Tarım bir hata mıydı?

Öğrenme hedefleri

• Tarımın dünyanın farklı bölgelerinde birbirinden bağımsız olarak nasıl ve ne zaman ortaya çıktığını ana örneklerle anlatabileceksin.
• Tarıma geçişin insan sağlığı, beslenmesi, nüfusu ve toplumsal yapısı üzerindeki etkilerini, iskelet ve arkeolojik kanıtlara dayanarak açıklayabileceksin.
• «Tarım bir ilerlemeydi» ve «tarım bir hataydı» yorumlarını, kimin açısından ve hangi ölçütle sorulduklarına dikkat ederek değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — altın soy

MÖ yedinci yüzyıl civarında, Yunanistan'ın Boiotia bölgesinde toprağını işleyen bir çiftçi-şair, Hesiodos, kardeşine öğütler veren bir şiir yazdı. Şiir, ekim ve hasat zamanlarını, öküzlerin nasıl koşulacağını, borç ve yoksulluktan nasıl kaçınılacağını anlatıyordu. Ama aynı şiirin içinde Hesiodos, çok daha eski bir zamanı da anıyordu: tanrıların yarattığı ilk insanlar, «altın soy», emeksiz ve kedersiz yaşıyordu; bereketli toprak onlara, kimse işlemeden, bol bol ürün veriyordu.

Hesiodos'a göre tanrılar, insanların geçim yolunu onlardan gizlemişti; yoksa insan bir günde, bir yıl boyunca çalışmadan yetecek kadar iş yapabilirdi. Tarlayı süren, tohumu eken, hasadı kaldıran çiftçi için emek, bir cezaydı. Bu anlatı bir mitti; ama yirminci yüzyılın sonunda bazı arkeologlar ve antropologlar, şaşırtıcı biçimde benzer bir soru sormaya başladı: toprağı işlemeye başlamak, insanın hayatını gerçekten kolaylaştırdı mı, yoksa daha çok emeği ve daha yoksul bir sofrayı mı getirdi? Bu bölüm, bu soruyu soruyor.

Bağlam — birçok başlangıç

İnsanlar, tarihlerinin büyük kısmını avcı ve toplayıcı olarak geçirdi. Yaklaşık on iki bin yıl önce, son buzul çağının sona ermesiyle iklim ısındı ve daha istikrarlı hâle geldi. Bu dönemde dünyanın birkaç farklı bölgesinde, birbirinden bağımsız olarak, insanlar bazı bitkileri yetiştirmeye ve bazı hayvanları evcilleştirmeye başladı.

En iyi bilinen merkez, Güneydoğu Anadolu'yu, Suriye'yi, Irak'ı ve Levant'ı kapsayan Bereketli Hilal'dir. Burada buğday, arpa, mercimek ve nohut ekilmeye, keçi, koyun, sığır ve domuz evcilleştirilmeye başlandı. Çin'de Yangzi havzasında pirinç, kuzeyde ise darı yetiştirildi. Mezoamerika'da mısır, fasulye ve kabak, And Dağları'nda patates, Yeni Gine'de taro ve muz, Afrika'nın Sahel kuşağında darı ve sorgum tarımı gelişti. Tarım, bir kez icat edilip dünyaya yayılan bir buluş değil, farklı yerlerde benzer koşullara verilen farklı cevaplardı.

Bu geçiş, bir anda olmadı. Yabani bitkilerin toplanmasından ekilmesine, onların zamanla evcilleşmiş türlere dönüşmesine kadar geçen süreç, binlerce yıl sürdü. Bazı topluluklar tarım yaparken avcılığı ve toplayıcılığı da sürdürdü; bazıları tarımı denedi, sonra bıraktı. Güneydoğu Anadolu'daki Göbeklitepe, bu karmaşık sürecin en şaşırtıcı örneklerinden biridir.

Evcilleştirme, yalnızca insanın bitkiyi değiştirmesi değildi; bitki de insanı değiştirdi. Yabani buğdayın başakları olgunlaşınca kendiliğinden dağılır, tohumlar yere saçılır. İnsanlar orak ya da elle hasat ettikçe, dağılmayan başaklara sahip bitkilerin tohumları daha çok toplanıp yeniden ekildi. Kuşaklar boyunca tarladaki buğday, insanın yardımı olmadan çoğalamayan bir bitkiye dönüştü. Aynı süreç insanı da tarlaya bağladı: ekilen tohumun hasadını beklemek, ambarı korumak, sulamayı sürdürmek, göç etmeyi zorlaştırdı. Hareketsiz yerleşim, çoğu yerde tarımın hem sonucu hem de koşulu oldu.

