Dünya dinleri neden aynı dönemde doğdu? Eksen Çağı

Öğrenme hedefleri

• «Eksen Çağı» kavramını, onu ortaya atan düşünürü ve bu döneme bağlanan başlıca düşünür ve gelenekleri anlatabileceksin.
• Birbirinden uzak bölgelerde aşağı yukarı aynı yüzyıllarda benzer sorular soran düşüncelerin ortaya çıkmasını açıklamaya çalışan kuramları karşılaştırabileceksin.
• Eksen Çağı kavramına yöneltilen eleştirileri, özellikle karşılaştırmalı veriye dayanan yeni araştırmaları değerlendirerek kavramın yararını ve sınırlarını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — tek bir söz

MÖ beşinci yüzyılda Çin'in Lu devletinde yaşayan bir öğretmene, öğrencilerinden biri bir soru sordu: bütün bir hayat boyunca kurala dönüştürülebilecek tek bir söz var mıdır? Öğretmen, Konfüçyüs, «karşılıklılık» diye cevap verdi: kendine yapılmasını istemediğin şeyi başkalarına yapma.

Aşağı yukarı aynı yüzyıllarda, binlerce kilometre batıda, Kuzey Hindistan'da bir prens, sarayını bırakıp acının nedenini ve ondan kurtuluşun yolunu aramaya başladı; öğrencileri ona «uyanmış olan», yani Buda dedi. Yunanistan'da Sokrates, Atina'nın sokaklarında insanlara adaletin ve erdemin ne olduğunu sordu. İsrail'de peygamberler, krallara ve halka, adaletin ve yoksula merhametin, kurban törenlerinden daha önemli olduğunu söyledi. Bu insanlar birbirini tanımıyordu, birbirlerinin dilini bilmiyordu; ama sordukları sorular şaşırtıcı biçimde benziyordu. Bu sahnelerin her biri kendi geleneğinde bir başlangıç noktası sayılır. Bu bölüm, bu benzerliğin arkasındaki soruyu soruyor: birbirinden habersiz bu insanlar, benzer soruları neden birkaç yüzyıllık bir aralıkta sormaya başladı?

Bağlam — bir filozofun kavramı

Jaspers, İkinci Dünya Savaşı'nın hemen ardından yazdığı Tarihin Kökeni ve Amacı adlı kitabında bu kavramı geliştirdi. Ona göre bu dönemde, birbirinden uzak uygarlıklarda insanlar, ilk kez kendi varlıklarının sınırlarını düşündü; dünyanın ötesinde bir hakikat, yani aşkın bir düzen aradı; toplumun kurallarını, yalnızca gelenek olduğu için değil, evrensel bir ölçüye göre değerlendirmeye başladı.

Jaspers'in saydığı adlar ve gelenekler geniş bir coğrafyaya yayılıyordu. Çin'de Konfüçyüs ve Laozi'ye bağlanan düşünce okulları; Hindistan'da Upanişadlar, Buda ve Cainizmin önderi Mahavira; İran'da Zerdüşt'ün öğretisi; İsrail'de Amos, İşaya ve Yeremya gibi peygamberler; Yunanistan'da Homeros'tan sonraki şairler, doğa filozofları, Sokrates, Platon ve Aristoteles. Jaspers, bu düşüncelerin sonraki bütün büyük dinlerin ve felsefelerin temelini oluşturduğunu savundu ve insanlığın hâlâ bu dönemde atılan temeller üzerinde yaşadığını düşündü.

Gelişme — ortak sorular

Bu düşünce geleneklerini birbirine benzeten neydi? Birincisi, hepsi bireyin kendi iç dünyasına yöneldi. Buda, acının kaynağını dış dünyada değil, insanın kendi arzusunda ve bağlılığında aradı. Sokrates, insanlara kendilerini tanımalarını ve sorgulanmamış bir hayatın yaşanmaya değmeyeceğini öğütledi. Konfüçyüs, erdemli bir insanın, başkalarıyla ilişkisinde kendini sürekli sınaması gerektiğini söyledi.

