Neden herkes aynı takvimi kullanmıyor? Miladi, Hicri, Rumi, Çin takvimi

Öğrenme hedefleri

• Güneş, ay ve ay-güneş takvimlerinin nasıl çalıştığını ve neden birbirinden farklı yıllar ürettiğini anlatabileceksin.
• Miladi, Hicri, Rumi ve Çin takvimlerinin başlangıç noktalarını ve tarih boyunca nasıl değiştiğini örneklerle açıklayabileceksin.
• Bir belgedeki tarihi başka bir takvime çevirirken karşılaşılan tuzakları tanıyıp tarihçinin bu tuzaklardan nasıl kaçındığını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — on gün kaybolan bir ülke

1582 yılının Ekim ayında, İtalya'nın, İspanya'nın ve Portekiz'in pek çok kentinde insanlar perşembe akşamı, ayın dördünde uyudu ve cuma sabahı, ayın on beşinde uyandı. Aradaki on gün, takvimden silinmişti. Bu, Papa XIII. Gregorius'un aynı yılın şubat ayında yayımladığı bir kararın sonucuydu. Kilise, Paskalya'nın doğru günde kutlanması için takvimi düzeltmeye karar vermişti.

Ama bu karar herkes tarafından aynı anda uygulanmadı. Protestan İngiltere, yeni takvimi ancak 1752'de, Ortodoks Rusya 1918'de, Türkiye ise 1926'da benimsedi. Bu yüzden aynı gün, farklı ülkelerde farklı tarihlerle yazılabiliyordu. Tarihçinin masasındaki bir belgenin tarihi, bu yüzden, ilk bakışta göründüğünden daha karmaşık olabilir. Bu bölüm, neden herkesin aynı takvimi kullanmadığını ve bunun tarihçinin işini nasıl etkilediğini soruyor.

Bağlam — göğü saymanın üç yolu

Bütün takvimler, göğün düzenli hareketlerine dayanır: Güneş'in doğuşu ve batışı günü, Ay'ın evreleri ayı, Güneş'in gökyüzündeki yıllık yolu da mevsimleri ve yılı belirler. Sorun, bu üç döngünün birbirine tam olarak bölünmemesidir. Bir güneş yılı yaklaşık 365 gün ve 6 saattir; on iki ay döngüsü ise yaklaşık 354 gün eder. Her takvim, bu uyumsuzluğu farklı bir biçimde çözer.

Takvimin ikinci sorunu, yılları nereden saymaya başlayacağıdır. Her takvim, yılları saymaya başladığı bir sabit başlangıç, yani bir «sıfır noktası» seçer: bir kentin kuruluşu, bir hükümdarın tahta çıkışı, bir peygamberin doğumu ya da göçü. Bu seçim, astronomik değil, dinî ve siyasidir. Yılların hangi olaydan sayıldığı, bir toplumun kendi tarihinin merkezine neyi koyduğunu gösterir.

On birinci yüzyılın başında Harezmli bilgin Biruni, bu farklılıkları inceleyen bir kitap yazdı. Geçmiş Kuşaklardan Kalan İzler adlı eserinde Yunanlıların, Perslerin, Yahudilerin, Hristiyanların, Arapların ve başka toplulukların takvimlerini, başlangıç noktalarını, aylarını ve bayramlarını karşılaştırdı. Biruni'ye göre bu farkları anlamanın yolu, yalnızca akıl yürütmek değil, her topluluğun kendi geleneğini ve yazılı kaynaklarını öğrenmekti.

Gelişme — dört takvim, dört tarih

Bugün dünyanın büyük kısmında kullanılan Miladi takvimin kökü, Roma'dadır. Julius Caesar, MÖ 46'da, karmaşık hâle gelmiş Roma takvimini düzeltti ve yılı 365 gün, her dört yılda bir şubat ayına eklenen bir artık günle 366 gün olarak belirledi. Bu «Jülyen takvimi», güneş yılını yaklaşık on bir dakika fazla hesaplıyordu. Aradan yüzyıllar geçtikçe bu küçük fark birikti ve on altıncı yüzyılda takvim, mevsimlerin on gün kadar gerisine düştü. 1582'deki Gregoryen reformu, on günü sildi ve yüzyıl yıllarının çoğunu artık yıl olmaktan çıkararak farkın yeniden birikmesini önledi. Yılların İsa'nın doğumundan sayılması ise çok daha sonra, altıncı yüzyılda bir keşişin önerisiyle başladı ve yavaş yavaş yaygınlaştı.

