Latin Amerika: darbeler ve devrimler

Öğrenme hedefleri

• Soğuk Savaş döneminde Latin Amerika'da reform hareketlerinin, devrimlerin ve askerî darbelerin birbirine nasıl bağlandığını; Guatemala, Küba ve Şili örnekleri üzerinden açıklayabileceksin.
• Dulles'ın 1954 Guatemala konuşmasını, Kennedy'nin 1962 «İlerleme İçin İttifak» konuşmasını ve Amerikan Senatosu'nun 1975 Şili raporunu karşılaştırarak Amerika'nın bölgedeki politikasının nasıl anlatıldığını ve sonradan nasıl ortaya çıktığını değerlendirebileceksin.
• Latin Amerika'da Soğuk Savaş'ın nedenleri ve sonuçları üzerine tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir radyo konuşması ve bir saray

11 Eylül 1973 sabahı, Şili'nin başkenti Santiago'da, ordu ve öbür silahlı kuvvetler seçilmiş hükümete karşı harekete geçti. Cumhurbaşkanı Salvador Allende, kuşatılan hükümet sarayından radyoya son bir konuşma yaptı; konuşmasında görevinden istifa etmeyeceğini ve halkına bağlı kalacağını söyledi. Birkaç saat sonra saray ele geçirildi ve Allende hayatını kaybetti. Latin Amerika'nın en köklü demokrasilerinden biri sayılan Şili'de, General Augusto Pinochet'nin başında olduğu bir askerî yönetim başladı ve on yedi yıl sürdü. Bu ders, kıtada toprak ve eşitlik isteyen hareketlerin nasıl tekrar tekrar kışlaların hedefi olduğunu ve bunda Washington'un payının ne kadar olduğunu soruyor.

Bağlam — Amerika'nın arka bahçesi mi?

Latin Amerika ülkelerinin çoğu, 19. yüzyılın başında İspanya'dan ve Portekiz'den bağımsızlığını kazanmıştı. Ama bağımsızlık, derin toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldırmadı. Toprakların büyük bölümü küçük bir toprak sahibi azınlığın elindeydi; nüfusun çoğunluğu yoksul köylülerden ve tarım işçilerinden oluşuyordu. Ekonomiler, muz, kahve, şeker, bakır ve petrol gibi birkaç ürünün ihracatına bağlıydı; bu ürünlerin üretimini çoğu zaman yabancı, özellikle Amerikan şirketleri denetliyordu.

Amerika, 1823'ten beri Avrupa'nın Amerika kıtasına müdahalesine karşı çıktığını ilan etmişti. 20. yüzyılın başlarında bu ilke, Amerika'nın bölgedeki ülkelerin iç işlerine sık sık asker göndererek karışmasının gerekçesine dönüştü. Soğuk Savaş'ta Washington, kıtada bir komünist hükümetin kurulmasını kabul edilemez bir tehdit olarak gördü.

Gelişme — Guatemala 1954 ve Küba 1959

Orta Amerika'daki Guatemala'da 1944'teki bir devrimin ardından seçilmiş hükümetler reformlar başlattı. 1951'de cumhurbaşkanı olan Jacobo Árbenz, 1952'de işlenmeyen büyük toprakları kamulaştırıp topraksız köylülere dağıtan bir toprak reformu yasası çıkardı. Kamulaştırılan toprakların bir bölümü, ülkenin en büyük toprak sahibi olan Amerikan meyve şirketine aitti. Washington, Árbenz hükümetinin komünistlerin etkisi altında olduğunu ileri sürdü. Başkent Guatemala Kenti'nde gerilim tırmanırken, Haziran 1954'te CIA olarak bilinen Amerikan istihbarat örgütünün örgütleyip silahlandırdığı küçük bir sürgün kuvveti, Albay Carlos Castillo Armas önderliğinde ülkeye girdi; ordunun Árbenz'i desteklememesi üzerine Árbenz istifa etti.

Guatemala'daki müdahale, kıtanın genç kuşağında derin bir iz bıraktı. O sırada Guatemala'da bulunan genç Arjantinli doktor Ernesto Che Guevara, reformun silahsız bırakıldığında yenileceği sonucuna vardı. Küba'da 1952'de darbeyle iktidara gelen diktatöre karşı Fidel Castro önderliğinde başlayan gerilla mücadelesi, Ocak 1959'da zaferle sonuçlandı ve devrimciler Havana'ya girdi. Castro'nun hükümeti, toprak reformu ve Amerikan şirketlerinin mülklerinin kamulaştırılmasıyla Washington ile çatışmaya girdi; 1961'de Domuzlar Körfezi çıkarmasının başarısızlığından sonra devrimin sosyalist olduğunu ilan etti ve Sovyetler Birliği'ne yaklaştı.

