyle, hatta işçilerle hiç karşılaşmayabilir. […] Düzenlemenin en incelikli yanı da şudur: Bu para aristokrasisinin üyeleri, iş yerlerine, bütün emekçi mahallelerinin ortasından geçen en kısa yoldan gidebilirler, sağda ve solda gizlenen kirli sefaletin tam ortasında olduklarını hiç görmeden.

Kaynak: Friedrich Engels, Die Lage der arbeitenden Klasse in England (Leipzig, 1845); Florence Kelley Wischnewetzky'nin İngilizce çevirisi, The Condition of the Working-Class in England in 1844 (New York, 1887), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Engels'e göre Manchester'ın yapısı hangi bölünmeyi hem yansıtıyor hem de gizliyordu?
2. Tüccarların, işçi mahallelerinin ortasından geçtikleri hâlde sefaleti «hiç görmemesi» nasıl mümkün oluyordu?
3. Engels'in bir fabrika sahibinin oğlu olması ve siyasi bir amaçla yazması, onun tanıklığını nasıl okumamızı gerektirir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Eric Hobsbawm (1962) — The Age of Revolution'da İngiltere'deki Sanayi Devrimi ile Fransız Devrimi'ni birlikte ele alarak «ikili devrim» kavramını geliştirdi; modern dünyanın hem ekonomik hem siyasi temellerinin bu dönemde atıldığını ve sanayileşmenin yeni bir sınıf yapısı yarattığını savundu.
• Şevket Pamuk (1987) — The Ottoman Empire and European Capitalism, 1820–1913'te Osmanlı ekonomisinin on dokuzuncu yüzyılda dünya ekonomisine nasıl eklemlendiğini inceledi; dış ticaretin, yabancı sermayenin ve borçlanmanın Osmanlı ekonomisini hammadde üreten bir çevre ekonomisine dönüştürdüğünü gösterdi.
• François Bourguignon ve Christian Morrisson (2002) — Dünya çapındaki gelir dağılımını 1820'den itibaren tahmin ederek, küresel eşitsizliğin on dokuzuncu yüzyılda ve yirminci yüzyılın başında büyük ölçüde arttığını ve bu artışın asıl olarak ülkeler arasındaki farkların büyümesinden kaynaklandığını gösterdiler.
• Jeffrey Williamson (2011) — Trade and Poverty'de on dokuzuncu yüzyılda hammadde fiyatlarının yükselmesinin, sanayileşmeyen ülkeleri tarıma ve hammadde üretimine yönelttiğini ve sanayisizleşmeyi hızlandırdığını savundu; «Üçüncü Dünya»nın geride kalışını küresel fiyat hareketleriyle açıkladı.

Hobsbawm sınıf bölünmesini, Pamuk Osmanlı'nın çevre ekonomisine dönüşümünü, Bourguignon ile Morrisson dünya eşitsizliğinin ölçümünü, Williamson ise ticaret hadlerini öne çıkarıyor. Bu yazarlar arasında Marksist bir tarihçi, iktisatçılar ve Türk iktisat tarihinin önde gelen adlarından biri var; bu çeşitlilik, soruya farklı açılardan bakmayı sağlıyor. Tartışma, ülkeler arasındaki bölünmenin kaçınılmaz bir teknoloji farkından mı, yoksa ticaret, sömürge ve siyasi tercihlerden mi kaynaklandığı sorusu etrafında dönüyor.

Derine İn

Sanayi Devrimi'nin işçilerin yaşam koşullarını iyileştirip iyileştirmediği, tarihçiler arasında uzun süre tartışıldı. «İyimserler», on dokuzuncu yüzyıl boyunca gerçek ücretlerin yükseldiğini ve yaşam koşullarının uzun vadede iyileştiğini vurguladı. «Kötümserler» ise, özellikle sanayileşmenin ilk onyıllarında, kentlerdeki kalabalığın, hastalıkların ve uzun çalışma saatlerinin işçilerin hayatını kötüleştirdiğini savundu. Yeni araştırmalar, bu uzun tartışmada iki görüşün de farklı dönemler için doğru olabileceğini gösteriyor: 1780'lerden 1840'lara kadar işçilerin gerçek ücretleri çok yavaş arttı, hatta bazı kesimler için geriledi; ama 1850'lerden sonra belirgin biçimde yükselmeye başladı. Boy uzunluğu gibi biyolojik ölçütler de benzer bir tablo çiziyor: sanayileşmenin ilk dönemlerinde doğan kuşakların ortalama boyunun kısalması, kentlerdeki beslenme ve sağlık koşullarının kötüleştiğini düşündürüyor. Yani ücretler biraz artsa bile, kalabalık ve kirli kentlerde yaşamanın bedeli, bu artışın bir kısmını götürmüş olabilir.