Gelişme — ilerleme hikâyesi

Yirminci yüzyılın büyük bölümünde tarım, insanlığın en büyük ilerlemelerinden biri olarak anlatıldı. Bu anlatıya göre avcı-toplayıcılar zor bir hayat yaşıyordu: sürekli yiyecek aramak zorundaydılar, açlık tehlikesi hep başlarındaydı, boş zamanları yoktu. Tarım, düzenli bir besin kaynağı, artı ürün ve boş zaman sağlamıştı. Bu artı ürün sayesinde köyler, sonra kentler, uzmanlaşmış zanaatlar, yazı ve devletler ortaya çıkabilmişti.

Bu anlatının bir çekirdeği vardı. Tarım, aynı toprak parçasından çok daha fazla insanı besleyebiliyordu. Tarımla birlikte nüfus hızla arttı; yerleşik köyler, depolanabilen tahıllar ve evcil hayvanlar, yeni toplumsal yapıların temelini oluşturdu. Uygarlık denen şeyin neredeyse bütün unsurları, bir biçimde tarımın ürettiği artı ürüne dayanıyordu.

Anadolu'daki Çatalhöyük bu değişimin iyi belgelenmiş bir örneğidir. Yaklaşık dokuz bin yıl önce binlerce insanın yaşadığı bu yerleşimde evler birbirine bitişik yapılmış, sokak yerine damlardan girilen bir düzen kurulmuştu. Buğday ve arpa ekiliyor, koyun ve keçi besleniyordu; ama avcılık ve yabani bitki toplama da sürüyordu. Böyle bir yerleşim, avcı-toplayıcı bir grubun kamp yerinden bambaşka bir dünyaydı: yüzlerce aile aynı yerde, aynı ambarların ve aynı atıkların yakınında, yıl boyunca birlikte yaşıyordu.

Dönüş noktası — kemiklerin söyledikleri

1960'lardan itibaren bu anlatı sorgulanmaya başladı. Antropolog Marshall Sahlins, günümüzde yaşayan bazı avcı-toplayıcı toplulukların, beklenenin aksine, günde birkaç saat çalışarak ihtiyaçlarını karşılayabildiğini gösteren gözlemlere dikkat çekti ve onları «ilk bolluk toplumu» olarak nitelendirdi. Bu görüş abartılı bulunarak eleştirildi, ama avcı-toplayıcıların sürekli açlık içinde yaşadığı fikrini sarstı; onun kullandığı gözlemler, çoğu zaman tarımın çoktan yayıldığı bir dünyada, verimsiz topraklara itilmiş topluluklardan geliyordu.

Daha güçlü bir kanıt, iskeletlerden geldi. Mark Nathan Cohen ve George Armelagos'un 1984'te derlediği kitap, dünyanın farklı bölgelerinde tarıma geçiş dönemine ait iskeletleri inceleyen çalışmaları bir araya getirdi. Pek çok bölgede, tarıma geçişle birlikte ortalama boy uzunluğunun azaldığı, diş çürüklerinin ve diş minesi bozukluklarının arttığı, beslenme yetersizliğinin ve bulaşıcı hastalıkların izlerinin yaygınlaştığı görülüyordu. Tek bir tahıla bağımlılık, beslenmeyi daraltmış; kalabalık ve yerleşik köyler, hastalıkların yayılmasını kolaylaştırmış; evcil hayvanlarla iç içe yaşamak, yeni hastalıkların insana geçmesine yol açmıştı.

Bu bulguların nasıl okunduğunu anlamak için bir örnek yeterli. Diş minesi, çocukluk boyunca katman katman oluşur; çocuk ağır bir hastalık ya da açlık dönemi geçirirse mine o dönemde incelir ve dişte yatay çizgiler bırakır. Yetişkin bir iskeletin dişlerindeki bu çizgiler, o insanın çocukken ne zaman zor günler geçirdiğini gösteren bir tür takvim gibidir. Tahıla dayalı beslenme, ağızda şekere dönüşen nişasta nedeniyle çürükleri de artırdı.