İkincisi, hepsi evrensel bir ahlak fikrine yöneldi. Bir kabilenin ya da bir kentin kurallarından çok, bütün insanlar için geçerli olabilecek ilkeler aradılar. Konfüçyüs'ün «kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma» sözü, benzer biçimleri pek çok gelenekte görülen «altın kural»ın erken bir örneğidir. İsrail peygamberi Amos, kurbanlar ve bayramlar yerine adaletin bir su gibi akmasını istediğini söyleyen Tanrı'nın sözünü aktardı.

Üçüncüsü, hepsi mevcut düzeni eleştirel bir gözle değerlendirdi. Peygamberler krallara meydan okudu; Sokrates, Atina'nın yerleşik değerlerini sorguladığı için yargılanıp ölüme mahkûm edildi; Buda, Hindistan'daki kast düzeninin ve kurban törenlerinin önemini sorguladı. Bu düşünürler, dünyanın «olduğu gibi» değil, «olması gerektiği gibi» nasıl olabileceğini sordu.

Bu yeni düşünce, yeni bir insan tipiyle birlikte geldi: bilge. Bilge, bir kral ya da bir rahip değildi; gücünü bir makamdan ya da bir tapınaktan değil, öğrettiklerinden ve yaşayış biçiminden alıyordu. Konfüçyüs hayatının büyük bölümünde bir devlet görevi bulamadı ve öğrencileriyle birlikte devletten devlete dolaştı. Buda, bir prens olarak doğduğu sarayı terk etti ve dilenci bir keşiş olarak yaşadı. Sokrates, ücret almadan, Atina'nın meydanlarında sorular sordu. Bu insanların etkisi, onları dinleyen ve sözlerini aktaran öğrencilerinden geldi; öğrenciler, zamanla okullara, tarikatlara ve topluluklara dönüştü.

İsrail'in deneyimi de bu dönüşümün önemli bir örneğidir. MÖ 587'de Babil kralı II. Nebukadnezar Kudüs'ü ele geçirip tapınağı yıktı ve halkın önemli bir kısmını Babil'e sürgün etti. Sürgündeki topluluk, bir tapınak ve bir krallık olmadan inancını nasıl sürdüreceği sorusuyla karşılaştı. Bu kriz, kutsal metinlerin derlenmesini, Tanrı'nın yalnızca bir halkın değil, bütün dünyanın Tanrısı olarak düşünülmesini ve inancın bir yere bağlı olmaktan çıkıp bir yazıya ve bir topluluğa bağlanmasını hızlandırdı.

Dönüş noktası — neden o zaman?

Eğer bu benzerlikler gerçekse, onları nasıl açıklayabiliriz? Birbirinden bağımsız uygarlıklar, neden aşağı yukarı aynı yüzyıllarda benzer sorular sormaya başladı?

Bir açıklama, bu dönemin toplumsal değişimlerine bakar. MÖ birinci binyılın ortası, pek çok bölgede büyük kentlerin, para ekonomisinin, yazının yaygınlaşmasının ve siyasi parçalanmanın dönemiydi. Çin'de Savaşan Devletler dönemi, Hindistan'da on altı büyük krallığın rekabeti, Yunanistan'da birbirine rakip kent devletleri vardı. Bu rekabet ortamında hükümdarlar, danışman ve öğretmen olarak bilgelere ihtiyaç duyuyor; düşünürler de bir saraydan öbürüne dolaşarak fikirlerini sunabiliyor; eski geleneklerin çöktüğü bir dünyada yeni cevaplar arıyordu.

Başka bir açıklama, refaha ve güvenliğe bakar. 2015'te Fransız bilişsel bilimci Nicolas Baumard ve arkadaşları, bu tür ahlak merkezli ve dünyadan el etek çekmeyi öğütleyen öğretilerin, toplumların belirli bir refah düzeyine ulaştığı yerlerde ortaya çıktığını öne sürdü. Onlara göre günlük hayatta kalma kaygısından görece kurtulmuş insanlar, uzun vadeli hedeflere, iç huzura ve ahlaka daha çok yönelebiliyordu.