İkinci bir tartışma, Türkiye'nin iktisat tarihini de yakından ilgilendiren bir konu olan sanayisizleşmenin nedenleri üzerinedir. Bazı iktisat tarihçileri, Hindistan'daki ve Osmanlı'daki zanaat üretiminin gerilemesini, ağırlıklı olarak fabrika mallarının ucuzluğuna ve dünya fiyatlarındaki değişimlere bağlar. Başkaları ise sömürge yönetiminin ve eşitsiz ticaret antlaşmalarının payını vurgular: Hindistan'da İngiliz yönetimi, İngiliz mallarının girişini kolaylaştırırken yerli sanayiyi korumadı; Osmanlı'da ise Balta Limanı gibi antlaşmalar, devletin kendi zanaatkârlarını gümrük duvarlarıyla korumasını zorlaştırdı. Osmanlı yönetimi, on dokuzuncu yüzyılın ortasında devlet eliyle fabrikalar kurmayı da denedi: İstanbul'da feshane, basma ve iplik fabrikaları açıldı. Ama bu girişimlerin çoğu, sermaye yetersizliği, teknik bilgi eksikliği ve yabancı mallarla rekabet nedeniyle uzun ömürlü olmadı.

Üçüncü olarak, sanayileşmenin başka ülkelere yayılması da, kendiliğinden bir süreç değil, büyük ölçüde bir tercihler meselesiydi. Almanya, Amerika Birleşik Devletleri ve Japonya, on dokuzuncu yüzyılda yüksek gümrük duvarları, devlet destekli demiryolu yatırımları ve teknik eğitim gibi politikalarla kendi sanayilerini korudu ve geliştirdi. Bu örnekler, sanayileşmenin yalnızca İngiltere'nin öncülüğünü izleyen doğal bir yayılma olmadığını, devletlerin bilinçli politikalarıyla da biçimlendiğini gösteriyor. Alman iktisatçı Friedrich List, 1841'de, İngiltere'nin önce kendi sanayisini koruyarak güçlendiğini, sonra başka ülkelere serbest ticareti önerdiğini savunmuştu; bu tartışma, bugün de gelişmekte olan ülkelerin ticaret politikalarında yankılanıyor.

Son olarak, sık gözden kaçan bir konu: Sanayi Devrimi'nin çevresel bedeli. Kömüre dayanan sanayileşme, Manchester gibi kentlerin havasını kara dumanla doldurdu; nehirler fabrika atıklarıyla kirlendi. Engels'in anlattığı Irk nehri, kömür karası, pis kokulu, atıklarla dolu bir derecikti; kentlerde solunum hastalıkları ve kolera salgınları sıklaştı. Bu yerel kirlilik, bugün küresel ölçekte, atmosferdeki karbondioksitin artışı ve iklim değişikliği olarak karşımıza çıkıyor. Sanayileşmenin insanlığı ikiye bölmesi, bugün iklim değişikliğinin etkilerinin dağılımında da görülüyor: tarihsel olarak en çok karbon salan ülkeler ile iklim değişikliğinden en çok etkilenen ülkeler, çoğu zaman aynı ülkeler değil.

Uzman Notu

Temel literatür

• Friedrich Engels, The Condition of the Working-Class in England in 1844, çev. Florence Kelley Wischnewetzky (New York, 1887).
• E. J. Hobsbawm, The Age of Revolution: Europe 1789–1848 (Londra: Weidenfeld and Nicolson, 1962).
• Şevket Pamuk, The Ottoman Empire and European Capitalism, 1820–1913: Trade, Investment and Production (Cambridge: Cambridge University Press, 1987).
• François Bourguignon ve Christian Morrisson, «Inequality Among World Citizens: 1820–1992», American Economic Review 92 (2002), s. 727–744.
• Jeffrey G. Williamson, Trade and Poverty: When the Third World Fell Behind (Cambridge, MA: MIT Press, 2011).
• Prasannan Parthasarathi, Why Europe Grew Rich and Asia Did Not (Cambridge: Cambridge University Press, 2011).

Arşiv ve kaynak

Kelley'in 1887 tarihli Engels çevirisi, Gutenberg arşivinden ücretsiz okunabilir. İngiltere'deki fabrika müfettişlerinin raporları ve meclis soruşturmaları, sanayi işçilerinin koşullarına dair zengin bir kaynak oluşturur. Balta Limanı Antlaşması'nın metni ve Osmanlı dış ticaret istatistikleri, Osmanlı arşivlerinde ve dönemin yayınlarında incelenebilir.

