Bozkır halkları tarihi nasıl şekillendirdi?

Öğrenme hedefleri

• Avrasya bozkırının coğrafyasını, göçebe hayvancılığın nasıl işlediğini ve atın evcilleştirilmesinin önemini anlatabileceksin.
• Bozkır halklarının yerleşik uygarlıklarla ilişkisini, yani savaşı, ticareti, haraç düzenini ve karşılıklı bağımlılığı örneklerle açıklayabileceksin.
• Bozkır halklarını «yıkıcı barbarlar» olarak gören eski anlatıyı, onları dünya tarihinin bağlayıcıları olarak gören yeni yorumlarla karşılaştırarak değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir keşişin gözünden

1253'te Flaman keşiş Rubruklu Willem, Fransa kralı IX. Louis'nin mektuplarını taşıyarak Karadeniz'in kuzeyindeki bozkıra girdi. Amacı, Moğol hükümdarlarının sarayına ulaşmak ve onlarla bir ittifak ya da en azından bir iletişim kurmaktı. Yolculuğu iki yıl sürdü ve onu, Moğol İmparatorluğu'nun başkenti Karakurum'a kadar götürdü.

Willem, gördüklerini dikkatle kaydetti. Moğolların hiçbir yerde sabit bir yurdu olmadığını, Tuna'dan güneşin doğduğu yere kadar uzanan geniş bozkırı aralarında paylaştıklarını, her önderin otlaklarının sınırını bildiğini ve kışın güneye, yazın kuzeye göç ettiklerini yazdı. Beyaz keçeyle kaplı, tahta kafesli çadırlarını, kımızlarını, sürülerini anlattı. Onun gözünden bozkır halkları, Avrupa'nın alıştığı her şeyden farklı bir dünyada yaşıyordu. Ama bu dünya, birkaç on yıl içinde Kore'den Macaristan'a kadar uzanan dünyanın en büyük kara imparatorluğunu kurmuştu. Bu bölüm, bozkır halklarının dünya tarihindeki yerini soruyor.

Bağlam — çimenden bir okyanus

Avrasya bozkırı, Macaristan ovasından Mançurya'ya kadar yaklaşık sekiz bin kilometre uzanan, ağaçsız, çimenli bir kuşaktır. Yağışı tarım için çoğu yerde yetersiz, ama otlak için bol olan bu toprak, binlerce yıl boyunca sürüleriyle yer değiştiren insanların yurdu oldu. Bozkırın güneyinde, ırmak vadilerinde ve sulanabilir ovalarda ise Çin, İran, Hindistan ve Akdeniz dünyasının tarım toplumları yaşıyordu.

Bozkır yaşamını mümkün kılan en önemli ortak, attı. At, bozkırın batı kesiminde, Karadeniz ile Hazar arasındaki ovalarda evcilleştirildi. 2021'de yayımlanan bir genetik çalışma, bugünkü evcil atların atasının bu bölgede MÖ üçüncü binyılın sonlarında ortaya çıktığını ve birkaç yüzyıl içinde Avrasya'nın büyük kısmına yayıldığını gösterdi.

At, bozkır insanına hız, menzil ve güç verdi. Bir atlı, bir yaya insanın haftalar içinde aşabileceği mesafeyi günler içinde aşabiliyordu. Tekerlekli araçlar ve savaş arabaları, sonra da at üstünden ok atabilen atlı okçular, bozkır halklarını dönemlerinin en hareketli ve en korkulan savaşçıları yaptı.

Atlı okçuluk, yalnızca bir silah değil, bir yaşam biçiminin ürünüydü. Bozkırda çocuklar küçük yaşta ata binmeyi ve avlanmayı öğreniyordu; her yetişkin erkek, aynı zamanda bir savaşçıydı. Yerleşik toplumların orduları, askerlerini yıllarca eğitmek ve beslemek zorundaydı; bozkır toplulukları ise gündelik hayatlarında zaten savaşa hazır insanlardı. Bu fark, sayıca az olan göçebe orduların, kalabalık yerleşik devletlere karşı nasıl başarılı olabildiğini kısmen açıklar. Üstelik her savaşçının yanında birkaç yedek at bulunuyordu; bu da onlara, yerleşik orduların hayal bile edemeyeceği bir hız kazandırıyordu.

