Gorbaçov: glasnost ve perestroyka

Öğrenme hedefleri

• Sovyetler Birliği'nin 1980'lerin başındaki ekonomik ve siyasi tıkanıklığını, 1985'ten sonra başlatılan açıklık ve yeniden yapılanma reformlarını ve bu reformların Soğuk Savaş'ın sona ermesindeki rolünü açıklayabileceksin.
• Gorbaçov'un 1986 parti kongresi raporunu, Reagan'ın 1987 radyo konuşmasını ve Gorbaçov'un 1988 Birleşmiş Milletler konuşmasını karşılaştırarak reformların içeride ve dışarıda nasıl anlatıldığını değerlendirebileceksin.
• Reformların neden umulmadık sonuçlar doğurduğu üzerine tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — on sekiz gün sessizlik

26 Nisan 1986 gecesi, Ukrayna'daki Çernobil nükleer santralinin dördüncü reaktöründe yapılan bir deney sırasında reaktör patladı ve radyoaktif bir bulut gökyüzüne yükseldi. Sovyet yönetimi, ilk günlerde olayı dünyadan ve kendi halkından saklamaya çalıştı. İki gün sonra İsveç'teki bir nükleer santralde alarmlar çaldığında, Sovyet haber ajansı yalnızca birkaç cümlelik bir açıklama yaptı. Kiev'de ve öbür kentlerde, radyasyon bulutu üzerlerinden geçerken çocuklar 1 Mayıs geçit törenlerinde yürüdü. Sovyetler Birliği'nin yeni lideri Mihail Gorbaçov, ancak on sekiz gün sonra televizyona çıkıp kazayı halka anlattı. Bu felaket, onun «açıklık» adını verdiği politikayı hem sınadı hem de hızlandırdı. Bu ders, Sovyet sistemini kurtarmak için başlatılan reformların neden onu dönüştürmekle kalmayıp sarsmaya başladığını soruyor.

Bağlam — durgunluk yılları

1970'lerin sonunda Sovyetler Birliği dışarıdan güçlü görünüyordu: Amerika ile nükleer dengeye ulaşmış, Afrika'dan Afganistan'a kadar geniş bir alanda etkisini yaymıştı. Ama içeride ekonomi giderek yavaşlıyordu. Merkezden planlanan sanayi, büyük miktarda kaynak tüketip düşük kaliteli ürünler üretiyordu; tarım, ülkeyi besleyemiyordu ve Sovyetler Birliği her yıl Batı'dan tahıl satın almak zorunda kalıyordu. Ülke, büyük ölçüde petrol ve doğal gaz ihracatından gelen gelirle ayakta duruyordu. Yöneticiler yaşlanmıştı; 1982–1985 arasında üç genel sekreter art arda öldü. Bu dönem sonradan «durgunluk dönemi» olarak anıldı.

Mart 1985'te Konstantin Çernenko'nun ölümünün ardından parti, elli dört yaşındaki Mihail Gorbaçov'u genel sekreterliğe seçti. Gorbaçov, Politbüro'nun en genç üyesiydi ve ülkenin köklü bir değişime ihtiyacı olduğuna inanıyordu. Ama başlangıçta amacı sosyalizmi bırakmak değil, onu daha verimli ve daha canlı hâle getirmekti.

Gelişme — açıklık ve yeniden yapılanma

Gorbaçov'un ilk adımları sınırlıydı: işyerlerinde disiplini artırmaya ve alkol tüketimini azaltmaya yönelik kampanyalar, ekonomiyi «hızlandırma» çağrıları. Ama Çernobil felaketi, gerçeği gizleyen bir sistemin ne kadar tehlikeli olabileceğini gösterdi. Gorbaçov, basına ve kamuoyuna daha fazla özgürlük tanıyan «açıklık» politikasını genişletti. Aralık 1986'da, Sovyet termonükleer programında çalışmış ve sonra insan hakları savunucusu olmuş Andrey Saharov'un Gorki kentindeki sürgünü sona erdirildi.

Açıklık, önce kontrollü bir biçimde başladı, ama kısa sürede kendi dinamiğini kazandı. Gazeteler ve dergiler, yasaklı romanları yayımladı; Stalin döneminin baskıları, çalışma kampları ve toplu kıyımlar açıkça tartışılmaya başlandı. Sovyet tarihinin «boş sayfaları» doldurulurken, partinin meşruiyetinin dayandığı resmî tarih anlatısı çatırdadı. Gorbaçov'un yakın danışmanı Aleksandr Yakovlev, bu açılımın önde gelen savunucularından biriydi.