Hicri takvim bir ay takvimidir. Yıllar, Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçünden, yani 622 yılından sayılır. Bu başlangıç noktası, halife Hz. Ömer döneminde, göçten on yedi yıl kadar sonra kabul edildi. Hicri yıl 354 ya da 355 gündür; bu yüzden güneş yılından her yıl on bir gün kadar erken biter. Ramazan ayı, bu yüzden, kimi yıl kışa kimi yıl yaza denk gelerek, otuz üç yıllık bir döngüde bütün mevsimleri dolaşır. Güneş takviminin otuz üç yılı, aşağı yukarı Hicri takvimin otuz dört yılına eşittir.

Rumi takvim, Osmanlı Devleti'nin kendi ihtiyacından doğdu. Vergiler ve memur maaşları, hasadın ve mevsimlerin düzenine bağlıydı; ama Hicri takvim mevsimlerden kayıyordu. Bu yüzden Sultan Abdülmecid döneminde, 1840'ta, mali işler için ayları Jülyen takvimine göre sayan, ama yılları Hicret'ten başlatan bir takvim kabul edildi. Yıl, mart ayında başlıyordu. 1917'de Rumi takvimin ayları ve günleri Gregoryen takvime uyduruldu; ama yıl sayısı değişmedi. Bu yüzden 1917 yılı, Osmanlı belgelerinde 1333 olarak geçer.

Çin'in geleneksel takvimi ise bir ay-güneş takvimidir. Aylar Ay'ın evrelerine göre sayılır; güneş yılıyla uyumu korumak için yaklaşık her üç yılda bir fazladan bir ay eklenir. Çin Yeni Yılı, bu yüzden her yıl ocak sonu ile şubat ortası arasında farklı bir güne düşer. Yıllar, yüzyıllar boyunca imparatorların saltanat yıllarına göre sayıldı. 1912'de kurulan Çin Cumhuriyeti, resmî işlerde Gregoryen takvimi benimsedi; Pekin'deki imparatorluk sarayının yüzyıllardır her yıl yayımladığı resmî takvim, böylece yerini yeni bir düzene bıraktı. Yıllar ise uzun süre Cumhuriyet'in kuruluşundan sayıldı; ama geleneksel takvim, bayramlar ve günlük hayatın bazı yönleri için bugün de kullanılıyor.

Dönüş noktası — «Ekim Devrimi» kasımda olunca

Takvim farkları, tarihçiler için yalnızca merak konusu değildir; yanlış okunduğunda ciddi hatalara yol açabilir. En bilinen örnek, Rusya'daki 1917 Ekim Devrimi'dir. Bolşevikler, Petrograd'da iktidarı Rusya'da hâlâ kullanılan Jülyen takvimine göre 25 Ekim'de ele geçirdi; bu tarih, Gregoryen takvimde 7 Kasım'a denk geliyordu. Sovyetler Birliği, yeni takvimi 1918'de benimsedikten sonra «Ekim Devrimi»nin yıldönümünü kasımda kutladı.

Osmanlı belgelerinde de benzer tuzaklar vardır. Bir ferman Hicri, bir maliye kaydı Rumi, bir yabancı elçinin mektubu Miladi tarih taşıyabilir. İstanbul'un fethi, Osmanlı kaynaklarında Hicri 857 yılının Cemaziyelevvel ayının yirminci gününe, Miladi takvimde ise 29 Mayıs 1453'e denk gelir. On dokuzuncu yüzyılın sonunda Osmanlı gazetelerinde bir gün, çoğu zaman üç takvimle birden yazılırdı. Bu çifte tarihleme, hatta kimi zaman üçlü tarihleme, okurun hangi takvimi kullanırsa kullansın günü tanımasını sağlıyordu; bugün de tarihçiye çevrimi sınamak için hazır bir anahtar sunuyor.