Üçüncü bir açıklama, yazının ve okuryazar çevrelerin genişlemesine dikkat çeker. Düşünceler yazıya geçirildiğinde, sonraki kuşaklar onları yeniden okuyabiliyor, karşılaştırabiliyor ve eleştirebiliyordu. Bir öğretmenin sözleri, öğrencilerinin derlediği metinlerle yüzyıllarca yaşayabiliyordu. Bu açıklamalar birbirini dışlamaz: büyüyen kentler, artan refah, siyasi rekabet ve yazının yayılması, farklı bölgelerde farklı ağırlıklarla bir araya gelmiş olabilir.

Cevap — bir kavramın gücü ve sınırı

Öyleyse bu gelenekler neden birbirine bu kadar yakın yüzyıllarda filizlendi? Cevap, «aynı dönem» ifadesinin ne kadar doğru olduğuna bağlıdır. Jaspers'in fark ettiği benzerlikler gerçektir: MÖ birinci binyılın ortasında pek çok uygarlıkta, bireyin iç dünyasını, evrensel ahlakı ve mevcut düzenin eleştirisini merkeze alan düşünceler güçlendi. Bu benzerlikler, büyüyen kentlerin, yazının, para ekonomisinin ve siyasi rekabetin yarattığı ortak koşullarla açıklanabilir.

Ama yeni araştırmalar, bu değişimlerin tek bir «eksen» anında toplanmadığını, farklı yerlerde farklı hızlarda ve farklı zamanlarda gerçekleştiğini gösteriyor. Eksen Çağı, bu yüzden, tarihsel bir olgudan çok, benzerlikleri görmemizi sağlayan bir karşılaştırma aracı olarak düşünülebilir. Bu araç, doğru kullanıldığında, birbirinden uzak toplumların benzer sorunlara nasıl benzer ve farklı cevaplar verdiğini görmemizi sağlar; yanlış kullanıldığında ise, gerçekte farklı zamanlara ve bağlamlara ait olan şeyleri tek bir «devrim» anına sıkıştırır.

Bugünle bağ — altın kuralın mirası

Bugün dünyada milyarlarca insan, kökleri bu döneme uzanan geleneklere bağlı: Budizm, Konfüçyüsçülük, Yahudilik ve onun ardından gelen Hristiyanlık ve İslam, Yunan felsefesinin mirasını taşıyan düşünce gelenekleri. «Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma» ilkesi, farklı dillerde ve farklı biçimlerde, bu geleneklerin çoğunda karşımıza çıkıyor.

Eksen Çağı kavramı, farklı inançların ve kültürlerin ortak sorulara nasıl farklı cevaplar verdiğini düşünmek için bir fırsat sunuyor. Bir Budist, bir Konfüçyüsçü ya da bir Müslüman, kendi geleneğinin temel ilkelerini bir başkasının geleneğinde de bulabilir; bu keşif, çoğu zaman karşılıklı saygının başlangıcıdır. Farklılıkların yanında ortaklıkları görmek, çok kültürlü bir dünyada yaşamanın önemli bir parçasıdır; ama bu ortaklıkları abartıp farklılıkları silmemek de bir o kadar önemlidir.

Birincil kaynak

Konfüçyüs'ün öğrencilerinin onun sözlerini derlediği Konuşmalar'da, bir öğrenci ustasına hayat boyu uyulacak tek bir kuralı sorar; bir başka öğrenci de erdemin ne olduğunu:

Tsze-kung asked, saying, 'Is there one word which may serve as a rule of practice for all one's life?' The Master said, 'Is not RECIPROCITY such a word? What you do not want done to yourself, do not do to others.' […] Chung-kung asked about perfect virtue. The Master said, 'It is, when you go abroad, to behave to every one as if you were receiving a great guest; to employ the people as if you were assisting at a great sacrifice; not to do to others as you would not wish done to yourself.'

Türkçesi: Zigong sordu: «Bütün bir hayat boyunca uyulacak bir kural olabilecek tek bir söz var mıdır?» Usta dedi ki: «Karşılıklılık böyle bir söz değil midir? Kendine yapılmasını istemediğini başkalarına yapma.» […] Zhonggong mükemmel erdemi sordu. Usta dedi ki: «Dışarı çıktığında herkese büyük bir konuk ağırlıyormuş gibi davranmak; halkı çalıştırırken büyük bir kurban törenine yardım ediyormuş gibi davranmak; kendine yapılmasını istemediğini başkalarına yapmamaktır.»

