İnsan dünyayı nasıl fethetti?

Öğrenme hedefleri

• Homo sapiens'in Afrika'da ortaya çıkışını ve dünyaya yayılışının ana duraklarını, fosil, arkeoloji ve genetik kanıtlara dayanarak anlatabileceksin.
• «Afrika'dan çıkış» ile «çok bölgeli köken» modellerinin ne dediğini ve eski DNA çalışmalarının bu tartışmayı nasıl değiştirdiğini açıklayabileceksin.
• Tarih öncesi bilgisinin, yazılı belge olmadan hangi yöntemlerle kurulduğunu ve bu bilginin neden sık sık yeniden yazıldığını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir öngörü

1871'de Charles Darwin, İnsanın Türeyişi adlı kitabında insanın doğuşunun nerede gerçekleştiği sorusunu sordu. O sırada elinde insan atalarına ait neredeyse hiçbir fosil yoktu. Darwin, başka bir yoldan akıl yürüttü: dünyanın her büyük bölgesinde yaşayan memeliler, aynı bölgenin soyu tükenmiş türlerine yakın akrabaydı. İnsanın en yakın akrabaları olan goril ve şempanze Afrika'da yaşadığına göre, insanın ilk atalarının da büyük olasılıkla Afrika'da yaşamış olması gerekiyordu.

Darwin bu öngörüyü temkinle, «biraz daha olası» diyerek yaptı. Sonraki yüz elli yılda fosiller, taş aletler ve nihayet genetik veriler, bu öngörüyü büyük ölçüde doğruladı. Bugün Homo sapiens'in, yani bizim türümüzün, Afrika'da ortaya çıktığını ve oradan dünyanın neredeyse her köşesine yayıldığını biliyoruz. Ama bu yayılmanın nasıl, ne zaman ve hangi yollardan gerçekleştiği, hâlâ yeni bulgularla değişen bir hikâye. Bu bölüm, bir türün nasıl bütün bir gezegene yayıldığını ve bunu yazısız bir geçmişten nasıl bildiğimizi soruyor.

Bağlam — Afrika'da bir tür

Homo sapiens'in bilinen en eski fosillerinden bazıları, Fas'taki Cebel İrhud'da bulundu. 2017'de yayımlanan tarihlendirme çalışmaları, bu fosillerin yaklaşık üç yüz bin yıl öncesine ait olduğunu gösterdi. Etiyopya'daki Omo Kibish ve Herto gibi alanlarda bulunan fosiller de türümüzün Afrika'daki erken tarihine tanıklık ediyor. Cebel İrhud'daki kafataslarının yüz yapısı bugünkü insanlara çok benziyordu, ama beyin kutusu daha uzun ve basıktı; bu, türümüzün özelliklerinin tek seferde değil, uzun bir süreçte biriktiğini düşündürüyor. Bu bulgular, türümüzün Afrika'nın tek bir bölgesinde değil, kıtanın farklı bölgelerinde birbiriyle bağlantılı topluluklar içinde evrildiği fikrini güçlendirdi.

Homo sapiens, yüz binlerce yıl boyunca dünyadaki tek insan türü değildi. Aynı dönemlerde Avrupa'da ve Batı Asya'da Neandertaller, Asya'nın farklı bölgelerinde başka insan toplulukları yaşıyordu. Bu türlerin atası olan daha eski insanlar, Homo erectus gibi türler, bir milyon yıldan uzun bir süre önce Afrika'dan çıkıp Asya'ya ve Avrupa'ya yayılmıştı. Yani Homo sapiens'in Afrika'dan çıkışı, insan soyunun ilk yolculuğu değil, en son ve en kapsamlı yolculuğuydu. Gürcistan'daki Dmanisi'de bulunan ve yaklaşık bir milyon sekiz yüz bin yıl öncesine tarihlenen fosiller, insan soyunun Afrika dışına çok erken çıktığını gösteren en bilinen örneklerden biridir.