Gelişme — bozkır ile ekili toprak arasında

Bozkır tarihi, çoğu zaman yerleşik uygarlıklarla ilişkisi üzerinden anlatıldı. Bu ilişki, yalnızca savaştan ibaret değildi. Göçebeler, sınır pazarlarında ve kervan duraklarında, sürülerinden elde ettikleri et, deri, yün ve atları, yerleşik toplumların tahılı, kumaşı, metali ve lüks mallarıyla değiş tokuş ediyordu. Göçebe ekonomisi, ne kadar zengin olursa olsun, kendi başına her şeyi üretemiyordu; tahıl, demir aletler ve ipek, ancak tarım toplumlarından elde edilebiliyordu.

Bu karşılıklı bağımlılık, çoğu zaman gerilim de doğurdu. Göçebe önderler, ihtiyaç duydukları malları ticaretle elde edemediklerinde, yağmaya ya da haraç istemeye yöneldi. Çin'in kuzey sınırı boyunca yüzyıllar içinde inşa edilen surlar, bu ilişkinin en görünür simgesiydi. Bugün Çin Seddi olarak bilinen yapı, tek bir seferde değil, farklı hanedanlar döneminde, farklı güzergâhlarda yapılmış duvarların bir bütünüdür; bugün en iyi korunmuş kesimleri, çok daha sonra, Ming döneminde inşa edildi. Bu duvarlar, göçebeleri tamamen durdurmaktan çok, sınır ticaretini denetlemeye ve akınları yavaşlatmaya yarıyordu. MÖ üçüncü yüzyılın sonunda, Çin'in kuzeyinde Mete Han önderliğinde Hun, yani Xiongnu konfederasyonu kuruldu; bu konfederasyon, Han hanedanını uzun süre, ipek, tahıl ve prenses gönderdiği bir antlaşma düzenine razı etti.

Bozkır halklarının etkisi, Çin ile sınırlı değildi. MÖ birinci binyılda İskitler, Karadeniz'in kuzeyinden İran'a ve Yakın Doğu'ya uzanan akınlar yaptı. Dördüncü yüzyılın sonunda Hunlar, Karadeniz'in kuzeyindeki Gotları yerlerinden ederek Roma İmparatorluğu'nu derinden sarsan göçleri başlattı; beşinci yüzyılda Attila, Balkanlardan Galya'ya kadar uzanan seferler yaptı. Altıncı yüzyılda Göktürkler, Moğolistan'dan Karadeniz'e uzanan ilk büyük Türk kağanlığını kurdu. 1206'da Cengiz Han'ın önderliğinde birleşen Moğol boyları, birkaç kuşak içinde Kore yarımadasından Macar ovasına varan bir fetih dalgası başlattı.

Dönüş noktası — yıkıcılar mı, bağlayıcılar mı?

Uzun süre, yerleşik toplumların tarihçileri, bozkır halklarını tarihin yıkıcı güçleri olarak anlattı; bu anlatı, okul kitaplarına kadar yerleşti. Çin, Pers, Roma, Arap ve Avrupa kaynakları, göçebeleri çoğu zaman barbar, acımasız ve uygarlık düşmanı olarak tasvir etti. Bu kaynakların çoğu, göçebelerin saldırılarına uğrayan toplumların kaleminden çıkmıştı; göçebelerin kendi seslerini duymak çok zordu.

Yirminci yüzyılda tarihçiler bu tabloyu sorgulamaya başladı. Amerikalı tarihçi Owen Lattimore, 1940'ta, Çin ile bozkır arasındaki sınırın keskin bir çizgi değil, iki dünyanın iç içe geçtiği geniş bir sınır bölgesi olduğunu savundu. Rus antropolog Anatoly Khazanov, göçebe toplumların yerleşik dünyaya ekonomik olarak bağımlı olduğunu ve bu bağımlılığın onların siyasi örgütlenmesini biçimlendirdiğini gösterdi.