Takvim farkı, uluslararası ilişkilerde de sorun yaratıyordu. Bir antlaşmanın hangi gün yürürlüğe gireceği, iki tarafın farklı takvimler kullandığı durumlarda açıkça belirtilmek zorundaydı. Osmanlı Devleti ile Avrupa devletleri arasındaki antlaşmalarda, bu yüzden, tarihler genellikle hem Hicri hem Miladi olarak yazıldı.

Cevap — takvim bir kimliktir

Öyleyse neden herkes aynı takvimi kullanmıyor? Çünkü takvim yalnızca bir zaman ölçme aracı değil, bir din, bir devlet ve bir topluluk kimliğinin de parçasıdır. Hicri takvim, Müslüman toplumun kuruluşunu; Miladi takvim, Hristiyan geleneğini; Çin takvimi, imparatorluk düzenini ve tarım döngüsünü merkeze koyar. Bir takvimi değiştirmek, bu yüzden, bir kimliği değiştirmek gibi algılanabilir. Protestan İngiltere'nin bir papanın takvimini benimsemek için neredeyse iki yüz yıl beklemesi, bunun iyi bir örneğidir.

Ama takvimler, ekonomik ve siyasi ihtiyaçlarla da değişir. Osmanlı'nın Rumi takvimi, vergilerin mevsimlere bağlı olmasından doğdu. Türkiye'nin 1926'da, Çin'in 1912'de Gregoryen takvime geçmesi, uluslararası ticaretin, diplomasinin ve demiryolu tarifelerinin ortak bir zaman ölçüsü gerektirmesiyle ilgiliydi. Takvim, bu yüzden, hem bir inancın hem de bir dünya düzeninin aynasıdır.

Bugünle bağ — iki takvimle yaşamak

Bugün Türkiye'de insanlar günlük hayatlarını Miladi takvimle düzenlerken, Ramazan'ı ve bayramları Hicri takvime göre kutluyor. Bir bayramın her yıl on bir gün kadar erkene kayması, iki takvimin aynı hayatın içinde yan yana yaşadığını gösteriyor.

Bir aile büyüğünün nüfus kaydında ya da eski bir tapu belgesinde Rumi ya da Hicri bir tarih görürsen, onu doğru çevirmek için hangi takvimin kullanıldığını, yılın hangi ayda başladığını ve belgenin hangi dönemde yazıldığını bilmen gerekir. Bu, tarihçinin her gün yaptığı işin küçük bir örneğidir.

Birincil kaynak

Harezmli bilgin Biruni, on birinci yüzyılın başında, Hicri 390 yıllarında yazdığı Geçmiş Kuşaklardan Kalan İzler (el-Âsârü'l-bâkiye) adlı eserinin girişinde, kitabın nasıl doğduğunu anlatır:

A learned man once asked me regarding the eras used by different nations, and regarding the difference of their roots, i.e. the epochs where they begin, and of their branches, i.e. the months and years, on which they are based; further regarding the causes which led to such difference, and the famous festivals and commemoration-days for certain times and events, and regarding whatever else one nation practises differently from another. […] And this object cannot be obtained by way of ratiocination with philosophical notions, or of inductions based upon the observations of our senses, but solely by adopting the information of those who have a written tradition.

Türkçesi: Bilgili bir adam bir gün bana farklı milletlerin kullandığı takvim başlangıçlarını, köklerinin, yani başladıkları dönemlerin, ve dallarının, yani dayandıkları ay ve yılların farklılığını sordu; ayrıca bu farkın nedenlerini, belli zamanlar ve olaylar için kutlanan ünlü bayramları ve anma günlerini, bir milletin ötekinden farklı yaptığı her şeyi sordu. […] Bu amaca felsefi kavramlarla akıl yürüterek ya da duyularımızın gözlemine dayanan çıkarımlarla ulaşılamaz; ancak yazılı bir geleneği olanların bilgisini benimseyerek ulaşılabilir.