Gelişme — genetik bir saat

Yirminci yüzyılın son çeyreğinde bu soruya yeni bir kanıt türü eklendi: genetik. 1987'de Rebecca Cann, Mark Stoneking ve Allan Wilson, dünyanın farklı bölgelerinden insanların mitokondriyal DNA'sını karşılaştıran bir çalışma yayımladı. Mitokondriyal DNA, yalnızca anneden çocuğa geçer ve zaman içinde aşağı yukarı belirli bir hızda değişir; bu yüzden bir tür «genetik saat» gibi kullanılabilir. Araştırmacılar, bugün yaşayan bütün insanların mitokondriyal DNA'sının, Afrika'da yaşamış tek bir kadın atasına kadar izlenebileceğini gösterdi. Basında bu ata, «Mitokondriyal Havva» adıyla ünlendi.

Bu bulgu, iki büyük modelin tartışmasına ağırlık koydu. Bir yanda, Chris Stringer gibi araştırmacıların savunduğu, türümüzün Afrika'da ortaya çıkıp dünyaya yayıldığını söyleyen «Afrika'dan çıkış» modeli vardı. Öbür yanda, Milford Wolpoff gibi araştırmacıların savunduğu «çok bölgeli köken» modeli, modern insanların farklı bölgelerde, oradaki eski insan topluluklarından, aralarındaki gen akışıyla birlikte evrildiğini öne sürüyordu. Genetik veriler, büyük ölçüde Afrika'dan çıkış modelini destekledi. Afrika dışındaki toplulukların genetik çeşitliliğinin Afrika içindekinden daha düşük olması, küçük bir öncü nüfusun kıtadan çıkıp dünyaya yayıldığı fikriyle uyumluydu. Ama bu tartışma, eski DNA'nın incelenebildiği yirmi birinci yüzyılda yeni bir boyut kazanacaktı.

Dönüş noktası — dünyaya yayılış ve karşılaşmalar

Homo sapiens toplulukları, en az yüz bin yıl önce Afrika'nın dışına, Levant'a ve Arap Yarımadası'na zaman zaman çıktı. Ama türümüzün dünyaya büyük ölçüde yayılması, yaklaşık altmış ile elli bin yıl önce gerçekleşti. Bu dönemde insanlar Asya'nın güney kıyıları boyunca ilerledi ve en az elli bin yıl önce Avustralya'ya ulaştı. Avustralya'ya varmak için, en düşük deniz seviyesinde bile açık denizin geçilmesi gerekiyordu; bu, türümüzün o tarihte bile deniz araçları kullanabildiğini ve uzak kıyılara bilinçli yolculuklar yapabildiğini gösteriyor.

Avrupa'ya ve Kuzey Asya'ya yayılma, soğuk iklimlere uyum sağlamayı gerektirdi: dikişli giysiler, barınaklar, ateşin ustaca kullanımı. Bu dönemden kalan kemik iğneler, boncuklar, oyma figürler ve mağara resimleri, türümüzün yalnızca hayatta kalmakla kalmayıp simgeler, süslemeler ve uzun mesafeli değiş tokuş ağları kurduğunu gösteriyor. Bazı araştırmacılar, bu sosyal ağların, zor zamanlarda toplulukların birbirinden yardım almasını sağlayarak yayılmayı kolaylaştırdığını düşünüyor. Amerika kıtası ise en son ulaşılan büyük kara parçası oldu. Buzul Çağı'nda deniz seviyesinin düşmesiyle ortaya çıkan ve Sibirya ile Alaska'yı birleştiren Beringia kara köprüsü üzerinden ya da kıyı boyunca ilerleyen insanlar, Amerika'ya en az on beş bin yıl önce ulaştı. Bazı yeni bulgular, bu tarihin daha da eskiye gidebileceğini düşündürüyor. Amerika'nın güney ucuna kadar birkaç bin yıl içinde yayılan bu topluluklar, dünyanın en farklı çevrelerine, kutup tundrasından tropik ormanlara kadar uyum sağladı.

Bu yayılış sırasında Homo sapiens, öteki insan türleriyle karşılaştı. 2010'da Svante Pääbo ve ekibi, Neandertal genomunun ilk taslağını yayımladı. Bu çalışma şaşırtıcı bir sonuç verdi: Afrika dışındaki bugünkü insanların genomunun küçük bir kısmı, Neandertallerden geliyordu. Aynı yıl, Sibirya'daki Denisova Mağarası'nda bulunan küçük bir parmak kemiğinden elde edilen DNA, daha önce bilinmeyen bir insan topluluğunu, Denisovalıları, ortaya çıkardı. Onların izleri de bugün özellikle Okyanusya'daki bazı toplulukların genomunda yaşıyor.