Bu yeni bakış açısıyla bozkır halkları, yalnızca yıkıcılar değil, bağlayıcılar olarak da görülmeye başlandı. Onların hareketliliği, malların, fikirlerin, teknolojilerin ve dinlerin Avrasya boyunca yayılmasını kolaylaştırdı. Bir bozkır imparatorluğu, yani geniş bir bozkır alanını bir hanedanın önderliğinde birleştiren göçebe konfederasyonu, kendi topraklarından geçen kervanları korumaktan ve onlardan vergi almaktan çıkar sağlıyordu; bu yüzden ticaretin sürmesini istiyordu. Budizm, Maniheizm, Hristiyanlık ve İslam, bozkır yolları boyunca doğuya ve batıya yayıldı. Moğol döneminde barut, kâğıt ve matbaa gibi buluşlar ile astronomi ve tıp bilgisi, Avrasya'nın bir ucundan öbürüne daha hızlı taşındı.

Cevap — bir dünya tarihinin görünmez eksenleri

Öyleyse bozkır halkları tarihi nasıl şekillendirdi? İlk olarak, atın evcilleştirilmesiyle ve atlı savaş teknolojisiyle, Avrasya'nın askerî ve siyasi dengesini binlerce yıl boyunca etkilediler. Çin'den Roma'ya kadar pek çok yerleşik imparatorluğun sınır politikası, ordusu ve hatta çöküşü, bozkırla ilişkisinden etkilendi.

İkinci olarak, Avrasya'nın farklı uçlarını birbirine bağladılar. Ticaret yolları, dinlerin yayılması ve teknolojilerin aktarımı, çoğu zaman bozkır halklarının denetlediği ya da koruduğu yollar üzerinden gerçekleşti. Bozkır, yerleşik uygarlıkların arasında bir boşluk değil, onları birbirine bağlayan bir yol ağıydı.

Üçüncü olarak, yerleşik devletlerin kendisini de dönüştürdüler. Bozkırdan gelen pek çok hanedan, yerleşik toplumları yönetmeye başladı: Çin'de Yuan ve Qing, İran'da İlhanlılar, Hindistan'da Babürler, Anadolu'da Selçuklular ve Osmanlılar, kökleri bozkıra uzanan ya da bozkır geleneklerinden beslenen hanedanlardı. Bu hanedanlar, bozkırın siyasi geleneklerini, yani kurultayı, hanedan içinde paylaşılan egemenliği ve askerî örgütlenmeyi, yerleşik toplumların vergi, yazı ve bürokrasi kurumlarıyla birleştirdi.

Bugünle bağ — bozkırın mirası

Bugün Orta Asya'dan Anadolu'ya, Macaristan'dan Moğolistan'a kadar pek çok halkın dili, kültürü ve kimliği, bozkır geçmişinin izlerini taşıyor. Türk dillerinin Sibirya'dan Balkanlar'a kadar geniş bir coğrafyaya yayılmış olması, bu hareketliliğin en belirgin sonuçlarından biridir.

Bozkır halklarının uzun ve çok yönlü tarihini anlamak, tarihi yalnızca yerleşik uygarlıkların, yani kentlerin, yazının ve tarlaların gözünden okumanın sınırlarını da gösteriyor. Tarihte hareketli toplulukların rolü, yerleşik kaynakların çoğu zaman gizlediğinden çok daha büyüktü.

Birincil kaynak

Flaman keşiş Rubruklu Willem, 1253–1255 yıllarında Moğol İmparatorluğu'na yaptığı yolculuğu anlatan raporunda, Moğolların yaşam biçimini şöyle tanımlar:

Nowhere have they fixed dwelling-places, nor do they know where their next will be. They have divided among themselves Cithia, which extendeth from the Danube to the rising of the sun; and every captain, according as he hath more or less men under him, knows the limits of his pasture lands and where to graze in winter and summer, spring and autumn. For in winter they go down to warmer regions in the south: in summer they go up to cooler towards the north. The pasture lands without water they graze over in winter when there is snow there, for the snow serveth them as water.