Kaynak: Konfüçyüs, Konuşmalar (Lunyu), XV.23 ve XII.2; James Legge'nin İngilizce çevirisi, The Chinese Classics, cilt I (Hong Kong ve Londra, 1861), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Konfüçyüs, «karşılıklılık» ilkesini nasıl tanımlıyor?
2. İkinci pasajda erdem, hangi ilişkiler üzerinden anlatılıyor: konuklar, halk, yöneticiler?
3. Bu ilkenin başka geleneklerde de benzer biçimlerde bulunması, Eksen Çağı tezini nasıl destekler ya da sınar?

Tarihçiler Tartışıyor

• Karl Jaspers (1949) — Vom Ursprung und Ziel der Geschichte'de MÖ 800–200 arasında Çin, Hindistan, İran, İsrail ve Yunanistan'da insanlığın manevi temellerinin birbirinden bağımsız olarak atıldığını savundu ve bu döneme «Eksen Çağı» adını verdi.
• Shmuel Eisenstadt (1986) — Derlediği The Origins and Diversity of Axial Age Civilizations'da Eksen Çağı'nı, dünyevi ve aşkın düzen arasındaki gerilimin kurumsallaştığı bir dönüşüm olarak inceledi; bu gerilimin farklı uygarlıklarda farklı siyasi ve toplumsal sonuçlar doğurduğunu vurguladı.
• Robert Bellah (2011) — Religion in Human Evolution'da Eksen Çağı'nı, insan dininin uzun evriminin içinde, kuramsal ve eleştirel düşüncenin ortaya çıktığı bir aşama olarak yorumladı; kavramı sosyolojik ve evrimsel bir çerçeveye yerleştirdi.
• Daniel Mullins ve arkadaşları (2018) — Küresel karşılaştırmalı verilerle Eksen Çağı'na atfedilen özelliklerin tek bir dönemde toplanmadığını, toplumsal karmaşıklığın artışıyla birlikte farklı zamanlarda ortaya çıktığını savunarak kavramın ayrı bir tarihsel dönem olarak geçerliliğini sorguladı.

Jaspers ve Eisenstadt dönemin özgünlüğünü, Bellah onun uzun bir evrimin parçası olduğunu, Mullins ve arkadaşları ise bir dönem olarak varlığının kanıtlarla desteklenmediğini öne çıkarıyor. Bu tartışmaya katılanların çoğu felsefeci ya da sosyolog, bir kısmı ise veri bilimciler; bu çeşitlilik, kavramın disiplinler arası bir soru olduğunu gösteriyor. Ortadaki soru şu: Eksen Çağı gerçekten yaşanmış bir dönem midir, yoksa tarihçinin elinde yararlı bir karşılaştırma kavramı mı?

Derine İn

Eksen Çağı tartışmasının en büyük güçlüğü, kronolojidir, yani bu düşünürlerin yaşadığı yılların kendisidir. Bu dönemin pek çok önemli figürünün ne zaman yaşadığı kesin değildir. Örneğin Buda'nın yaşamı, geleneksel olarak MÖ altıncı yüzyıla, bugün birçok araştırmacı tarafından ise MÖ beşinci yüzyılın sonlarına ya da dördüncü yüzyılın başlarına yerleştiriliyor. Zerdüşt için önerilen tarihler, MÖ ikinci binyılın ortasından MÖ altıncı yüzyıla kadar geniş bir aralığa yayılıyor. Laozi'nin gerçekten yaşayıp yaşamadığı bile tartışmalıdır; ona atfedilen metnin birkaç kuşak boyunca farklı yazarlarca oluşturulmuş olabileceği düşünülüyor. Bir dönemin «aynı anda» olup olmadığını söylemek, bu belirsizlikler yüzünden zordur.

İkinci bir güçlük, metinlerin tarihidir. Bu düşünürlerin çoğu kendileri bir şey yazmadı; onların sözleri, öğrencileri ve sonraki kuşaklar tarafından derlendi, düzenlendi ve yazıya geçirildi. Konfüçyüs'ün Konuşmalar'ı, Buda'nın vaazları ve Sokrates'in düşünceleri, bize bu derlemeler aracılığıyla ulaştı. Bu metinlerin hangi kısmının düşünürün kendisine, hangi kısmının sonraki kuşaklara ait olduğunu ayırmak, çoğu zaman mümkün değildir. Bu, Eksen Çağı tezi için ciddi ve kolayca aşılamayan bir sorundur: eğer metinler yüzyıllar sonra son biçimini aldıysa, onların içerdiği düşüncelerin gerçekten Eksen Çağı'na mı, yoksa sonraki dönemlere mi ait olduğunu söylemek zorlaşır.