Cevap — bir yerini alma, bir karışma

Öyleyse insan dünyayı nasıl fethetti? Bugünkü kanıtlar, iki gerçeği birlikte gösteriyor. Birincisi, Homo sapiens Afrika'da ortaya çıktı ve dünyanın büyük kısmına, son yüz bin yıl içinde, özellikle de son altmış bin yılda yayıldı. Bu yayılışı tek bir üstünlüğe bağlamak zor; ama arkeolojik kayıtlar bazı özellikleri öne çıkarıyor. Yayılış, türümüzün yenilikçi alet yapımına, uzun mesafeli sosyal ağlara, simgesel düşünceye ve zorlu çevrelere uyum sağlama yeteneğine dayanıyordu.

İkincisi, bu yayılış öteki insan türlerini basitçe silmedi. Homo sapiens, Neandertallerle ve Denisovalılarla karşılaştı, onlarla çocuk sahibi oldu ve onların genlerinin bir kısmını taşıyarak yoluna devam etti. Neandertaller, yaklaşık kırk bin yıl önce ayrı bir topluluk olarak arkeolojik kayıtlardan kayboldu; Denisovalıların izleri de benzer biçimde silindi; bunun nedenleri, iklim değişiklikleri, nüfus farkları, rekabet ve karışma gibi etkenlerin bir birleşimi olarak tartışılıyor. «Fetih» kelimesi, bu karmaşık hikâyenin yalnızca bir yüzünü anlatıyor.

Bugünle bağ — hepimiz Afrikalıyız

Türümüzün ortak bir Afrika kökenine sahip olması, bugün insanlar arasındaki farklılıkların ne kadar yeni ve yüzeysel olduğunu gösteriyor. Genetik çalışmalar, insanlar arasındaki genetik çeşitliliğin en büyük kısmının Afrika içinde bulunduğunu, Afrika dışındaki toplulukların bu çeşitliliğin yalnızca bir alt kümesini taşıdığını ortaya koydu. Deri rengi gibi görünür farklılıklar, türümüzün yakın geçmişinde, farklı iklimlere ve güneş ışığı koşullarına uyum sürecinde ortaya çıktı.

Bu bilgi, on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda insanları katı «ırklara» ayıran ve bu ayrımlara biyolojik bir hiyerarşi yükleyen görüşlerin bilimsel temelini çürüttü. İnsanlığın ortak kökeni, tarihin en uzun ve en kapsayıcı hikâyesidir; bütün öbür tarihler bu hikâyenin içinde yer alır: bugün dünyanın her köşesinde yaşayan insanlar, birkaç yüz bin yıl önce Afrika'da yaşamış toplulukların torunlarıdır.

Birincil kaynak

Charles Darwin, İnsanın Türeyişi'nde insanın doğum yeri sorusunu şöyle tartışır:

We are naturally led to enquire, where was the birthplace of man at that stage of descent when our progenitors diverged from the Catarrhine stock? […] In each great region of the world the living mammals are closely related to the extinct species of the same region. It is therefore probable that Africa was formerly inhabited by extinct apes closely allied to the gorilla and chimpanzee; and as these two species are now man's nearest allies, it is somewhat more probable that our early progenitors lived on the African continent than elsewhere. But it is useless to speculate on this subject […].

Türkçesi: Doğal olarak şu soruyu sormaya yöneliriz: atalarımızın Eski Dünya maymunlarının soyundan ayrıldığı o aşamada insanın doğum yeri neresiydi? […] Dünyanın her büyük bölgesinde yaşayan memeliler, aynı bölgenin soyu tükenmiş türlerine yakın akrabadır. Bu yüzden Afrika'da bir zamanlar goril ve şempanzeye yakın, soyu tükenmiş maymunların yaşamış olması olasıdır; bu iki tür bugün insanın en yakın akrabaları olduğuna göre, ilk atalarımızın başka bir yerden çok Afrika kıtasında yaşamış olması biraz daha olasıdır. Ama bu konuda tahmin yürütmek boşunadır […].