Ekonomik reformlar ise beklenen sonucu vermedi. 1987–1988'de çıkarılan yasalar, devlet işletmelerine daha fazla bağımsızlık verdi ve kooperatif adı altında küçük özel girişimlere izin verdi. Ama fiyatlar hâlâ devlet tarafından belirleniyordu ve eski planlama sistemi çözülürken yerine işleyen bir piyasa kurulamadı. Petrol fiyatlarının 1986'da sert biçimde düşmesi, devletin gelirini azalttı. Bütçe açığı büyüdü, mağazalardaki raflar boşaldı ve birçok temel ürün karneye bağlandı.

Gorbaçov, ekonomik reformların ancak siyasi değişimle birlikte başarılı olabileceği sonucuna vardı. Mart 1989'da Sovyet tarihinde ilk kez, birden fazla adayın yarıştığı seçimlerle yeni bir meclis seçildi. Meclisin oturumları televizyondan canlı yayımlandı ve milyonlarca insan, ilk kez parti yöneticilerinin açıkça eleştirildiğini izledi.

Dönüş noktası — «yeni düşünce»

Gorbaçov, dış politikada da köklü bir değişime gitti. Dışişleri Bakanı Eduard Şevardnadze ile birlikte, iki blok arasındaki silahlanma yarışının Sovyet ekonomisine taşıyamayacağı bir yük bindirdiğini ve nükleer çağda güvenliğin karşılıklı olması gerektiğini savunan bir «yeni düşünce» geliştirdi. Amerikan Başkanı Ronald Reagan ile Cenevre'de ve İzlanda'nın başkenti Reykjavik'te yaptığı zirveler, iki liderin nükleer silahları büyük ölçüde azaltma üzerinde konuşmasına kadar gitti.

Aralık 1988'de Gorbaçov, New York'ta dünya örgütünün kürsüsünden seslendiği konuşmada, her halkın kendi yolunu seçme özgürlüğünün evrensel bir ilke olduğunu ilan etti ve Sovyet ordusunun tek taraflı olarak beş yüz bin kişi azaltılacağını açıkladı. Doğu Avrupa'dan altı tank tümeni çekilecekti. Bu konuşma, Moskova'nın Doğu Avrupa'daki rejimleri artık askerî güçle ayakta tutmayacağının açık bir işaretiydi.

Cevap — kurtarmak isterken çözmek

Gorbaçov'un reformları, Sovyet sistemini kurtarmak ve canlandırmak için başlatıldı. Açıklık, sistemin yanlışlarını tartışmaya açarak partinin otoritesini sarstı; ekonomik reformlar eski düzeni çözerken yerine işleyen bir düzen kuramadı; siyasi reformlar, halkın sesini duyurmasına imkân verirken milliyetçi hareketlerin de önünü açtı. Dış politikadaki «yeni düşünce», Soğuk Savaş'ın gerilimini büyük ölçüde azalttı ve Doğu Avrupa halklarına kendi yollarını seçme imkânı verdi. Gorbaçov sistemi baskıyla ayakta tutmayı reddetti; bu tercih, Soğuk Savaş'ın barışçı biçimde sona ermesini mümkün kıldı, ama Sovyetler Birliği'nin kendisini de dağılmanın eşiğine getirdi.

Bugünle bağ — Karadeniz'de bir çay bardağı

Çernobil'den yükselen radyoaktif bulut, Mayıs 1986'da Türkiye'nin Doğu Karadeniz bölgesine de ulaştı ve o yılın çay hasadını etkiledi. Hükümet, başlangıçta tehlikeyi küçümsedi; dönemin Sanayi ve Ticaret Bakanı Cahit Aral'ın televizyon kameraları önünde çay içerek radyasyon kaygılarını yatıştırmaya çalışması, uzun yıllar hatırlanan bir sahne oldu. Sonraki aylarda büyük miktarda çayın kullanılmadan imha edildiği açıklandı. Bölgede felaketin uzun vadeli sağlık etkileri üzerine tartışmalar bugün de sürüyor. Sovyet yönetiminin Çernobil'de yaşadığı gerçeği gizleme sınavı, Rize'nin çay bahçelerinde de bir yankı bulmuştu.

Birincil kaynak

Gorbaçov'un 7 Aralık 1988'de New York'ta, genel kurulun 43. oturumunda söylediklerinden:

The necessity of the principle of freedom of choice is also clear to us. The failure to recognise this, to recognise it, is fraught with very dire consequences, consequences for world peace. Denying that right of the peoples, no matter what the pretext for doing so, no matter what words are used to conceal it, means infringing even that unstable balance that it has been possible to achieve. Freedom of choice is a universal principle and there should be no exceptions.