Dönüş noktası — reform mu, karşı devrim mi?

Küba Devrimi, Washington'u Latin Amerika'da ikinci bir Küba'nın doğmasını önlemek için iki yoldan birini seçmeye zorladı. Kennedy yönetimi, 1961'de bölgede ekonomik kalkınmayı ve toplumsal reformu destekleyen büyük bir yardım programı başlattı.

Ama aynı yıllarda Amerika, devrimci hareketlere karşı Latin Amerika ordularını eğitip silahlandırdı. 1964'te Brezilya'da, Rio de Janeiro'da ve öbür büyük kentlerde süren gerginliğin ortasında, reformcu bir cumhurbaşkanı Amerika'nın desteklediği bir askerî darbeyle devrildi. Sonraki yıllarda Arjantin'de, Uruguay'da ve Bolivya'da da ordular yönetime el koydu. Askerî yönetimler, muhalifleri tutuklayıp işkence yaptı; binlerce insan, devletin gözaltına aldıktan sonra varlığını inkâr ettiği «kayıplar» arasına katıldı.

Şili'de ise farklı bir deney yaşanıyordu. 1970'te Marksist bir sosyalist olan Salvador Allende, seçimlerle cumhurbaşkanı oldu. Allende'nin hükümeti, bakır madenlerini millîleştirdi ve toprak reformunu hızlandırdı. Ama ekonomik kriz, yüksek enflasyon, grevler ve kutuplaşma, ülkeyi sarstı.

Cevap — iki gerilimin buluştuğu yer

Kıtada toprak ve eşitlik talepleri defalarca generallerin müdahalesiyle karşılaştı; çünkü iki gerilim aynı yerde buluştu. Bir yanda toprağın ve zenginliğin küçük bir azınlığın elinde toplandığı toplumlarda derin bir reform talebi vardı. Öbür yanda Soğuk Savaş, Washington'a ve bölgenin ordularına ve seçkinlerine her reform hareketini komünizmin bir aracı olarak görme gerekçesi verdi. Küba Devrimi, bu korkuyu derinleştirdi. Amerika ve yerel müttefikleri, çoğu zaman reformun riskini almaktansa askerî yönetimleri desteklemeyi seçti. 1970'lerde bölgenin askerî yönetimleri, muhalifleri sınır ötesinde de izlemek için ortak bir operasyon yürüttü.

Bugünle bağ — aynı dönemin darbeleri

Latin Amerika'daki askerî müdahaleler, Türkiye'ye uzak bir hikâye değildi. Türkiye de aynı Soğuk Savaş yıllarında 1960, 1971 ve 1980'de askerî müdahaleler yaşadı. 12 Eylül 1980 darbesinin ardından uygulanan ve ekonomiyi dışa açan program, bazı araştırmacılar tarafından Şili'deki askerî yönetimin serbest piyasa reformlarıyla karşılaştırılır; her iki ülkede de büyük ekonomik dönüşümler, siyasi hakların kısıtlandığı bir dönemde gerçekleşti. Bu karşılaştırmalar, Soğuk Savaş'ın farklı kıtalardaki ülkelerde benzer siyasi ve ekonomik desenler üretip üretmediği sorusunu gündeme getirir. Ama her ülkenin kendi tarihi, toplumu ve askerî müdahale geleneği farklıdır; benzerlikler, farklılıkları gözden kaçırmadan değerlendirilmelidir.

Birincil kaynak

Kennedy'nin 13 Mart 1962'de Beyaz Saray'da İlerleme İçin İttifak'ın birinci yıldönümünde yaptığı konuşmadan:

For too long my country, the wealthiest nation in a continent which is not wealthy, failed to carry out its full responsibilities to its sister Republics. We have now accepted that responsibility. In the same way those who possess wealth and power in poor nations must accept their own responsibilities. They must lead the fight for those basic reforms which alone can preserve the fabric of their societies. Those who make peaceful revolution impossible will make violent revolution inevitable.

Türkçesi: Çok uzun süre benim ülkem, zengin olmayan bir kıtanın en zengin ulusu olarak, kardeş cumhuriyetlerine karşı sorumluluklarını tam olarak yerine getirmedi. Şimdi bu sorumluluğu üstlendik. Aynı biçimde, yoksul uluslarda zenginliğe ve güce sahip olanlar da kendi sorumluluklarını üstlenmelidir. Toplumlarının dokusunu ancak koruyabilecek temel reformlar için yürütülen mücadeleye önderlik etmelidirler. Barışçı devrimi imkânsız kılanlar, şiddetli devrimi kaçınılmaz kılacaktır.