1987'de coğrafyacı ve evrimci biyolog Jared Diamond, bu bulguları geniş bir okur kitlesine taşıyan bir makale yazdı ve tarımı «insanlık tarihinin en büyük hatası» olarak nitelendirdi. Diamond'a göre tarım, daha kötü beslenmeyi, daha fazla hastalığı, toplumsal eşitsizliği ve kadınlar üzerinde daha ağır bir yükü beraberinde getirmişti.

Cevap — kimin için hata, kimin için başarı?

Öyleyse tarım bir hata mıydı? Bu soru, «kimin için» ve «hangi ölçüyle» sorusu sorulmadan cevaplanamaz. Bireysel sağlık ve beslenme açısından bakıldığında, ilk çiftçilerin çoğu, atalarından daha kötü durumdaydı. Ama nüfus açısından bakıldığında, tarım büyük bir başarıydı: tarımla birlikte insan sayısı, avcı-toplayıcılığın hiçbir zaman ulaşamayacağı bir düzeye çıktı. Tarım yapan topluluklar, sayıca büyüdükçe, avcı-toplayıcıları çoğu bölgede kenara itti.

Bu yüzden tarım, bir karar ya da bir seçim olarak değil, bir süreç olarak düşünülmeli. İlk çiftçiler, sonuçlarını bilerek «tarımı seçmedi»; küçük adımlarla, her biri o anda mantıklı görünen tercihlerle, geri dönüşü zorlaşan bir yola girdiler. Nüfus arttıkça, eski yaşam biçimine dönmek imkânsız hâle geldi. Tarımın bir «hata» olup olmadığı sorusu, belki de en çok, ilerlemenin neyle ölçüleceği sorusunu düşünmemizi sağlıyor.

Bugünle bağ — ne yiyoruz?

Bugün dünyadaki kalorinin büyük kısmı, birkaç temel ürüne dayanıyor: buğday, pirinç, mısır ve birkaç başka bitki. Bu bağımlılık, on bin yıl önce başlayan sürecin bir devamı. Tek bir ürüne bağımlılığın riskleri, bir bitki hastalığının ya da bir kuraklığın büyük bir kıtlığa dönüşebildiği durumlarda, tarih boyunca defalarca görüldü.

Tarımın geçmişini tartışmak, bugünün beslenme, sağlık ve çevre sorunlarına da ışık tutuyor. Hareketsiz yaşam, tahıl ağırlıklı beslenme, kalabalık yerleşimler ve hayvanlardan geçen hastalıklar, tarımın on bin yıl önce başlattığı değişikliklerin bugün de süren sonuçları. Hesiodos'un altın soyuna duyduğu özlem bir mitti; ama o mitin arkasındaki soru, yani emeğin, bolluğun ve sağlığın nasıl dengeleneceği, hâlâ canlı.

Birincil kaynak

Yunan şair Hesiodos, MÖ yedinci yüzyıl civarında yazdığı İşler ve Günler'de insanlığın ilk çağını ve emeğin kökenini şöyle anlatır:

For the gods keep hidden from men the means of life. Else you would easily do work enough in a day to supply you for a full year even without working; and the fields worked by ox and sturdy mule would run to waste. […] First of all the deathless gods who dwell on Olympus made a golden race of mortal men who lived in the time of Cronos when he was reigning in heaven. And they lived like gods without sorrow of heart, remote and free from toil and grief […] for the fruitful earth unforced bare them fruit abundantly and without stint.

Türkçesi: Çünkü tanrılar geçim yolunu insanlardan gizli tutar. Yoksa bir günde, bir yıl boyunca hiç çalışmadan sana yetecek kadar işi kolayca yapardın; öküzle ve katırla işlenen tarlalar boşa giderdi. […] Olimpos'ta yaşayan ölümsüz tanrılar, her şeyden önce, Kronos gökte hüküm sürerken yaşayan ölümlü insanlardan altın bir soy yarattı. Onlar tanrılar gibi yaşarlardı, yürekleri kedersiz, emekten ve acıdan uzak ve özgür […] çünkü bereketli toprak, kimse zorlamadan, onlara bol bol ve sınırsızca ürün verirdi.

Kaynak: Hesiodos, İşler ve Günler, 42–46. ve 109–117. dizeler; Hugh G. Evelyn-White'ın İngilizce çevirisi, Hesiod, the Homeric Hymns, and Homerica (Londra: Heinemann, Loeb Classical Library, 1914), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

Hesiodos, bir tarihçi değil, bir şairdi; altın soy anlatısı, tarım öncesi bir dönemin tanıklığı değil, emeğin yükünü açıklamaya çalışan bir mitti.

