Uzay yarışı

Öğrenme hedefleri

• Sputnik'in 1957'de yarattığı şoku, ilk insanlı uzay uçuşunu, Amerika'nın Ay hedefini ve 1969'da Ay'a ayak basılmasını Soğuk Savaş rekabeti içinde açıklayabileceksin.
• Kennedy'nin 1961 Kongre mesajını, 1962 Rice Üniversitesi konuşmasını ve 1967 Dış Uzay Antlaşması'nı karşılaştırarak uzayın bir rekabet alanı mı yoksa ortak bir alan mı olarak tanımlandığını değerlendirebileceksin.
• Uzay yarışını neyin yönlendirdiği üzerine tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir radyodaki ses

Ekim 1957'nin ilk haftasında, dünyanın dört bir yanında amatör radyocular aynı sesi yakalamaya başladı: kısa, düzenli, tiz bir «bip, bip, bip». Ses, yaklaşık doksan dakikada bir dünyanın çevresini dolanan küçük, parlak bir metal küreden geliyordu. 4 Ekim'de Sovyetler Birliği, Kazakistan bozkırındaki gizli Baykonur üssünden, insan yapımı ilk cismi dünya çevresinde dolanır hâle getirmişti. Uydunun adı Rusçada «yol arkadaşı» anlamına gelen Sputnik'ti. Ağırlığı seksen kilogramı biraz geçiyordu; içinde bir verici ve pillerden başka bir şey yoktu. Ama Amerika'da yarattığı etki, bir ordunun yaratacağından büyüktü. Bu ders, Washington ile Moskova'nın neden uzaya bu kadar büyük kaynak ayırdığını ve Ay'a giden yolun Soğuk Savaş'la nasıl iç içe geçtiğini soruyor.

Bağlam — füzeden uyduya

Uzay yarışının kökleri, İkinci Dünya Savaşı'nın son yıllarına uzanıyordu. Nazi Almanyası, Baltık kıyısındaki Peenemünde'de Wernher von Braun'un teknik yönetiminde, Londra'yı ve Anvers'i vuran V-2 füzesini geliştirmişti. Bu füzeler, toplama kampı mahkûmlarının zorla çalıştırıldığı yer altı fabrikalarında üretilmişti. Savaştan sonra Amerika, von Braun'u ve ekibinin büyük bölümünü gizli bir programla ülkesine getirdi; Sovyetler Birliği de Alman mühendisleri, fabrikaları ve belgeleri kendi tarafına taşıdı.

Sovyet füze programının başında, adı yıllarca devlet sırrı olarak saklanan baş tasarımcı Sergey Korolyov vardı. Korolyov, 1930'ların sonundaki tasfiyelerde tutuklanmış ve bir çalışma kampında yıllarını geçirmişti; serbest bırakıldıktan sonra Sovyet roketçiliğinin merkezine yerleşti. Onun ekibi, nükleer savaş başlığını Amerika'ya taşımak için tasarlanan kıtalararası füzeyi geliştirdi. Sputnik'i yörüngeye taşıyan da bu füzeydi: bilimsel başarı ile askerî güç aynı aracın iki yüzüydü.

Gelişme — şok ve karşılık

Sputnik, Amerikan kamuoyunda paniğe yakın bir tepki yarattı. Sovyetler bir uyduyu yörüngeye taşıyabiliyorsa, bir nükleer savaş başlığını da Amerikan kentlerine taşıyabilirdi. Bir ay sonra yörüngeye gönderilen ikinci Sovyet uydusu, Layka adlı bir köpeği taşıyordu; köpek uçuştan sağ dönmedi. Aralık 1957'de Amerika'nın ilk uydu denemesi, televizyon kameralarının önünde, fırlatma rampasında infilak eden bir roketle sonuçlandı. Amerika ilk uydusunu ancak Ocak 1958'de, von Braun'un ekibinin roketiyle yörüngeye taşıyabildi.

Başkan Dwight D. Eisenhower, Sputnik'in askerî bir tehdit olmadığını söyleyerek kamuoyunu yatıştırmaya çalıştı; Amerikan casus uçakları, Sovyet füze gücünün sanıldığı kadar büyük olmadığını gösteriyordu, ama bu bilgi gizliydi. Yine de yönetim hızla harekete geçti. 1958'de sivil bir uzay ajansı, NASA kuruldu. Aynı yıl çıkarılan Ulusal Savunma Eğitimi Yasası, fen, matematik ve yabancı dil eğitimine federal kaynak aktardı; üniversite öğrencilerine burs ve kredi sağladı. Bir uydu, Amerikan okullarının müfredatını değiştirmişti.