Kaynak: John F. Kennedy, İlerleme İçin İttifak'ın birinci yıldönümünde konuşma, Washington, 13 Mart 1962; Vikikaynak. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Kennedy, Latin Amerika'daki «zenginliğe ve güce sahip olanlara» neyi öneriyor? Bu öneri, Küba Devrimi'nden sonraki korkularla nasıl ilişkilidir?
2. «Barışçı devrimi imkânsız kılanlar, şiddetli devrimi kaçınılmaz kılacaktır» cümlesi, Guatemala'da 1954'te yaşananlarla birlikte okunduğunda nasıl bir anlam kazanıyor?
3. Bu konuşmadan birkaç yıl sonra Amerika, Brezilya'daki bir askerî darbeyi destekledi. Konuşmadaki ilke ile uygulanan politika arasındaki fark nasıl açıklanabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Piero Gleijeses (1991) — Shattered Hope adlı kitabında, Guatemala devrimini ve 1954 müdahalesini Guatemala, Amerikan ve Küba arşivlerine dayanarak inceledi; Árbenz'in bir komünist değil, kapitalist bir kalkınma amaçlayan reformcu olduğunu ve Amerikan müdahalesinin ekonomik çıkarlardan çok Soğuk Savaş korkusuyla açıklanabileceğini savundu.
• Greg Grandin (2004) — The Last Colonial Massacre adlı kitabında, Latin Amerika'daki Soğuk Savaş'ı, demokrasi ve toplumsal eşitlik talep eden yerel hareketlerin, Amerika'nın desteklediği karşı devrimci şiddetle bastırılması olarak yorumladı; bu şiddetin bölgede demokratik siyasetin olanaklarını uzun süre daralttığını gösterdi.
• Hal Brands (2010) — Latin America's Cold War adlı kitabında, Latin Amerika'nın Soğuk Savaş'ını yalnızca Amerikan müdahalesi üzerinden okumanın yetersiz olduğunu; bölgedeki hükümetlerin, ordularının, devrimci hareketlerin ve Küba'nın da kendi hesaplarıyla hareket eden etkin aktörler olduğunu savundu.
• Tanya Harmer (2011) — Allende's Chile and the Inter-American Cold War adlı kitabında, Şili'deki krizi Amerika, Küba, Brezilya ve Şili arasındaki çok taraflı bir rekabet içinde inceledi; Brezilya'nın askerî yönetiminin ve Küba'nın da Şili'deki gelişmelerde önemli roller oynadığını gösterdi.

Bu tarihçiler, Latin Amerika'nın Soğuk Savaş'ını farklı ölçeklerde açıklar. Gleijeses ve Grandin, Amerikan müdahalesinin ve karşı devrimci şiddetin reform hareketleri üzerindeki yıkıcı etkisini vurgular. Brands ve Harmer ise bölgedeki aktörlerin kendi rollerini ve çatışmanın çok taraflı yapısını öne çıkarır. Bu tartışma, bir bölgenin tarihinde dış müdahale ile iç dinamiklerin payını nasıl tartmak gerektiği sorusunu gündeme getirir.

Derine İn

Guatemala'daki 1954 müdahalesinin uzun vadeli sonuçları ağır oldu. Árbenz'in devrilmesinden sonra toprak reformu geri alındı ve ülkede sonraki on yıllarda bir dizi askerî hükümet iktidara geldi. 1960'ta başlayan iç savaş, 1996'ya kadar sürdü. Birleşmiş Milletler destekli bir hakikat komisyonu, 1999'da yayımladığı raporda, savaşta yaklaşık iki yüz bin kişinin öldüğünü ya da kaybolduğunu, kurbanların büyük çoğunluğunun yerli Maya topluluklarından olduğunu ve devlet güçlerinin bazı bölgelerde bu topluluklara karşı soykırım eylemlerinde bulunduğunu açıkladı.

Küba Devrimi, Latin Amerika'nın her yerindeki gençleri etkiledi. Devrimin önderleri, okuma yazma kampanyalarıyla ve ücretsiz sağlık hizmetleriyle büyük toplumsal dönüşümler gerçekleştirdi. Ama Küba'da tek parti yönetimi kuruldu, muhalifler tutuklandı ve yüz binlerce Kübalı ülkeyi terk etti. Che Guevara, devrimi kıtanın başka ülkelerine yaymak için Bolivya'ya gitti ve 1967'de orada yakalanarak öldürüldü. Devrimin iki yüzü, bugün de tartışma konusudur.