1. Hesiodos'un «tanrılar geçim yolunu gizler» düşüncesi, tarım emeğini nasıl bir yük olarak sunuyor?
2. «Toprak, kimse zorlamadan ürün verirdi» ifadesi, avcı-toplayıcı yaşama dair modern tartışmalarla nasıl bir benzerlik taşıyor?
3. Bir mitin, tarihsel bir dönem hakkında kanıt olarak kullanılmasının sınırları nelerdir?

Tarihçiler Tartışıyor

• V. Gordon Childe (1936) — Man Makes Himself'te tarıma geçişi «Neolitik devrim» olarak adlandırdı ve onu, sanayi devrimi kadar köklü bir dönüşüm olarak gördü; artı ürünün, kentlerin ve uygarlığın doğuşunu mümkün kıldığını vurgulayarak tarımı insanlığın büyük ilerlemelerinden biri olarak sundu.
• Marshall Sahlins (1972) — Stone Age Economics'te bazı avcı-toplayıcı toplulukların az çalışarak ihtiyaçlarını karşılayabildiğini savunarak onları «ilk bolluk toplumu» olarak nitelendirdi; bu yorum, avcı-toplayıcı yaşamın sefalet dolu olduğu yönündeki yaygın varsayımı sarstı, ama abartılı bulunarak da eleştirildi.
• Mark Nathan Cohen ve George Armelagos (1984) — Paleopathology at the Origins of Agriculture'da tarıma geçiş dönemine ait iskeletleri inceleyen çalışmaları derleyerek, pek çok bölgede sağlığın ve beslenmenin kötüleştiğini gösterdiler; tarımın bir ilerleme olduğu varsayımına güçlü bir kanıt temelli itiraz getirdiler.
• James C. Scott (2017) — Against the Grain'de tahıl tarımının, vergilendirilebilir ve denetlenebilir bir ürün olduğu için ilk devletlerin temelini oluşturduğunu savundu; tarımı, insanların özgürlüğünü kısıtlayan bir düzenin başlangıcı olarak yorumladı.

Childe ilerleme anlatısını, Sahlins avcı-toplayıcı yaşamın yeniden değerlendirilmesini, Cohen ve Armelagos iskelet kanıtlarını, Scott ise tarım ile devlet arasındaki ilişkiyi öne çıkarıyor. Aralarındaki fark, bir ölçüt seçimi kadar bir kanıt türü seçimidir: Childe arkeolojik buluntuların bütününe, Sahlins yaşayan toplulukların gözlemine, Cohen ve Armelagos kemiklere, Scott ise en erken yazılı belgelere dayanır. Bu yaklaşımlar, tarımın değerlendirilmesinin kullanılan ölçüte, yani nüfusa, sağlığa, özgürlüğe ya da uygarlığa göre ne kadar değiştiğini gösteriyor.

Derine İn

Tarım tartışmasının en çok dikkat edilmesi gereken yönlerinden biri, genellemelerin sınırıdır. «İlk çiftçiler daha hastaydı» cümlesi, pek çok bölge için doğru olsa da her yer için aynı ölçüde geçerli değildir. Bazı bölgelerde sağlıktaki kötüleşme hafif, bazılarında belirgindi; bazı bölgelerde ise tarım, avcılık ve balıkçılıkla birlikte sürdürüldüğü için beslenme çeşitliliği korundu. Paleopatoloji çalışmaları, iskeletlerin nasıl korunduğuna, hangi yaş gruplarının mezarlarda temsil edildiğine ve ölüm nedenlerinin nasıl yorumlandığına bağlı birçok belirsizlik taşır. Bu yüzden «tarım sağlığı kötüleştirdi» sonucu, genel bir eğilim olarak kabul edilir, ama her toplum için ayrıca sınanması gereken bir önermedir.