Sovyetler ise başarılarını sürdürdü. 1959'da bir Sovyet sondası Ay'a çarptı, bir başkası Ay'ın dünyadan hiç görülmeyen arka yüzünü fotoğrafladı. 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin, Vostok kapsülüyle dünyanın çevresinde bir tur atarak uzaya çıkan ilk insan oldu. Uçuş yaklaşık bir saat kırk sekiz dakika sürdü. Gagarin dönüşte Moskova'da büyük bir törenle karşılandı ve dünyayı dolaşan bir Sovyet simgesine dönüştü. Sovyet önderi Nikita Kruşçev, uzaydaki her başarıyı sosyalizmin üstünlüğünün kanıtı olarak sundu.

Dönüş noktası — Ay kararı

Gagarin'in uçuşu, yeni Başkan John F. Kennedy için kötü bir zamana denk geldi. Birkaç gün sonra Amerika'nın desteklediği sürgündeki Kübalıların Küba'ya çıkarma girişimi hezimetle sonuçlandı. Kennedy, danışmanlarına Amerika'nın Sovyetleri hangi alanda geçebileceğini sordu. Cevap, Ay'a insan göndermekti: bu hedef o kadar uzaktaydı ki, iki taraf da sıfırdan başlamak zorundaydı ve Amerika'nın ekonomik gücü belirleyici olabilirdi.

Apollo programı, tarihin en büyük barış zamanı teknoloji projelerinden biri oldu. Yüz binlerce mühendis, teknisyen ve işçi, binlerce şirkette çalıştı; Houston'da görev kontrol merkezi, Florida'daki Cape Canaveral'da dev fırlatma tesisleri kuruldu. NASA'nın bütçesi, 1960'ların ortasında federal bütçenin yaklaşık yüzde dördüne çıktı. Programın bedeli ağırdı: Ocak 1967'de bir yer testi sırasında çıkan yangında üç astronot hayatını kaybetti. Sovyet tarafında da aynı yıl bir kozmonot, dönüşte paraşütü açılmayan kapsülünde öldü.

20 Temmuz 1969'da Apollo 11'in Ay modülü Ay yüzeyine indi; Neil Armstrong ve Buzz Aldrin Ay'da yürüyen ilk insanlar oldu. Dünyanın dört bir yanında yüz milyonlarca insan, olayı televizyonda canlı izledi. Sovyetler Birliği'nin dev Ay roketi ise denemelerde art arda patladı; Sovyet insanlı Ay programı sessizce rafa kaldırıldı ve varlığı uzun yıllar resmî olarak kabul edilmedi.

Cevap — prestij, güvenlik ve bilim

İki süper güç uzaya büyük kaynak ayırdı; çünkü uzay, füze teknolojisinin askerî gücünü, bilimin ve sanayinin kapasitesini ve iki toplumsal sistemin üstünlük iddiasını aynı anda sergileyen bir vitrindi. Sovyetler, güçlü roketleri sayesinde ilk uyduyu, ilk insanı ve ilk kadını uzaya gönderdi; Amerika ise Sputnik şokundan sonra bilim ve eğitime yaptığı yatırımla ve büyük ekonomisiyle Ay yarışını kazandı. Uzay yarışı, iki tarafın doğrudan savaşmadan güç gösterisi yapabildiği bir alan oldu.

Bugünle bağ — kiralık bir koltuk

Ocak 2024'te Alper Gezeravcı, Uluslararası Uzay İstasyonu'na giden ticari bir uçuşla uzaya çıkan ilk Türk vatandaşı oldu. Bu yolculuk, bir zamanlar yalnızca iki süper gücün devlet bütçeleriyle yapılabilen insanlı uzay uçuşunun, artık özel şirketlerin sattığı bir hizmete dönüştüğünü gösteriyordu. Türkiye'de bilimsel araştırmayı desteklemek için kurulan TÜBİTAK ise 1963'te, uzay yarışının en yoğun yıllarında, birçok ülkenin bilimi bir kalkınma ve güvenlik meselesi olarak görmeye başladığı bir dönemde kuruldu. Sputnik'in ardından bilimin devletin işi sayılması, Soğuk Savaş'ın dünyaya bıraktığı kalıcı izlerden biridir.