Latin Amerika'daki Katolik Kilisesi'nde de bu yıllarda büyük bir değişim yaşandı. Bazı din adamları ve ilahiyatçılar, yoksullara öncelik veren ve toplumsal adaletsizliği eleştiren bir yaklaşım geliştirdi. Bu yaklaşım, yoksul mahallelerde ve köylerde kurulan küçük topluluklar aracılığıyla yayıldı. Askerî yönetimler bu din adamlarını çoğu zaman komünizmle suçladı; bazıları bu yüzden hayatını kaybetti. Kilisenin üst yönetimi de bu yaklaşımın bazı yanlarını eleştirdi.

Şili'deki askerî yönetim, on yedi yıl iktidarda kaldı. Bu dönemde binlerce kişi öldürüldü ya da kayboldu; on binlerce kişi siyasi nedenlerle tutuklandı ve işkenceye uğradı; yüz binlerce Şilili ülkeyi terk etti. Askerî yönetim, Amerikan üniversitelerinde eğitim görmüş iktisatçıların önerileriyle kapsamlı serbest piyasa reformları uyguladı. 1988'de yapılan bir halk oylamasında Şilililer, Pinochet'nin iktidarda kalmasını reddetti ve ülke 1990'da demokrasiye döndü. Şili'nin ardından kurulan hakikat komisyonları, askerî yönetim döneminin ihlallerini belgeledi.

1980'lerde Orta Amerika, Soğuk Savaş'ın son sıcak cephelerinden biri oldu. Nikaragua'da 1979'da bir devrimle iktidara gelen hükümete karşı Amerika, silahlı muhalefet gruplarını destekledi; El Salvador'da ise hükümet ile solcu gerillalar arasındaki iç savaş on yılı aşkın sürdü. Bu çatışmalar, ancak Soğuk Savaş'ın bitmesiyle birlikte müzakere edilen barış anlaşmalarıyla sona erdi.

1980'lerde Latin Amerika'daki askerî yönetimlerin çoğu çöktü. Ekonomik krizler, borç yükü, insan hakları hareketlerinin baskısı ve Moskova ile Washington arasındaki gerilimin azalması, ülkeleri birer birer demokrasiye taşıdı. Arjantin'de, kaybedilen çocuklarının akıbetini soran anneler, her perşembe Buenos Aires'in ana meydanında sessizce yürüyerek dünyanın dikkatini çekti. Bu anneler, kayıpların hesabının sorulması için onlarca yıl mücadele etti.

Bölgenin askerî yönetimleriyle hesaplaşma, ülkeden ülkeye farklı biçimler aldı ve hâlâ sürüyor. Arjantin'de 1985'te askerî yöneticiler yargılandı; ama sonraki yıllarda çıkarılan af yasaları bu süreci durdurdu, 2000'lerde ise yargılamalar yeniden başladı. Şili'de Pinochet, 1998'de Londra'da bir İspanyol yargıcın talebiyle gözaltına alındı; bu olay, insan hakları ihlallerinin sınır ötesinde de yargılanabileceğini gösteren bir dönüm noktası oldu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Piero Gleijeses, Shattered Hope: The Guatemalan Revolution and the United States, 1944–1954 (Princeton: Princeton University Press, 1991).
• Peter Kornbluh, The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability (New York: The New Press, 2003).
• Greg Grandin, The Last Colonial Massacre: Latin America in the Cold War (Chicago: University of Chicago Press, 2004).
• Hal Brands, Latin America's Cold War (Cambridge: Harvard University Press, 2010).
• Tanya Harmer, Allende's Chile and the Inter-American Cold War (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2011).
• Stephen G. Rabe, The Killing Zone: The United States Wages Cold War in Latin America (New York: Oxford University Press, 2012).

Arşiv ve kaynak

Latin Amerika'da Soğuk Savaş'ın kaynakları arasında Washington'daki dış ilişkiler ve istihbarat kurumlarının gizliliği kaldırılmış belgeleri, Amerikan Senatosu'nun 1975 soruşturma raporları, Latin Amerika ülkelerinin hakikat komisyonu raporları, askerî yönetimlerin belgeleri, Paraguay'da bulunan ve Kondor Operasyonu'nu belgeleyen polis arşivleri, kayıp aileleri derneklerinin kayıtları ve tanıklıklar vardır. Dulles'ın Guatemala konuşması ve Senato'nun Şili raporu Internet Archive'da, Kennedy'nin 1962 konuşmasının metni ise İngilizce Vikikaynak'ta yer alıyor.