Türkçesi: Seçme özgürlüğü ilkesinin gerekliliği de bizim için açıktır. Bunu tanımamak, bunu kabul etmemek, çok ağır sonuçlar, dünya barışı için ağır sonuçlar doğurabilir. Halkların bu hakkını, hangi bahaneyle olursa olsun, onu gizlemek için hangi sözcükler kullanılırsa kullanılsın, inkâr etmek, ulaşılabilmiş olan o kararsız dengeyi bile çiğnemek demektir. Seçme özgürlüğü evrensel bir ilkedir ve hiçbir istisnası olmamalıdır.

Kaynak: Mihail Gorbaçov, genel kurulun 43. oturumunda konuşma, New York, 7 Aralık 1988, İngilizce çeviri; Vikikaynak. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. «Hiçbir istisnası olmamalıdır» ifadesi, 1968'de Çekoslovakya'ya yapılan müdahaleyle ve Brejnev Doktrini ile nasıl bir ilişki içindedir?
2. Gorbaçov, seçme özgürlüğünü neden dünya barışı için gerekli bir ilke olarak sunuyor?
3. Bu konuşmayı dinleyen bir Polonyalı ya da Macar, bir yıl sonra kendi ülkesinde neler yapılabileceği konusunda ne sonuç çıkarmış olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Moshe Lewin (1988) — The Gorbachev Phenomenon adlı kitabında, Gorbaçov'un reformlarını Sovyet toplumunun derin dönüşümünün bir sonucu olarak açıkladı; kentleşmenin, eğitim düzeyinin yükselmesinin ve uzmanlardan oluşan yeni bir orta sınıfın doğmasının, eski otoriter yönetim biçimlerini sürdürülemez hâle getirdiğini savundu.
• Archie Brown (1996) — The Gorbachev Factor adlı kitabında, değişimde Gorbaçov'un kişisel rolünün belirleyici olduğunu; sistemin bu kadar köklü reformlara kendiliğinden yönelmeyeceğini ve başka bir liderin aynı yolu izlemeyebileceğini savundu.
• Stephen Kotkin (2001) — Armageddon Averted adlı kitabında, Sovyet sisteminin reform edilemez olduğunu ve Gorbaçov'un sosyalizmi canlandırma çabasının, sistemi bir arada tutan parti yapısını çözerek çöküşü hızlandırdığını savundu; Sovyet seçkinlerinin sistemi zor kullanarak savunmamasını da açıklamaya çalıştı.
• Chris Miller (2016) — The Struggle to Save the Soviet Economy adlı kitabında, ekonomik reformların başarısızlığını inceledi; Gorbaçov'un, tarım, sanayi ve ordu çevrelerindeki güçlü çıkar gruplarının direnişi nedeniyle Çin'deki gibi bir piyasa reformunu uygulayamadığını gösterdi.

Bu tarihçiler, reformların kaynağını ve sonuçlarını farklı yerlerde arar. Lewin, değişimin toplumun derinliklerinden geldiğini düşünür. Brown, bir liderin bireysel tercihlerinin tarihi nasıl değiştirebileceğini vurgular. Kotkin, sistemin yapısal olarak reform edilemez olduğunu savunur. Miller ise ekonomik reformun neden başarısız olduğunu çıkar grupları üzerinden açıklar. Bu tartışma, tarihte bireylerin ve yapıların rolü üzerine daha genel bir soruyu da gündeme getirir: büyük değişimleri liderler mi yapar, yoksa liderler yalnızca zaten olgunlaşmış değişimlerin yüzü mü olur?

Derine İn

Gorbaçov'un ilk büyük kampanyalarından biri, alkole karşıydı. 1985'te içki satışları kısıtlandı, fiyatlar artırıldı ve bazı bölgelerde üzüm bağları söküldü. Kampanyanın ilk yıllarında alkole bağlı ölümlerin azaldığı ve ortalama ömrün bir süre uzadığı belirtilir. Ama devlet, bütçesinin önemli bir kaynağı olan içki gelirini kaybetti; evlerde yasadışı içki üretimi yaygınlaştı ve bu yüzden şeker gibi ürünler de kıtlaştı. Kampanya, birkaç yıl içinde fiilen terk edildi ve iyi niyetli bir reformun beklenmedik ekonomik sonuçlarının erken bir örneği oldu.