Kaynak: Biruni, el-Âsârü'l-bâkiye, Önsöz; C. Edward Sachau'nun İngilizce çevirisi, The Chronology of Ancient Nations (Londra: W. H. Allen, 1879), s. 2–3, archive.org. Türkçesi bizim.

1. Biruni, takvimleri incelerken hangi iki şeyi birbirinden ayırıyor: «kökler» ve «dallar» neyi anlatıyor?
2. Biruni'ye göre takvimlerin farkını anlamak için neden yalnızca akıl yürütmek yetmez?
3. Bin yıl önce yazılmış bu karşılaştırma, bugünkü bir tarihçinin yöntemine nasıl benziyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Biruni (yaklaşık 1000) — el-Âsârü'l-bâkiye'de farklı toplulukların takvimlerini ve bayramlarını, her birinin kendi geleneğine başvurarak karşılaştırdı; takvim farklarını hem astronomik hem kültürel olarak açıkladı ve karşılaştırmalı takvim biliminin öncülerinden biri oldu; kitabında kendi dininden olmayan toplulukların takvimlerini de onların kendi kaynaklarından aktarmaya özen gösterdi.
• Joseph Scaliger (1583) — De emendatione temporum'da farklı takvimlerdeki tarihleri tek bir sürekli gün sayımında birleştirmeyi önerdi; bugün astronomların ve tarihçilerin kullandığı «Jülyen gün sayısı» onun bu çalışmasından doğdu.
• Eviatar Zerubavel (1981) — Hidden Rhythms'te takvimlerin ve haftanın toplumsal bir kurgu olduğunu, bir topluluğun zamanı nasıl böldüğünün onun kimliğini ve sınırlarını da belirlediğini savundu.
• E. G. Richards (1998) — Mapping Time'da dünya takvimlerini astronomik temelleriyle birlikte sistemli biçimde karşılaştırdı ve takvim çevirmenin hesap yöntemlerini, formüller ve tablolarla, tarihçiler için erişilebilir kıldı.

Dördü de farklı disiplinlerden geliyor: Biruni astronom ve polimat, Scaliger filolog, Zerubavel sosyolog, Richards ise bilim tarihçisi. Bu çeşitlilik, takvimin astronomi, din, dil ve toplum arasında bir kesişme noktası olduğunu gösteriyor. Biruni ve Scaliger takvimleri karşılaştırmanın ve birbirine çevirmenin yollarını, Zerubavel takvimin toplumsal anlamını, Richards ise bugünkü tarihçinin kullandığı hesap araçlarını öne çıkarıyor. Tartışma, takvimin bir hesap mı yoksa bir kimlik mi olduğu sorusunu, ikisini birden kabul ederek cevaplıyor; ama hangi yönün ağır bastığı, döneme ve topluluğa göre değişiyor.

Derine İn

Takvimler tarihçiye iki tür sorun çıkarır. Birincisi, hesap sorunudur: bir tarihi başka bir takvime doğru çevirmek. Hicri takvimde ayın başlangıcı, geleneksel olarak yeni hilalin gözle görülmesiyle belirlenirdi. Hava bulutluysa ya da farklı kentlerde farklı gözlemler yapıldıysa, aynı ay farklı yerlerde bir gün arayla başlayabilirdi. Bu yüzden hesap tablolarıyla yapılan çevrimler, bir iki günlük sapma verebilir. Tarihçiler, belgede haftanın günü yazıyorsa, bunu çevrimi sınamak için kullanır. Aynı olayı anlatan farklı kaynakların tarihlerini karşılaştırmak da bir yoldur: bir Osmanlı kroniği ile bir Venedik elçisinin raporu aynı günü farklı takvimlerle veriyorsa, ikisinin kesiştiği nokta çoğu zaman doğru tarihe işaret eder.