Üçüncü nokta, belki de tartışmanın en can alıcı yeridir: Eksen Çağı kavramı, Avrupa merkezli bir bakışı kısmen aşmaya çalışır, ama kısmen de ona bağlı kalır. Jaspers, Batı'nın tarihin tek merkezi olmadığını, Çin ve Hindistan'ın da insanlığın manevi temellerine eşit katkı yaptığını vurguladı; bu, döneminin pek çok düşünürüne göre önemli bir adımdı. Ama kavramın ölçütleri, yani bireysellik, aşkınlık ve eleştirel akıl, büyük ölçüde Yunan felsefesinden ve İsrail peygamberlerinden türetilmişti. Bu ölçütlere uymayan gelenekler, yani bireysellikten çok toplulukçu, aşkınlıktan çok dünyevi düzen üzerine kurulu gelenekler, örneğin Mısır'ın ya da Mezopotamya'nın düşünce dünyası, kavramın dışında kaldı.

Kavramın kendi tarihi de ilginçtir ve onu değerlendirirken göz önünde tutulmalıdır. Jaspers, bu düşünceyi İkinci Dünya Savaşı'nın yıkımından hemen sonra, Nazi Almanyası'nda eşi Yahudi olduğu için yıllarca baskı altında yaşamış biri olarak, insanlığın ortak bir manevi temeli olduğunu göstermek isteyen bir filozof olarak yazdı. Onun kavramı, bir tarihsel keşif olduğu kadar, parçalanmış bir dünyaya yönelik bir umut çağrısıydı.

Son olarak, benzerliklerin kendisi de bir yorum meselesidir. Konfüçyüs'ün karşılıklılık ilkesi ile başka geleneklerdeki benzer ilkeler aynı şey midir, yoksa farklı toplumsal bağlamlarda farklı anlamlar taşıyan ilkeler midir? Konfüçyüs'ün ahlakı aile ve devlet ilişkilerine, Buda'nınki bireysel kurtuluşa, peygamberlerinki Tanrı ile yapılan antlaşmaya dayanıyordu. Karşılaştırmalı din tarihçileri bu yüzden benzerlikleri gösterirken her ilkenin kendi metinsel bağlamını da vermeye özen gösterir. Benzerlikleri görmek önemlidir; ama onları aynılık sanmak, her geleneğin kendine özgü mantığını gözden kaçırmak demektir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Karl Jaspers, Vom Ursprung und Ziel der Geschichte (Münih: Piper, 1949); İngilizcesi The Origin and Goal of History (New Haven: Yale University Press, 1953).
• S. N. Eisenstadt (ed.), The Origins and Diversity of Axial Age Civilizations (Albany: State University of New York Press, 1986).
• Robert N. Bellah, Religion in Human Evolution: From the Paleolithic to the Axial Age (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2011).
• Nicolas Baumard ve diğerleri, «Increased Affluence Explains the Emergence of Ascetic Wisdoms and Moralizing Religions», Current Biology 25 (2015), s. 10–15.
• Daniel Austin Mullins ve diğerleri, «A Systematic Assessment of 'Axial Age' Proposals Using Global Comparative Historical Evidence», American Sociological Review 83 (2018), s. 596–626.
• James Legge (çev.), The Chinese Classics, cilt I: Confucian Analects (Hong Kong ve Londra, 1861).

Arşiv ve kaynak

Legge'nin 1861 tarihli Konuşmalar çevirisi, Çince metinle karşılaştırmalı notlarıyla birlikte Gutenberg arşivinden okunabilir. Buda'nın vaazlarının Pali metinleri ve çevirileri, Budist metin derneklerinin yayınlarında; İsrail peygamberlerinin metinleri, İbranice Kutsal Kitap'ın çeşitli eleştirel basımlarında yer alır.