Açıklık politikasının en etkili sonuçlarından biri, tarihle yüzleşmeydi. 1987'den itibaren Sovyet basını, Stalin döneminde yaşanan zorla kolektifleştirmeyi, kıtlığı, çalışma kamplarını ve kıyımları açıkça tartışmaya başladı. Yıllarca yasak kalan romanlar ve anılar yayımlandı. 1990'da Sovyet yönetimi, İkinci Dünya Savaşı sırasında Katyn ormanında binlerce Polonyalı subayın Sovyet gizli polisi tarafından öldürüldüğünü ilk kez resmen kabul etti. Geçmişin bu biçimde açılması, partinin kendini dayandırdığı tarih anlatısını derinden sarstı.

Açıklık, Sovyetler Birliği'ni oluşturan halkların uzun süredir bastırılan şikâyetlerini de gün yüzüne çıkardı. 1988'de Azerbaycan'a bağlı Dağlık Karabağ bölgesinde yaşayan Ermeniler, bölgenin Ermenistan'a bağlanmasını istedi; bu istek, iki cumhuriyet arasında şiddetli çatışmalara ve karşılıklı göçlere yol açtı. Baltık cumhuriyetlerinde, 1940'ta Sovyetler Birliği'ne katılmalarının yasadışı olduğunu savunan halk cepheleri kuruldu. Ağustos 1989'da yaklaşık iki milyon insan, üç Baltık başkentini birbirine bağlayan bir insan zinciri oluşturdu.

Reformlar, parti içinde de derin bir bölünme yarattı. Muhafazakârlar, Yegor Ligaçov gibi isimlerin önderliğinde açıklığın ve reformların sistemi tehlikeye attığını savundu. Öbür yanda, Moskova parti örgütünün başındaki Boris Yeltsin gibi radikal reformcular, Gorbaçov'un çok yavaş ilerlediğini düşünüyordu. Yeltsin, 1987'de parti yönetimini eleştirdiği için görevden alındı; ama 1989 seçimlerinde Moskova'da büyük bir oyla meclise girdi ve kısa sürede Gorbaçov'un en güçlü rakibi oldu.

Gorbaçov, Batı'da büyük bir hayranlık uyandırdı. Batı kamuoyu, onu Soğuk Savaş'ı bitiren bir barış insanı olarak gördü; 1990'da Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü. Ama Sovyetler Birliği'nde durum farklıydı: boş raflar, karne kuyrukları ve büyüyen belirsizlik, onun içerideki popülerliğini hızla eritti. Batı'da «Gorbi» diye sevilen lider, kendi ülkesinde giderek daha çok eleştirilen bir figüre dönüştü.

Ekonomik krizin önemli bir boyutu da ordu ve savunma sanayisiydi. Sovyet ekonomisinin büyük bir bölümü, silahlanma yarışına ayrılmıştı. Gorbaçov, silahlanmayı azaltarak bu kaynakları tüketim mallarına aktarmayı umuyordu. Ama savunma sanayisinin sivil üretime dönüştürülmesi, beklenenden çok daha zor ve yavaş oldu. Fabrikalar yeni ürünlere geçemedi, işçiler ve mühendisler belirsizlik içinde kaldı.

Mart 1990'da Sovyet anayasasının, Komünist Parti'ye toplumun «yönetici ve yönlendirici gücü» rolünü veren altıncı maddesi değiştirildi; böylece tek parti yönetimi hukuken sona erdi. Aynı ay Gorbaçov, yeni oluşturulan Sovyetler Birliği başkanlığına seçildi. Ama bu sırada cumhuriyetler birer birer egemenlik ilan ediyordu; merkezin otoritesi hızla zayıflıyordu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Moshe Lewin, The Gorbachev Phenomenon: A Historical Interpretation (Berkeley: University of California Press, 1988).
• Stephen White, Gorbachev and After (Cambridge: Cambridge University Press, 1991).
• Archie Brown, The Gorbachev Factor (Oxford: Oxford University Press, 1996).
• Stephen Kotkin, Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970–2000 (Oxford: Oxford University Press, 2001).
• Chris Miller, The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2016).
• William Taubman, Gorbachev: His Life and Times (New York: W. W. Norton, 2017).

Arşiv ve kaynak

Gorbaçov döneminin kaynakları arasında Politbüro toplantılarının tutanakları, parti kongrelerinin ve konferanslarının belgeleri, Halk Temsilcileri Kongresi'nin canlı yayımlanan oturumlarının kayıtları, açıklık döneminin gazete ve dergileri, Sovyet-Amerikan zirvelerinin tutanakları, Gorbaçov'un ve danışmanlarının anıları ile kamuoyu yoklamaları vardır. Gorbaçov'un 1986 kongre raporu Internet Archive'da; Reagan'ın radyo konuşması ve Gorbaçov'un 1988 New York konuşması İngilizce Vikikaynak'ta okunabilir.