İkinci sorun, yılın başlangıcıdır. Bu, çevrimde en sık gözden kaçan ayrıntıdır. Bugün yılı 1 Ocak'ta başlatmaya alışkınız; ama bu her zaman böyle değildi. Orta Çağ Avrupası'nda pek çok bölge yılı 25 Mart'ta, yani Meryem'e müjde bayramında başlatıyordu; İngiltere, yılın başlangıcını ancak 1752'de, takvim reformuyla birlikte 1 Ocak'a çekti. Bu yüzden İngiliz belgelerinde ocak, şubat ya da mart başındaki tarihler, çoğu zaman «1660/61» gibi çift yılla yazılır. Rumi takvimde de yıl mart ayında başlıyordu; bu yüzden bir Rumi yılı iki Miladi yıla yayılır. Örneğin bir Rumi yılının ocak ve şubat ayları, aynı Rumi yılın mart ayından sonraki Miladi yıla aittir; bu ayrıntı gözden kaçarsa bir belge bir yıl erken tarihlenebilir.

Üçüncü bir sorun, takvim değişikliklerinin tarihlerin anlamını değiştirmesidir. Bir olayın «yıldönümü» hangi takvime göre hesaplanmalı? Ekim Devrimi örneğinde görüldüğü gibi, bir olayın adı bile eski bir takvime bağlı kalabilir. Doğum tarihleri, antlaşmaların yürürlüğe girdiği günler ve dinî bayramlar, farklı takvimlere göre farklı günlere düşebilir. Örneğin İngiltere'de 1752'den önce doğmuş biri için doğum günü, yeni takvime göre on bir gün sonraya kaydırılabilir ya da eski tarihinde bırakılabilirdi; ünlü kişilerin biyografilerinde bu yüzden bazen iki farklı doğum tarihi karşımıza çıkar. Tarihçi, hangi tarihin hangi takvime göre verildiğini açıkça belirtmezse, okuru yanıltabilir.

Son olarak, takvim reformlarının siyasi yönüne bakmak gerekir. Fransız Devrimi, 1793'te, yılları Cumhuriyet'in kuruluşundan sayan, haftayı on güne çıkaran ve ayları mevsimlerin adlarıyla adlandıran yeni bir takvim kabul etti; bu takvim, on üç yıl kadar sonra, 1806'da kaldırıldı. Bu deneme, bir takvimin kimlikten ve iktidardan ayrı düşünülemeyeceğini gösteriyor: takvimi değiştirmek, zamanın kendisini yeniden adlandırmak ve geçmişle bağı koparmak anlamına geliyordu. Takvim reformlarının kalıcı olup olmaması da öğreticidir: Gregoryen takvim, bir kilise reformu olarak başladığı hâlde, sonunda dinî kimliğinden büyük ölçüde sıyrılıp uluslararası bir ortak ölçüye dönüştü; Fransız devrim takvimi ise siyasi yükü çok ağır olduğu için ömrünü tamamlayamadı. Türkiye'nin 1925'teki takvim yasası da, benzer biçimde, bir modernleşme ve Batı ile bütünleşme politikasının parçasıydı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Biruni, The Chronology of Ancient Nations, çev. C. Edward Sachau (Londra: W. H. Allen, 1879).
• Joseph Scaliger, De emendatione temporum (Paris, 1583).
• Faik Reşit Unat, Hicrî Tarihleri Milâdî Tarihe Çevirme Kılavuzu (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1940).
• Eviatar Zerubavel, Hidden Rhythms: Schedules and Calendars in Social Life (Chicago: University of Chicago Press, 1981).
• Gordon Moyer, «The Gregorian Calendar», Scientific American 246, no. 5 (1982), s. 144–152.
• E. G. Richards, Mapping Time: The Calendar and Its History (Oxford: Oxford University Press, 1998).

Arşiv ve kaynak

Sachau'nun 1879 tarihli Biruni çevirisinin taranmış nüshası archive.org üzerinden okunabilir. Türk Tarih Kurumu'nun takvim çevirme kılavuzu ve çevrim içi takvim çevirme araçları, Osmanlı belgeleriyle çalışanların temel araçlarıdır. Osmanlı gazetelerinin sayısallaştırılmış arşivlerinde, aynı günün birden çok takvimle yazıldığı başlıklar incelenebilir.