Türkçesi: Hiçbir yerde sabit yurtları yoktur ve bir sonrakinin nerede olacağını da bilmezler. Tuna'dan güneşin doğduğu yere kadar uzanan İskitya'yı aralarında paylaşmışlardır; her önder, emrindeki adamların çokluğuna ya da azlığına göre, otlaklarının sınırlarını ve kışın, yazın, ilkbaharda ve sonbaharda nerede otlatacağını bilir. Kışın güneydeki daha sıcak bölgelere iner, yazın kuzeydeki daha serin yerlere çıkarlar. Susuz otlakları kışın, orada kar varken otlatırlar; çünkü kar onlara su yerine geçer.

Kaynak: Rubruklu Willem, Itinerarium, II. bölüm; W. W. Rockhill'in İngilizce çevirisi, The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55 (Londra: Hakluyt Society, 1900), s. 52–54, archive.org. Türkçesi bizim.

1. Willem, Moğolların göçünü rastgele bir dolaşma olarak mı, yoksa düzenli bir döngü olarak mı tanımlıyor?
2. «Her önder otlaklarının sınırlarını bilir» ifadesi, bozkır toplumunun örgütlenmesi hakkında ne söylüyor?
3. Bir Avrupalı keşişin gözlemleri, Moğollar hakkında hangi önyargıları taşıyabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Owen Lattimore (1940) — Inner Asian Frontiers of China'da Çin ile bozkır arasındaki sınırı keskin bir çizgi değil, iki yaşam biçiminin iç içe geçtiği geniş bir sınır bölgesi olarak tanımladı; göçebe ve yerleşik dünyayı birbirinden ayrı değil, birbiriyle etkileşim içinde düşünmeyi önerdi.
• Anatoly Khazanov (1984) — Nomads and the Outside World'de göçebe toplumların yerleşik dünyaya ekonomik olarak bağımlı olduğunu, bu bağımlılığın onların ticaret, haraç ve fetih yoluyla yerleşik toplumlarla ilişki kurmasını zorunlu kıldığını savundu.
• Nicola Di Cosmo (2002) — Ancient China and Its Enemies'te Hun konfederasyonunun yalnızca Çin'e tepki olarak değil, bozkırın kendi iç siyasi krizleri ve askerî örgütlenmesi sonucunda doğduğunu gösterdi; Çin kaynaklarının göçebeleri nasıl tasvir ettiğini de eleştirel biçimde inceledi.
• Christopher Beckwith (2009) — Empires of the Silk Road'da Orta Avrasya halklarını dünya tarihinin merkezine yerleştirdi ve onları «barbar» olarak gören geleneksel anlatıyı sert biçimde eleştirdi; bozkır imparatorluklarının ticaretin ve kültürel alışverişin koruyucuları olduğunu savundu.

Lattimore sınır bölgesini, Khazanov ekonomik bağımlılığı, Di Cosmo bozkırın kendi iç dinamiklerini, Beckwith ise bozkırın dünya tarihindeki merkezî yerini öne çıkarıyor. Dört yazar da, farklı biçimlerde, göçebeleri yerleşik kaynakların gözünden değil, kendi mantıkları içinden anlamaya çalışıyor. Tartışma, bozkır halklarının yerleşik dünyaya bağımlı çevre toplumları mı, yoksa kendi tarihlerinin öznesi olan bağımsız güçler mi olduğu sorusu etrafında dönüyor.

Derine İn

Bozkır tarihini yazmanın en büyük güçlüğü, kaynakların dağılımıdır ve bu güçlük, bütün bozkır tarihçiliğinin yöntem sorunlarının merkezinde durur. Göçebe toplumların çoğu, kendi tarihlerini yazılı olarak kaydetmedi; ya da kaydettikleri metinlerin çok azı günümüze ulaştı. Göktürklerin Orhun yazıtları ve Moğolların Gizli Tarih'i gibi istisnalar dışında, bozkır halklarını büyük ölçüde onlarla savaşan ya da ticaret yapan yerleşik toplumların, yani Çinli, Pers, Arap, Bizanslı ve Avrupalı yazarların eserlerinden tanıyoruz. Bu yazarlar, göçebeleri çoğu zaman kendi değerleriyle yargıladı ve onları «öteki» olarak tasvir etti. Çin tarih yazımında göçebeler çoğu zaman, uygarlığın sınırının ötesinde yaşayan, Çin'in ahlak ve törelerinden yoksun halklar olarak anlatıldı. Bu tasvirleri okurken tarihçi, onların kimin gözünden, hangi siyasi amaçla ve hangi önyargılarla yazıldığını hesaba katmak zorundadır.