Kaynak: Charles Darwin, The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, 2. baskı (Londra: John Murray, 1874), VI. bölüm, «On the Birthplace and Antiquity of Man»; Project Gutenberg metni. Kitabın ilk baskısı 1871'de yayımlandı. Türkçesi bizim.

Darwin'in bu satırları yazdığı sırada bilinen insan fosilleri çok azdı; öngörüsünü, fosillerden çok, canlıların coğrafi dağılımına dair genel bir düzenliliğe dayandırdı.

1. Darwin'in akıl yürütmesi hangi genel düzenliliğe dayanıyor ve bu düzenlilik insan için neden bir ipucu sayılabilir?
2. Darwin'in «biraz daha olası» ve «tahmin yürütmek boşunadır» gibi ifadeleri, bilimsel bir öngörüde temkinin rolü hakkında ne gösteriyor?
3. Bir öngörünün sonradan doğrulanması, onun yapıldığı andaki kanıtların güçlü olduğu anlamına gelir mi?

Tarihçiler Tartışıyor

• Rebecca Cann, Mark Stoneking ve Allan Wilson (1987) — «Mitochondrial DNA and Human Evolution» makalesinde, bugünkü insanların mitokondriyal DNA'sının Afrika'da yaşamış ortak bir ataya kadar izlenebileceğini gösterdiler; bu çalışma, insan kökenleri tartışmasına genetiği merkezî bir kanıt olarak kattı.
• Milford Wolpoff (1984) — Wu Xinzhi ve Alan Thorne ile birlikte geliştirdiği çok bölgeli köken modelinde, modern insanların farklı bölgelerde, oradaki eski insan topluluklarından ve bölgeler arası gen akışıyla evrildiğini savundu; Afrika'dan çıkış modelinin tam yerini alma varsayımına karşı çıktı.
• Chris Stringer (1988) — Peter Andrews ile birlikte yayımladığı makalede fosil ve genetik kanıtları bir araya getirerek Afrika'dan çıkış modelini savundu; sonraki yıllarda eski DNA bulgularının ışığında, modele sınırlı bir karışmayı da ekleyerek görüşünü güncelledi.
• Eleanor Scerri (2018) — Arkadaşlarıyla yayımladığı makalede türümüzün Afrika'nın tek bir bölgesinde değil, kıta genelinde birbiriyle bağlantılı ama ayrı topluluklar içinde evrildiğini öne sürdü; bu «Afrika içi çok bölgelilik» yaklaşımı, iki eski modeli yeni bir biçimde birleştirdi.

Dört çalışma, aynı soruya farklı kanıt türleriyle yaklaşıyor. Cann ve arkadaşları genetik kanıtı, Wolpoff bölgesel sürekliliği, Stringer fosil kanıtıyla desteklenen Afrika kökenini, Scerri ise Afrika içindeki çeşitliliği öne çıkarıyor. Eski DNA'nın 2010'dan sonra ortaya koyduğu karışma, bu modellerin hiçbirinin tek başına tam olmadığını, ama her birinin gerçeğin bir parçasını yakaladığını gösterdi.

Derine İn

Tarih öncesi, tanımı gereği, yazılı belgelerin olmadığı bir dönemdir. Bu yüzden onu anlamak, tarihçinin alışık olduğundan farklı kaynaklar gerektirir: fosiller, taş aletler, yerleşim kalıntıları, mağara resimleri, hayvan kemikleri ve giderek artan biçimde genetik veriler. Bu kaynakların her birinin kendine özgü güçlü yanları ve sınırları var. Fosiller nadirdir ve genellikle parça parça bulunur; taş aletler, onları yapanların kimliğini her zaman göstermez; genetik veriler ise bugünkü insanlardan ve korunmuş eski örneklerden yola çıkarak, geçmişteki nüfus hareketlerini istatistiksel modellerle yeniden kurar.