Bir başka tartışma, tarıma geçişin nedenleri üzerinedir. İklim değişikliği, nüfus baskısı, yabani kaynakların azalması, toplumsal rekabet ve dinî ya da törensel ihtiyaçlar, farklı araştırmacılar tarafından öne çıkarılmıştır. Göbeklitepe'nin keşfi, bu tartışmaya yeni bir boyut kattı. Anıtsal yapıların tarımdan önce ya da onunla eş zamanlı olarak inşa edilmesi, bazı araştırmacıları, büyük toplulukları bir araya getiren törenlerin, bu toplulukları beslemek için tahıl yetiştirmeye yönelttiği fikrine götürdü. Bu fikir hâlâ tartışmalı; ama tarımın yalnızca ekonomik bir zorunluluktan değil, toplumsal ve dinî pratiklerden de beslenmiş olabileceğini hatırlatıyor.

Tarımın toplumsal eşitsizlikle ilişkisi de karmaşıktır. Depolanabilen artı ürün, bazı kişilerin ve ailelerin başkalarından daha fazla servet biriktirmesini mümkün kıldı. Toprak mülkiyeti, miras ve emeğin denetimi, yeni hiyerarşilerin temelini oluşturdu. Ama tarımın eşitsizliği kendiliğinden yarattığı ya da her tarım toplumunun hiyerarşik olduğu söylenemez; bazı erken tarım toplulukları, örneğin Çatalhöyük gibi yerleşimler, görece eşitlikçi bir yapı gösteriyor. Eşitsizliğin büyümesi, tarımın kendisinden çok, onu izleyen toplumsal ve siyasi düzenlemelerle ilişkiliydi.

Tarım herkesi aynı biçimde etkilemedi. Tahıl öğütmek, su taşımak ve çocuk bakımı gibi işlerin yükü, pek çok toplulukta kadınlara düştü; bazı iskelet çalışmaları, erken çiftçi kadınların kol kemiklerinde uzun süreli ve tekrarlı zorlanmanın izlerini gösteriyor. Bu yüzden «tarım sağlığı kötüleştirdi mi?» sorusu, «kimin sağlığını, hangi işler yoluyla?» diye de sorulmalı.

Geriye «hata» sözcüğünün kendisi kalıyor. Bir hata, farklı bir seçeneğin mümkün olduğunu ve bilinçli olarak yanlış olanın seçildiğini ima eder. Ama ilk çiftçiler, tarımın uzun vadeli sonuçlarını bilemezdi; onlar, kendi koşullarında mantıklı görünen küçük adımlar attı. Bu yüzden bazı araştırmacılar, tarımı bir hata olarak değil, bir tuzak olarak tanımlıyor: bir kez girildiğinde, nüfus artışı nedeniyle geri dönülemeyen bir yol.

Tuzak benzetmesinin mantığı basit bir hesaba dayanır. Bir vadide avcılık ve toplayıcılıkla yaşayan topluluk, birkaç düzine kişiyi besleyebilir. Aynı vadide tahıl ekilirse, bu sayı birkaç katına çıkabilir. Nüfus bu yeni düzeye ulaştıktan sonra tarımı bırakmak, insanların büyük kısmının açlıkla yüz yüze kalması demektir. Böylece her kuşak, bir önceki kuşağın kararıyla bağlanır; tarlayı bırakma seçeneği kâğıt üzerinde vardır ama pratikte ortadan kalkmıştır. Bu hesap, tarımın neden bu kadar hızlı yayıldığını da açıklar: tek tek çiftçiler avcılardan daha sağlıklı olmasa bile, çiftçi toplulukları sayıca üstün geldi ve yayıldıkları topraklarda kalıcı oldu.

Uzman Notu

Temel literatür

• V. Gordon Childe, Man Makes Himself (Londra: Watts, 1936).
• Marshall Sahlins, Stone Age Economics (Chicago: Aldine-Atherton, 1972).
• Mark Nathan Cohen ve George J. Armelagos (ed.), Paleopathology at the Origins of Agriculture (Orlando: Academic Press, 1984).
• Jared Diamond, «The Worst Mistake in the History of the Human Race», Discover (Mayıs 1987).
• James C. Scott, Against the Grain: A Deep History of the Earliest States (New Haven: Yale University Press, 2017).
• Klaus Schmidt, Göbekli Tepe: A Stone Age Sanctuary in South-Eastern Anatolia (Berlin: ex oriente, 2012).
• Hesiod, The Homeric Hymns and Homerica, çev. Hugh G. Evelyn-White (Londra: Heinemann, 1914).

Arşiv ve kaynak

Hesiodos'un Evelyn-White çevirisi telif dışıdır ve Project Gutenberg'den indirilebilir. Göbeklitepe ve Çatalhöyük kazılarına ait raporlar ve fotoğraflar, ilgili kazı projelerinin çevrim içi arşivlerinde ve UNESCO Dünya Mirası Merkezi'nin sayfalarında yer alır.