Arkeoloji ve genetik, bu dengesizliği kısmen düzeltiyor; çünkü toprak ve kemik, yazının susturduğu insanlar hakkında da bilgi verir. Bozkırdaki kurgan mezarları, göçebelerin zengin bir maddi kültüre, ustalıklı bir metal işçiliğine ve geniş ticaret bağlantılarına sahip olduğunu gösteriyor. Altay dağlarındaki donmuş mezarlarda bulunan keçe halılar, ipek parçaları ve dövmeli bedenler, bozkır halklarının hem kendi zengin sanatlarını hem de Çin'den İran'a uzanan bağlantılarını belgeliyor. Eski DNA çalışmaları ise bozkırdan gelen göçlerin Avrupa'nın ve Asya'nın nüfus yapısını nasıl değiştirdiğini ortaya koyuyor. Örneğin 2015'te yayımlanan bir çalışma, MÖ üçüncü binyılda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırdan Orta Avrupa'ya büyük bir göç yaşandığını gösterdi.

Bir başka tartışma, tarihçilerin çok sık kullandığı «göçebe» ve «yerleşik» ayrımının kendisidir. Pek çok bozkır toplumu, tamamen göçebe değildi; kışlaklarında küçük tarlalar ekiyor, kentler kuruyor ya da kentlerle yakın ilişkiler içinde yaşıyordu. Moğolların başkenti Karakurum, tapınakları, camileri, kiliseleri ve zanaatkâr mahalleleriyle bir kentti; Uygurlar, bozkırdan vaha kentlerine yerleşerek yeni bir yaşam biçimi kurdu. Göçebelik ile yerleşiklik arasındaki sınır, çoğu zaman bir süreklilik ya da bir yelpaze olarak düşünülmelidir. Aynı aile, kuşaklar içinde göçebelikten yerleşik hayata ya da tam tersine geçebiliyordu; kuraklık, savaş ya da yeni ticaret fırsatları, bu geçişleri hızlandırabiliyordu. Bu yüzden «göçebe» ve «yerleşik» etiketleri, sabit kimlikler değil, değişebilen yaşam stratejileri olarak da görülebilir.

Son olarak, bozkır tarihinin karanlık yüzü de var ve onu atlamamak gerekir. Moğol fetihleri, Orta Asya'da, İran'da ve Doğu Avrupa'da büyük yıkımlara, kentlerin yağmalanmasına ve büyük can kayıplarına yol açtı. Bozkır halklarını «bağlayıcılar» olarak görmek, bu yıkımı unutmayı gerektirmez; ikisi, aynı tarihin iki yüzüdür ve biri öbürünü gizlememelidir. Aynı imparatorluk, hem Avrasya'yı birbirine bağladı hem de bağlantının bedelini fethedilen halklara ödetti. Üstelik aynı bağlantılar, yalnızca malları ve fikirleri değil, hastalıkları da taşıdı; on dördüncü yüzyılın ortasında Avrasya'yı kasıp kavuran veba salgını, bu yolları izleyerek yayıldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (New York: American Geographical Society, 1940).
• Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (Cambridge: Cambridge University Press, 1984).
• Thomas T. Allsen, Culture and Conquest in Mongol Eurasia (Cambridge: Cambridge University Press, 2001).
• Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History (Cambridge: Cambridge University Press, 2002).
• Christopher I. Beckwith, Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present (Princeton: Princeton University Press, 2009).
• Wolfgang Haak ve diğerleri, «Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe», Nature 522 (2015), s. 207–211.
• Pablo Librado ve diğerleri, «The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes», Nature 598 (2021), s. 634–640.

Arşiv ve kaynak

Rubruklu Willem'in raporunun Rockhill çevirisi archive.org'da bulunur. Orhun yazıtları Moğolistan'da yerinde, kopyaları ve çevirileri ise birçok yayında incelenebilir. Bozkır kurganlarından çıkarılan buluntular, Rusya, Kazakistan, Moğolistan ve Ukrayna'daki müzelerde sergileniyor.