Açık sorular

• Eksen Çağı gerçek bir tarihsel dönem miydi, yoksa sonradan kurulmuş bir karşılaştırma kavramı mı?
• Bu düşüncelerin ortaya çıkmasında refahın, kentleşmenin ve siyasi rekabetin payı neydi?
• Eksen Çağı kavramının dışında kalan uygarlıkların, örneğin Mısır'ın ve Mezopotamya'nın, düşünce dünyası nasıl değerlendirilmeli?

Mini sınav

1. (Hedef 1) «Eksen Çağı» kavramını 1949'da ortaya atan düşünür kimdir? A) Karl Jaspers B) Max Weber C) Robert Bellah D) Konfüçyüs
2. (Hedef 1) Aşağıdakilerden hangisi Jaspers'in Eksen Çağı'na bağladığı bölgelerden biri değildir? A) Çin B) Hindistan C) Yunanistan D) Mezoamerika
3. (Hedef 2) Nicolas Baumard ve arkadaşlarına göre ahlak merkezli öğretilerin ortaya çıkmasında hangi etken belirleyiciydi? A) İklim değişikliği B) Belirli bir refah düzeyine ulaşılması C) Yazının icadı D) Savaşların sona ermesi
4. (Hedef 3) Mullins ve arkadaşlarının 2018'deki çalışması Eksen Çağı tezini nasıl sınadı? A) Tezi tamamen doğruladı B) Eksen Çağı'na atfedilen özelliklerin tek bir dönemde toplanmadığını, toplumsal karmaşıklıkla ilişkili olarak farklı zamanlarda ortaya çıktığını gösterdi C) Yalnızca Yunanistan'ı inceledi D) Konfüçyüs'ün hiç yaşamadığını gösterdi
5. (Hedef 3) «Bütün büyük dinler aynı dönemde doğdu» ifadesindeki yanlış nedir? A) Hiçbir din bu dönemde doğmadı B) Yalnızca Çin'de din vardı C) Hristiyanlık ve İslam Eksen Çağı'ndan yüzyıllar sonra ortaya çıktı ve Zerdüşt'ün tarihi tartışmalıdır D) Bütün dinler aynı kişi tarafından kuruldu

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Jaspers'in Eksen Çağı tezini, onu destekleyen benzerlikler ve ona yöneltilen eleştiriler açısından değerlendir. Eksen Çağı'nı gerçek bir tarihsel dönem olarak mı, yoksa bir karşılaştırma aracı olarak mı görmenin daha doğru olduğunu gerekçeleriyle savun.

Cevaplar

1. A — Kavramı Alman filozof Karl Jaspers 1949'da ortaya attı.
2. D — Jaspers Çin, Hindistan, İran, İsrail ve Yunanistan'ı saydı; Mezoamerika bu listede yoktu.
3. B — Baumard ve arkadaşları, belirli bir refah düzeyinin bu öğretilerin ortaya çıkışını açıkladığını savundu.
4. B — Çalışma, özelliklerin farklı zamanlarda ve toplumsal karmaşıklıkla ilişkili olarak ortaya çıktığını gösterdi.
5. C — Hristiyanlık ve İslam çok daha sonra doğdu; Zerdüşt'ün tarihi ise tartışmalıdır.

Güçlü bir cevap, bireyin iç dünyasına, evrensel ahlaka ve düzenin eleştirisine yönelik ortak eğilimleri kabul eder; ama tarihlerin belirsizliğini, metinlerin sonradan derlenmesini ve karşılaştırmalı verilerin bu değişimlerin farklı zamanlarda gerçekleştiğini gösterdiğini belirtir. Kavramın bir karşılaştırma aracı olarak yararlı ama sınırlı olduğunu savunur.

Sonraki bölüme köprü

Eksen Çağı'nın düşünürleri, büyük ölçüde tarım ve kent toplumlarının içinden konuşuyordu. Ama Çin'in kuzeyinde, İran'ın doğusunda ve Karadeniz'in ötesinde, başka bir dünya uzanıyordu: at sırtında yaşayan, sürüleriyle mevsimden mevsime göç eden bozkır halkları. Sıradaki bölüm bu halkların tarihteki yerine bakıyor: bozkır halkları tarihi nasıl şekillendirdi?