Açık sorular

• Tarıma geçişin başlıca nedeni neydi: iklim değişikliği mi, nüfus baskısı mı, toplumsal ve dinî ihtiyaçlar mı?
• İlk çiftçilerin sağlığının kötüleşmesi ne kadar genel bir eğilimdi, hangi bölgelerde görülmedi?
• Tarım ile toplumsal eşitsizlik arasındaki ilişki, farklı bölgelerde nasıl farklı biçimler aldı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Aşağıdakilerden hangisi tarımın bağımsız olarak ortaya çıktığı merkezlerden biri değildir? A) Bereketli Hilal B) Çin'de Yangzi havzası C) Mezoamerika D) Antarktika
2. (Hedef 1) Göbeklitepe'nin tarım tartışmasındaki önemi nedir? A) İlk kentin burada kurulması B) Anıtsal yapıların tarımın yerleşmesinden önce ya da tam o sırada, avcı-toplayıcı topluluklarca inşa edilmiş olması C) Yazının burada icat edilmesi D) Burada hiç tarım yapılmaması
3. (Hedef 2) Cohen ve Armelagos'un derlediği iskelet çalışmaları, tarıma geçişle ilgili ne gösterdi? A) Sağlığın her yerde düzeldiğini B) Pek çok bölgede boy uzunluğunun azaldığını, diş sağlığının kötüleştiğini ve hastalık izlerinin arttığını C) Tarımın hiçbir etkisi olmadığını D) Avcı-toplayıcıların daha kısa boylu olduğunu
4. (Hedef 2) Tarımın nüfus üzerindeki etkisi neydi? A) Nüfusu azalttı B) Hiçbir etkisi olmadı C) Aynı topraktan daha fazla insanı besleyerek nüfusun hızla artmasını sağladı D) Yalnızca kentlerde nüfusu artırdı
5. (Hedef 3) Bazı araştırmacılar tarımı neden bir «hata» yerine bir «tuzak» olarak tanımlıyor? A) Tarımın hiç yararı olmadığı için B) İlk çiftçilerin uzun vadeli sonuçları bilemediği ve nüfus artışı nedeniyle geri dönüşün zorlaştığı için C) Tarımın yalnızca hayvanlara zarar verdiği için D) Avcı-toplayıcıların tarımı zorla dayattığı için

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Tarım insanlığın en büyük ilerlemesiydi» ve «tarım insanlığın en büyük hatasıydı» cümlelerini, bu bölümde öğrendiğin kanıtlarla değerlendir. Her iki cümlenin hangi ölçütlere göre doğru, hangilerine göre yanlış olduğunu açıkla ve kendi dengeli cümleni kur.

Cevaplar

1. D — Antarktika'da tarım ortaya çıkmadı; öbür üç bölge, tarımın bağımsız merkezleri arasındadır.
2. B — Göbeklitepe'deki anıtsal yapılar, avcı-toplayıcıların tarımdan önce ya da onunla eş zamanlı büyük yapılar inşa ettiğini gösterir.
3. B — İskelet çalışmaları pek çok bölgede sağlıkta ve beslenmede kötüleşme gösterdi.
4. C — Tarım, aynı topraktan daha fazla insan besleyerek nüfusun hızla artmasını sağladı.
5. B — Tuzak benzetmesi, sonuçların bilinmeden atılan küçük adımları ve geri dönüşün zorlaşmasını vurgular.

Güçlü bir cevap, nüfus ve uygarlık ölçütüne göre tarımın büyük bir başarı, bireysel sağlık ve eşitlik ölçütüne göre ise pek çok bölgede bir gerileme olduğunu kabul eder. Kendi cümlesini kurarken, sonucun kullanılan ölçüte ve bölgeye göre değiştiğini açıkça belirtir.

Sonraki bölüme köprü

Tarımın getirdiği artı ürün ve nüfus artışı, birkaç bin yıl içinde yepyeni bir yerleşim biçiminin zeminini hazırladı: on binlerce insanın surlarla çevrili bir alanda, farklı işler yaparak bir arada yaşadığı yerler. Sıradaki bölüm bu yerleşimlere bakıyor: ilk şehirler neden kuruldu, bir köyü kente dönüştüren neydi?