Birincil kaynak

Kennedy'nin 12 Eylül 1962'de Houston'daki Rice Üniversitesi'nde yaptığı konuşmadan:

We choose to go to the moon in this decade and do the other things, not because they are easy, but because they are hard, because that goal will serve to organize and measure the best of our energies and skills, because that challenge is one that we are willing to accept, one we are unwilling to postpone, and one which we intend to win.

Türkçesi: Bu on yıl içinde Ay'a gitmeyi ve öbür şeyleri yapmayı seçiyoruz; kolay oldukları için değil, zor oldukları için; çünkü bu hedef, enerjilerimizin ve becerilerimizin en iyisini düzenlemeye ve ölçmeye yarayacak; çünkü bu, kabul etmeye istekli olduğumuz, ertelemeye razı olmadığımız ve kazanmayı amaçladığımız bir meydan okumadır.

Kaynak: John F. Kennedy, Rice Üniversitesi'nde ulusun uzay çabası üzerine konuşma, Houston, 12 Eylül 1962; Vikikaynak. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Kennedy, Ay hedefini bir yarış diliyle mi («kazanmak») yoksa bir keşif diliyle mi anlatıyor? Bu konuşmada ikisi nasıl iç içe geçiyor?
2. «Zor oldukları için» seçmek, bir hükümetin bütçe kararını gerekçelendirmenin olağan bir yolu mudur? Bu ifade kime ve neye seslenmektedir?
3. Bu konuşmayı bir yıl önceki Kongre mesajıyla karşılaştır. Sovyetlerden söz edilmemesi bu konuşmanın amacını nasıl değiştiriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• John M. Logsdon (1970) — The Decision to Go to the Moon adlı kitabında, Kennedy'nin Ay kararının bilimsel değil, siyasi bir karar olduğunu; Gagarin'in uçuşu ve Küba çıkarmasının başarısızlığından sonra Amerika'nın uluslararası prestijini onarmak için alındığını gösterdi.
• Walter A. McDougall (1985) — ...the Heavens and the Earth adlı kitabında, uzay yarışının devletin bilimsel ve teknolojik değişimi planlayıp yönettiği bir «teknokrasi» çağını başlattığını; Sputnik'ten sonra Amerika'nın da, Sovyet modeline benzer biçimde, araştırmayı devlet eliyle seferber ettiğini savundu.
• Asif Siddiqi (2000) — Challenge to Apollo adlı çalışmasında, açılan Sovyet belgelerine dayanarak Sovyet uzay programının merkezî ve tek parça bir yapı olmadığını, birbiriyle yarışan tasarım bürolarına bölündüğünü ve bu dağınıklığın Ay yarışının kaybedilmesinde büyük rol oynadığını gösterdi.
• Michael J. Neufeld (2007) — von Braun üzerine yazdığı biyografide, Amerikan uzay programının yüzü hâline gelen mühendisin Nazi rejimine hizmet ettiğini ve zorla çalıştırmanın yaşandığı füze üretiminden haberdar olduğunu belgeleyerek, uzay yarışının ahlaki bedelini tartışmaya açtı.

Bu tarihçiler, uzay yarışını farklı ölçeklerde inceler. Logsdon, tek bir siyasi kararın nasıl alındığına bakar. McDougall, uzay yarışını devlet ile bilim arasındaki ilişkinin dönüşümü olarak okur. Siddiqi, Sovyet tarafının iç yapısını gösterir. Neufeld ise yarışın kahramanlık anlatısının ardındaki karanlık geçmişi hatırlatır. Birlikte okunduklarında, uzay yarışının hem büyük bir insanlık başarısı hem de Soğuk Savaş'ın siyasi hesaplarının ve ahlaki uzlaşmalarının ürünü olduğu görülür.

Derine İn

Sovyet uzay programının başarıları, büyük bir gizlilik içinde gerçekleşti. Fırlatmalar ancak başarılı olduktan sonra duyuruluyor, başarısızlıklar saklanıyordu. Korolyov'un adı, 1966'daki ölümüne kadar kamuoyuna açıklanmadı; gazetelerde yalnızca «baş tasarımcı» olarak anıldı. Bu gizlilik, Batı'da Sovyet programının gerçekte olduğundan daha güçlü ve planlı görünmesine yol açtı. Korolyov'un ölümü, Sovyet Ay programına ağır bir darbe oldu.