Tarihlendirme de ayrı bir zorluk. Radyokarbon yöntemi, yaklaşık elli bin yıldan eski örnekler için güvenilir sonuç vermez, çünkü bu süre içinde ölçülebilir karbon izotopunun neredeyse tamamı bozunur; daha eski örneklerde termolüminesans, optik uyarımlı lüminesans ve uranyum serisi gibi yöntemler kullanılır. Bu yöntemlerin her biri belirli bir hata payı taşır ve farklı yöntemler zaman zaman farklı sonuçlar verir. Avustralya'ya ilk ulaşıldığı ya da Amerika'ya ilk varıldığı tarih üzerine süren tartışmalar, büyük ölçüde bu tarihlendirme sorunlarından kaynaklanıyor.

Bu yüzden tarih öncesi bilgisi, tarih bilgisinden daha hızlı değişir. Tek bir yeni fosil ya da yeni bir genetik çalışma, yıllardır kabul edilen bir tarihi ya da bir göç yolunu değiştirebilir. Bu, bilginin güvenilmez olduğu anlamına gelmiyor; tersine, yeni kanıtlarla sürekli sınanan ve düzeltilen bir bilgi olduğunu gösteriyor. Bir tarih öncesi anlatısını okurken, onun hangi yılın bilgisine dayandığını sormak, bu yüzden önemli bir alışkanlıktır. On yıl önce yazılmış bir ders kitabı, bugün bilinen bazı temel bulguları, örneğin Denisovalıları ya da Cebel İrhud'un yeni tarihini, hiç içermiyor olabilir.

Son olarak, «fetih» kelimesinin kendisi üzerine bir not. İnsanın dünyaya yayılışı, çoğu zaman bir zafer hikâyesi olarak anlatılır. Ama bu yayılışın bir de öteki yüzü var: insanların ulaştığı pek çok bölgede, büyük memeli türlerinin kısa süre içinde yok olduğu görülüyor. Avustralya'da dev keseliler, Amerika'da mamutlar ve dev tembel hayvanlar, insanların gelişinden sonraki birkaç bin yıl içinde ortadan kalktı. Bu yok oluşların ne ölçüde insan avcılığından, ne ölçüde iklim değişikliğinden kaynaklandığı tartışmalı. Ama türümüzün çevresini derinden değiştirme gücü, tarihinin en başından beri onunla birlikteydi.

Bu tartışmanın bir de dil ve imge boyutu var. Yirminci yüzyılın ortasında yayımlanan ve insanın maymundan başlayarak tek sıra hâlinde dik yürüyen bir insana dönüştüğünü gösteren ünlü resim, evrimi düz bir çizgi, bir ilerleme yürüyüşü olarak hafızalara kazıdı. Oysa insan evrimi, birçok dalın aynı anda yaşadığı, bazılarının kesildiği, bazılarının birbirine karıştığı çalı benzeri bir ağaca daha çok benziyor. Neandertallerin ve Denisovalıların keşfi, bu çalının ne kadar gür olduğunu ve kendi türümüzün de onun dallarından yalnızca biri olduğunu hatırlatıyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Charles Darwin, The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (Londra: John Murray, 1871; 2. baskı 1874).
• Rebecca L. Cann, Mark Stoneking ve Allan C. Wilson, «Mitochondrial DNA and Human Evolution», Nature 325 (1987).
• Chris Stringer ve Peter Andrews, «Genetic and Fossil Evidence for the Origin of Modern Humans», Science 239 (1988).
• Richard E. Green vd., «A Draft Sequence of the Neandertal Genome», Science 328 (2010).
• Jean-Jacques Hublin vd., «New Fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the Pan-African Origin of Homo sapiens», Nature 546 (2017).
• Eleanor M. L. Scerri vd., «Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?», Trends in Ecology and Evolution 33 (2018).
• David Reich, Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past (New York: Pantheon, 2018).

Arşiv ve kaynak

Darwin'in bütün yayımlanmış eserleri ve el yazmalarının önemli bir kısmı, Cambridge merkezli Darwin Online projesinde taranmış hâlde okunabiliyor. Eski DNA çalışmalarının ham verileri, uluslararası genom veri tabanlarında yayımlanır. İnsan evrimine dair fosil koleksiyonlarının önemli bir kısmı, Afrika'daki ulusal müzelerde ve Avrupa'daki doğa tarihi müzelerinde korunur.