Açık sorular

• Sanayi Devrimi'nin ilk onyıllarında işçilerin yaşam koşulları iyileşti mi, kötüleşti mi?
• Hindistan'ın ve Osmanlı İmparatorluğu'nun sanayisizleşmesinde fiyat hareketlerinin mi, yoksa sömürge ve antlaşma politikalarının mı payı daha büyüktü?
• Sanayileşmenin yarattığı ülkeler arası bölünme bugün kapanıyor mu, yoksa yeni biçimler mi alıyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Friedrich Engels, Manchester'ın yapısı hakkında neyi gözlemledi? A) Kentin her yerinde zenginler ile işçilerin iç içe yaşadığını B) Orta sınıftan birinin, işçi mahallelerine hiç girmeden kentte yıllarca yaşayabileceğini C) Kentte hiç fabrika olmadığını D) Kentin yalnızca köylülerden oluştuğunu
2. (Hedef 1) İngiltere'de 1833'te çıkarılan fabrika yasası neyi düzenledi? A) Demiryollarının yapımını B) Dokuz yaşından küçük çocukların tekstil fabrikalarında çalıştırılmasını yasakladı ve daha büyük çocukların çalışma saatlerini sınırladı C) Gümrük vergilerini D) Kömür madenlerinin kapatılmasını
3. (Hedef 2) «Sanayisizleşme» kavramı neyi anlatır? A) Bir ülkenin hızla sanayileşmesini B) Fabrikaların sayısının artmasını C) Bir ülkenin zanaat ve sanayi üretiminin gerileyip ekonominin tarım ve hammaddeye yönelmesini D) Kentlerin büyümesini
4. (Hedef 2) Bourguignon ve Morrisson'a göre 1820'den sonra dünya eşitsizliğinin artışı asıl olarak nereden kaynaklandı? A) Ülkelerin içindeki farklardan B) Ülkeler arasındaki farkların büyümesinden C) Nüfusun azalmasından D) Savaşlardan
5. (Hedef 3) 1838 Balta Limanı Antlaşması'nın Osmanlı ekonomisi üzerindeki etkilerinden biri neydi? A) İngiliz mallarının Osmanlı pazarına düşük gümrüklerle girmesiyle Osmanlı zanaat üretiminin gerilemesi B) Osmanlı'nın hızla sanayileşmesi C) Osmanlı'nın dış ticaretinin tamamen durması D) Osmanlı'nın İngiltere'ye sanayi malları ihraç etmesi

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Sanayi Devrimi'nin yarattığı iki bölünmeyi, yani toplumların içindeki sınıf bölünmesini ve ülkeler arasındaki bölünmeyi, Manchester, Hindistan ve Osmanlı örnekleriyle karşılaştır. Bu bölünmelerin kaçınılmaz mı, yoksa siyasi tercihlerin sonucu mu olduğunu gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. B — Engels, orta sınıftan birinin işçi mahallelerine hiç girmeden kentte yıllarca yaşayabileceğini gözlemledi.
2. B — Yasa, dokuz yaşından küçük çocukların tekstil fabrikalarında çalıştırılmasını yasakladı ve daha büyüklerin çalışma saatlerini sınırladı.
3. C — Sanayisizleşme, zanaat ve sanayi üretiminin gerileyip ekonominin tarım ve hammaddeye yönelmesidir.
4. B — Artış, asıl olarak ülkeler arasındaki farkların büyümesinden kaynaklandı.
5. A — Antlaşma, İngiliz mallarının düşük gümrüklerle girmesini sağladı ve Osmanlı zanaat üretimini geriletti.

Güçlü bir cevap, iki bölünmenin birbirine bağlı olduğunu, sanayileşen ülkelerin zenginliğinin kısmen dünyanın geri kalanından gelen hammaddelere ve oralara satılan mallara dayandığını belirtir. Almanya ve Japonya gibi koruma politikalarıyla sanayileşen ülkeleri örnek vererek, bölünmenin yalnızca teknoloji farkından değil, siyasi tercihlerden de kaynaklandığını savunur.

Sonraki bölüme köprü

Sanayileşme, yalnızca fabrikaları değil, savaşı da değiştirdi. Demiryolları milyonlarca askeri cepheye taşıyabiliyor, fabrikalar top, tüfek ve mermi üretebiliyor, kimya sanayisi yeni silahlar geliştirebiliyordu. Sıradaki bölüm bu gücün sonuçlarına bakıyor: 20. yüzyıl neden bu kadar kanlıydı?