Açık sorular

• Bozkır halkları yerleşik dünyaya bağımlı çevre toplumları mıydı, yoksa kendi tarihlerinin bağımsız özneleri mi?
• Moğol İmparatorluğu'nun Avrasya'yı birbirine bağlamasının yararları ile fetihlerin bedeli nasıl tartılmalı?
• Eski DNA çalışmaları, bozkırdan gelen göçlerin dil ve kültür üzerindeki etkisini ne ölçüde açıklayabilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Avrasya bozkırı aşağı yukarı hangi iki bölge arasında uzanır? A) Macaristan ovası ile Mançurya B) İspanya ile Portekiz C) Mısır ile Sudan D) Hindistan ile Sri Lanka
2. (Hedef 1) 2021'deki genetik çalışmaya göre bugünkü evcil atların atası nerede ortaya çıktı? A) Arap Yarımadası'nda B) Volga ile Don arasındaki bozkırda C) Kuzey Afrika'da D) Güney Çin'de
3. (Hedef 2) Anatoly Khazanov'a göre göçebe toplumların yerleşik dünyayla ilişkisini belirleyen temel etken neydi? A) Göçebelerin tahıl, metal ve kumaş gibi mallar için yerleşik toplumlara ekonomik bağımlılığı B) Göçebelerin yazı bilmemesi C) Göçebelerin denizcilikte ustalığı D) Göçebelerin hiçbir şeye ihtiyaç duymaması
4. (Hedef 2) Owen Lattimore Çin ile bozkır arasındaki sınırı nasıl tanımladı? A) Keskin ve aşılmaz bir çizgi olarak B) İki yaşam biçiminin iç içe geçtiği geniş bir sınır bölgesi olarak C) Yalnızca bir duvar olarak D) Hiçbir ilişkinin olmadığı bir boşluk olarak
5. (Hedef 3) «Göçebeler sürekli ve amaçsızca dolaşan topluluklardı» ifadesindeki yanlış nedir? A) Göçebeler hiç hareket etmezdi B) Göçebeler yalnızca denizde yaşardı C) Göçebeler hiç hayvan beslemezdi D) Göçebeler belirli otlaklar arasında mevsimlere göre düzenli bir döngüyle hareket ederdi

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bozkır halklarını «yıkıcı barbarlar» olarak gören eski anlatı ile onları «Avrasya'nın bağlayıcıları» olarak gören yeni yorumları karşılaştır. Rubruklu Willem'in gözlemlerini, Hunların ve Moğolların örneklerini kullanarak her iki yorumun hangi yönlerinin kanıtlarla desteklendiğini değerlendir.

Cevaplar

1. A — Avrasya bozkırı, Macaristan ovasından Mançurya'ya kadar uzanır.
2. B — Çalışma, evcil atların atasının Volga ile Don arasındaki bozkırda ortaya çıktığını gösterdi.
3. A — Khazanov, göçebelerin yerleşik toplumlara ekonomik bağımlılığını vurguladı.
4. B — Lattimore sınırı, iki yaşam biçiminin iç içe geçtiği geniş bir bölge olarak tanımladı.
5. D — Göçebeler belirli otlaklar arasında düzenli bir döngüyle hareket ediyordu.

Güçlü bir cevap, bozkır halklarının fetihlerinin gerçek yıkımlara yol açtığını kabul eder; ama onların aynı zamanda ticaret yollarını koruduğunu, dinlerin ve teknolojilerin yayılmasını kolaylaştırdığını da gösterir. Kaynakların çoğunun yerleşik toplumlardan geldiğini ve bu yüzden göçebeleri tek yanlı tasvir edebileceğini belirtir.

Sonraki bölüme köprü

Bozkırı bir uçtan öbür uca geçen kervanlar, ipek, baharat ve fikirleri taşıyordu; ama Avrasya'yı birbirine bağlayan yollar yalnızca karadan geçmiyordu. Sıradaki bölüm bu bağlantıların uzun tarihine bakıyor: dünya ne zaman birbirine bağlandı, İpek Yolu'ndan okyanuslara giden yol nasıl açıldı?