Açık sorular

• Gorbaçov, Çin'deki gibi önce ekonomiyi açıp siyasi sistemi korumayı seçseydi, Sovyetler Birliği ayakta kalabilir miydi?
• Çernobil felaketi yaşanmasaydı, açıklık politikası aynı hızla ve aynı derinlikte ilerler miydi?
• Soğuk Savaş'ın barışçı biçimde sona ermesinde Gorbaçov'un bireysel rolü mü, yoksa Sovyet ekonomisinin yapısal krizi mi daha belirleyiciydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Rusçada «açıklık» anlamına gelen ve Gorbaçov'un basına daha fazla özgürlük tanıyan politikasının adı nedir? A) Perestroyka B) Glasnost C) Hızlandırma D) Yumuşama
2. (Hedef 1) Gorbaçov ile Reagan'ın 1987'de imzaladığı antlaşma neyi öngörüyordu? A) Uzay araştırmalarının durdurulmasını B) Nükleer denemelerin yasaklanmasını C) Almanya'nın birleşmesini D) Kara konuşlu orta ve kısa menzilli nükleer füzelerin tamamen kaldırılmasını
3. (Hedef 2) Gorbaçov'un 1986 kongre raporunda toplumun hayatında ortaya çıktığını kabul ettiği belirti nedir? A) Durgunluk belirtileri B) Hızlı büyüme belirtileri C) Savaş belirtileri D) İşsizlik belirtileri
4. (Hedef 2) Gorbaçov'un 1988 Birleşmiş Milletler konuşmasında evrensel ve istisnasız bir ilke olarak ilan ettiği şey nedir? A) Sosyalizmin üstünlüğü B) Nükleer caydırıcılık C) Seçme özgürlüğü D) Parti önderliği
5. (Hedef 3) Sovyet reformlarını büyük ölçüde Gorbaçov'un kendi tercihlerinin ürünü sayan tarihçi hangisidir? A) Moshe Lewin B) Stephen Kotkin C) Chris Miller D) Archie Brown

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Gorbaçov'un reformları Sovyet sistemini kurtarmak için başlatıldığı hâlde neden onu sarsan sonuçlar doğurdu? Cevabında 1986 kongre raporunu, Reagan'ın radyo konuşmasını ve 1988 Birleşmiş Milletler konuşmasını kullan; Brown ile Kotkin'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Glasnost.
2. D — Kara konuşlu orta ve kısa menzilli nükleer füzelerin tamamen kaldırılmasını.
3. A — Durgunluk belirtileri.
4. C — Seçme özgürlüğü.
5. D — Archie Brown.

Kapsamlı bir cevap, reformların sistemi canlandırmak için başlatıldığını; ama açıklığın partinin meşruiyetini sarstığını, ekonomik reformların eski düzeni çözerken yeni bir düzen kuramadığını, siyasi reformların milliyetçi hareketlerin önünü açtığını ve dış politikadaki «yeni düşüncenin» Doğu Avrupa'yı serbest bıraktığını açıklar. 1986 kongre raporunu, bir Sovyet liderinin sistemin tıkandığını kabul edip onu değiştirmeden düzeltmeyi umduğunun belgesi olarak; Reagan'ın konuşmasını, Batı'nın reformlara umut ve kuşkuyla baktığının örneği olarak; 1988 konuşmasını ise Brejnev Doktrini'nin fiilen terk edildiğinin tanıklığı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Brown'ın liderin bireysel rolünü öne çıkaran yaklaşımını Kotkin'in sistemin yapısal olarak reform edilemez olduğunu savunan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Gorbaçov'un Birleşmiş Milletler'de seçme özgürlüğünün istisnası olmadığını söylemesinden bir yıl sonra, Doğu Avrupa halkları bu sözü sınadı. 1989 boyunca Varşova'dan Bükreş'e, Budapeşte'den Doğu Berlin'e, Prag'dan Sofya'ya kadar komünist rejimler birbiri ardına yıkıldı; Kasım'da Berlin Duvarı açıldı. İki yıl sonra Sovyetler Birliği'nin kendisi de dağıldı. Bir sonraki derste, bu çöküşün nasıl bu kadar hızlı ve büyük ölçüde barışçı gerçekleştiğini, Almanya'nın nasıl yeniden birleştiğini ve Soğuk Savaş'ın nasıl sona erdiğini inceleyeceğiz.