Açık sorular

• Homo sapiens'in Afrika dışına ilk başarılı yayılışı ne zaman ve hangi yollardan gerçekleşti?
• Neandertallerin ve Denisovalıların ortadan kalkmasında iklim, rekabet ve karışma gibi etkenlerin göreli ağırlığı neydi?
• Amerika kıtasına ilk insanlar ne zaman ulaştı ve bugünkü bazı erken tarih iddiaları ne kadar sağlam?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Homo sapiens'in bilinen en eski fosillerinden bazıları nerede bulundu? A) Avrupa'da B) Avustralya'da C) Fas'taki Cebel İrhud'da D) Amerika'da
2. (Hedef 1) Homo sapiens'in dünyaya büyük ölçüde yayılması yaklaşık ne zaman gerçekleşti? A) Altmış ile elli bin yıl önce B) Beş yüz bin yıl önce C) Beş bin yıl önce D) İki bin yıl önce
3. (Hedef 2) «Mitokondriyal Havva» kavramı neyi anlatır? A) Yaşamış tek kadını B) Neandertallerin atasını C) Amerika'ya ilk ulaşan kadını D) Bugünkü bütün insanların mitokondriyal DNA'sının izlenebildiği, Afrika'da yaşamış ortak bir ata kadını
4. (Hedef 2) Eski DNA çalışmaları, Homo sapiens ile Neandertaller arasındaki ilişki hakkında neyi gösterdi? A) Hiç karşılaşmadıklarını B) Aralarında karışma olduğunu ve Afrika dışındaki bugünkü insanların genomunun küçük bir kısmının Neandertallerden geldiğini C) Neandertallerin bugün hâlâ yaşadığını D) Neandertallerin Afrika'da ortaya çıktığını
5. (Hedef 3) Tarih öncesi bilgisinin tarih bilgisine göre daha hızlı değişmesinin nedenlerinden biri nedir? A) Tarihçilerin tarih öncesiyle ilgilenmemesi B) Yazılı belgelerin çok fazla olması C) Kanıtların nadir ve parça parça olması, tarihlendirme yöntemlerinin hata payı taşıması ve yeni bulguların sık sık eklenmesi D) Tarih öncesinin hiç değişmemesi

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir müze panosunda «İnsan, yetmiş bin yıl önce Afrika'dan tek bir dalga hâlinde çıktı ve öteki insan türlerini yok etti» yazıyor. Bu bölümde öğrendiklerinle bu metni nasıl düzeltirdin? Hangi kanıt türlerine dayanır, hangi belirsizlikleri açıkça belirtirdin?

Cevaplar

1. C — Cebel İrhud fosilleri yaklaşık üç yüz bin yıl öncesine tarihlendi.
2. A — Türümüzün dünyaya büyük ölçüde yayılması yaklaşık altmış ile elli bin yıl önce gerçekleşti.
3. D — Mitokondriyal Havva, bugünkü insanların mitokondriyal DNA'sının birleştiği ortak ata kadındır; yaşamış tek kadın değildir.
4. B — Eski DNA, karışmanın gerçekleştiğini ve Afrika dışındaki insanların genomunda Neandertal izleri bulunduğunu gösterdi.
5. C — Kanıtların azlığı, tarihlendirme belirsizlikleri ve yeni bulgular bu bilgiyi sık sık değiştirir.

Güçlü bir cevap, Afrika dışına daha önceki çıkışları, tek bir dalga yerine birden fazla yayılma evresini ve öteki insan türleriyle karışmayı ekler. Fosil, arkeoloji ve genetik kanıtlara dayanır; tarihlendirme hata paylarını ve Neandertallerin ortadan kalkma nedenleri üzerine süren tartışmayı açıkça belirtir.

Sonraki bölüme köprü

Dünyaya yayılan insanlar, on binlerce yıl boyunca avcı ve toplayıcı olarak yaşadı. Sonra, yaklaşık on iki bin yıl önce, bazı topluluklar bitki yetiştirmeye ve hayvan evcilleştirmeye başladı. Sıradaki bölüm bu değişimin bedelini soruyor: tarım insanlık için bir ilerleme miydi, yoksa bazı araştırmacıların iddia ettiği gibi bir hata mı?