Açık sorular

• Amerika Guatemala'da 1954'te müdahale etmeseydi, Latin Amerika'da reform hareketlerinin seyri farklı olur muydu?
• İlerleme İçin İttifak neden beklenen sonuçları veremedi?
• Latin Amerika'nın Soğuk Savaş'ında dış müdahaleler mi, yoksa bölgenin kendi toplumsal çatışmaları mı daha belirleyiciydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1954'te Amerikan istihbaratının örgütlediği bir harekâtla devrilen Guatemala cumhurbaşkanı kimdir? A) Fidel Castro B) Salvador Allende C) Jacobo Árbenz D) Carlos Castillo Armas
2. (Hedef 1) Şili'de 1973'te askerî darbeyle devrilen cumhurbaşkanı kimdir? A) Salvador Allende B) Augusto Pinochet C) Jacobo Árbenz D) Ernesto Che Guevara
3. (Hedef 2) Haziran 1954'teki radyo konuşmasına göre Guatemala'daki durum kim tarafından «düzeltilmişti»? A) Amerikan ordusu B) Birleşmiş Milletler C) Amerikan Devletleri Örgütü D) Guatemalalıların kendileri
4. (Hedef 2) Amerikan Senatosu'nun 1975 raporuna göre 1973 darbesine Amerika'nın doğrudan yardımı konusunda ne sonuca varıldı? A) Doğrudan yardım edildiği kanıtlandı B) Somut bir kanıt bulunamadı, ama Amerika darbeye olumsuz bakmayacağı izlenimini vermiş olabilirdi C) Amerika'nın Şili ile hiçbir ilişkisi yoktu D) Darbeyi Sovyetler Birliği yaptı
5. (Hedef 3) Latin Amerika'nın Soğuk Savaş'ında bölgedeki aktörlerin kendi hesaplarıyla hareket eden etkin aktörler olduğunu vurgulayan tarihçi kimdir? A) Piero Gleijeses B) Greg Grandin C) Hal Brands D) Peter Kornbluh

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Guatemala'dan Şili'ye, değişim isteyen hükümetler ve hareketler neden bu kadar sık ordunun müdahalesiyle karşılaştı? Cevabında Dulles'ın konuşmasını, Kennedy'nin konuşmasını ve Senato raporunu kullan; Grandin ile Brands'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Jacobo Árbenz.
2. A — Salvador Allende.
3. D — Guatemalalıların kendileri.
4. B — Somut bir kanıt bulunamadı, ama Amerika darbeye olumsuz bakmayacağı izlenimini vermiş olabilirdi.
5. C — Hal Brands.

Kapsamlı bir cevap, Latin Amerika'da toprağın ve zenginliğin küçük bir azınlığın elinde toplanmasının derin bir reform talebi yarattığını; Soğuk Savaş'ın ve Küba Devrimi'nin ise Amerika'ya, bölgenin ordularına ve seçkinlerine reform hareketlerini komünizmin aracı olarak görme gerekçesi verdiğini ve bu iki gerilimin askerî müdahalelere yol açtığını açıklar. Dulles'ın konuşmasını, Amerika'nın gizli bir müdahaleyi yerel bir halk hareketi olarak sunmasının belgesi olarak; Kennedy'nin konuşmasını, reformla devrimi önleme fikrinin ve bu fikirle sonraki politikalar arasındaki çelişkinin örneği olarak; Senato raporunu ise Amerika'nın Şili'deki gizli müdahalesinin ölçüsünün Amerikan kurumlarınca ortaya konmasının tanıklığı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Grandin'in Amerikan destekli karşı devrimci şiddeti öne çıkaran yaklaşımını Brands'in bölgedeki aktörlerin etkinliğini vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Latin Amerika'da Soğuk Savaş toprak ve reform üzerinden yaşanırken, Orta Doğu'da başka bir çatışma, bölgenin ve dünyanın gündemine yerleşmişti. 1948'de İsrail Devleti'nin kurulmasıyla başlayan Arap-İsrail savaşları, sonraki otuz yıl boyunca bölgeyi defalarca sarstı ve büyük güçleri de içine çekti. Bir sonraki derste, 1948, 1956, 1967 ve 1973 savaşlarının nedenlerini ve sonuçlarını, Filistinli mültecilerin sorununun nasıl doğduğunu ve 1978'de Mısır ile İsrail arasında imzalanan barışın bölgeyi nasıl değiştirdiğini inceleyeceğiz.