Açık sorular

• Bir Hicri tarihin Miladi karşılığı, gözlem ile hesap arasındaki fark nedeniyle hangi durumlarda belirsiz kalır?
• Takvim reformları, onları benimseyen toplumlarda zaman algısını ne ölçüde değiştirdi?
• Farklı takvimlerin yan yana kullanıldığı toplumlarda, insanlar hangi takvimi hangi işler için kullanmayı seçti?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Hicri takvim neden her yıl güneş yılından yaklaşık on bir gün erken biter? A) Yılları Hicret'ten saydığı için B) Ay evrelerine dayanan on iki aylık bir ay takvimi olduğu için C) Artık yılı olmadığı için D) Haftası yedi gün olduğu için
2. (Hedef 2) 1582'deki Gregoryen reformu neyi düzeltti? A) Jülyen takviminin güneş yılını biraz fazla hesaplamasından biriken farkı B) Hicri takvimin kaymasını C) Çin takviminin artık aylarını D) Rumi takvimin yıl başlangıcını
3. (Hedef 2) Osmanlı Rumi takviminin 1840'ta kabul edilmesinin temel nedeni neydi? A) Dinî bayramları belirlemek B) Avrupa ile ticaret yapmak C) Vergileri ve maaşları mevsimlere bağlı bir takvimle düzenlemek D) Ay tutulmalarını hesaplamak
4. (Hedef 3) Rusya'daki «Ekim Devrimi»nin yıldönümünün kasımda kutlanmasının nedeni nedir? A) Devrimin aslında kasımda olması B) Olayın Jülyen takvimine göre ekimde, Gregoryen takvime göre kasımda olması C) Yıldönümünün değiştirilmesine karar verilmesi D) Hicri takvimin kullanılması
5. (Hedef 3) Bir Hicri tarihi Miladi takvime çevirirken tarihçi bir iki günlük sapmayı nasıl sınayabilir? A) Belgedeki haftanın günü bilgisini kullanarak B) Tarihi tahmin ederek C) Belgenin kâğıdına bakarak D) Hiçbir yolu yoktur

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir Osmanlı arşivinde «1 Mart 1333» tarihli bir belge buldun. Bu tarihin hangi takvime ait olabileceğini, Miladi karşılığını bulmak için hangi bilgilere ihtiyaç duyacağını ve hangi tuzaklara dikkat etmen gerektiğini açıkla.

Cevaplar

1. B — Hicri takvim, Ay evrelerine dayanan on iki aylık bir ay takvimidir; yılı 354 ya da 355 gündür.
2. A — Gregoryen reformu, Jülyen takviminin güneş yılını biraz fazla hesaplamasından biriken on günlük farkı düzeltti.
3. C — Rumi takvim, vergileri ve maaşları mevsimlere bağlı bir takvimle düzenlemek için kabul edildi.
4. B — Olay Jülyen takvimine göre 25 Ekim'de, Gregoryen takvime göre 7 Kasım'da gerçekleşti.
5. A — Belgedeki haftanın günü, çevrimin doğru olup olmadığını sınamaya yarar.

Güçlü bir cevap, «Mart» ayının ve 1333 yılının bu tarihin Rumi takvime ait olduğunu düşündürdüğünü, 1917'deki düzenlemeyle Rumi ayların Gregoryen takvime uydurulduğunu ve Rumi yılın mart ayında başladığını belirtir. Tarihin 1917'ye denk geldiğini, ama belgenin dönemine ve türüne göre sınanması gerektiğini vurgular.

Sonraki bölüme köprü

Takvim, zamanı günlere ve yıllara böler; ama tarihçiler zamanı bir de büyük parçalara, «çağlara» ayırır ve onlara ad verir. Bu adlar, tıpkı takvimlerin başlangıç noktaları gibi, bir bakış açısını taşır. Sıradaki bölüm bu adlardan en tartışmalısına bakıyor: «Orta Çağ» diye bir şey gerçekten var mı?