Sovyetler Birliği, uzaydaki «ilkler» konusunda uzun süre öndeydi. 1963'te Valentina Tereşkova, uzaya çıkan ilk kadın oldu; 1965'te bir Sovyet kozmonot, kapsülünden çıkarak uzayda yürüyen ilk insan oldu. Sovyet propagandası, Tereşkova'nın uçuşunu sosyalizmin kadınlara eşitlik sağladığının kanıtı olarak sundu. Ama ikinci Sovyet kadın kozmonot ancak on dokuz yıl sonra uzaya çıktı; Amerika'nın ilk kadın astronotu da 1983'te uçtu. İki tarafta da uzay programları, uzun süre büyük ölçüde erkeklerin dünyası olarak kaldı.

Apollo programı, Amerika'nın içinde de tartışmalıydı. Yoksulluk ve ırk ayrımcılığına karşı mücadele eden hareketler, Ay'a harcanan milyarların yoksul mahallelere harcanması gerektiğini savundu. Apollo 11'in fırlatılmasından bir gün önce, bir sivil haklar önderinin yönettiği yoksul halk yürüyüşçüleri Cape Canaveral'ın kapısında protesto gösterisi yaptı. Kamuoyu yoklamaları, Amerikalıların önemli bir bölümünün, 1960'ların büyük kısmında programın maliyetinin fazla olduğunu düşündüğünü gösteriyordu.

NASA'nın başarısında, uzun süre görünmez kalan insanların da payı vardı. Siyahi kadın matematikçiler, ırk ayrımının sürdüğü yıllarda ayrı bir birimde çalışarak uçuşların yörünge hesaplarını yaptı. Bu kadınların katkısı, ancak onlarca yıl sonra geniş kamuoyunca tanındı. Uzay yarışı, Amerikan toplumunun eşitsizliklerini de içinde taşıyordu.

Yarışın en kalıcı sonuçlarından bazıları, insanların değil, makinelerin uçuşlarından doğdu. 1960'ta Amerika ilk hava durumu uydusunu yörüngeye gönderdi; 1962'de bir iletişim uydusu, Atlantik'in iki yakası arasında ilk canlı televizyon yayınını taşıdı. Aynı yıllarda gizli Amerikan keşif uyduları, Sovyet topraklarını yukarıdan fotoğraflamaya başladı. Bu fotoğraflar, Sovyetlerin füze sayısında Amerika'yı geçtiği yönündeki korkunun yersiz olduğunu gösterdi. Uydular, iki tarafın birbirinin silahlarını sayabilmesini sağlayarak, sonraki silah sınırlama antlaşmalarının denetlenmesini de mümkün kıldı.

Ay yolculukları, dünyaya bakışı da değiştirdi. Aralık 1968'de Ay'ın çevresinde dönen Apollo 8 mürettebatı, Ay ufkunun üzerinde yükselen mavi dünyayı fotoğrafladı. Karanlık uzayda yalnız ve kırılgan görünen gezegenin bu görüntüsü, dünyanın her yerinde gazetelerde ve afişlerde yer aldı. Bu fotoğraf, o yıllarda yükselen çevre hareketinin simgelerinden biri oldu; Amerika'da ilk Dünya Günü 1970'te kutlandı. Bir süper güç rekabetinin ürünü olan yolculuk, insanlara sınırları görünmeyen tek bir gezegeni göstermişti.

Ay yarışının bitmesiyle uzay, bir işbirliği alanına dönüşmeye başladı. Temmuz 1975'te bir Amerikan Apollo kapsülü ile bir Sovyet Soyuz kapsülü yörüngede kenetlendi ve iki ülkenin astronotları uzayda el sıkıştı. Bu buluşma, iki süper güç arasındaki yumuşama döneminin simgelerinden biri oldu. Soğuk Savaş'ın bitiminden sonra iki ülke, Uluslararası Uzay İstasyonu'nu birlikte kurdu.

Uzman Notu

Temel literatür

• John M. Logsdon, The Decision to Go to the Moon: Project Apollo and the National Interest (Cambridge: MIT Press, 1970).
• Walter A. McDougall, ...the Heavens and the Earth: A Political History of the Space Age (New York: Basic Books, 1985).
• Andrew Chaikin, A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts (New York: Viking, 1994).
• Asif A. Siddiqi, Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945–1974 (Washington: NASA, 2000).
• Michael J. Neufeld, Von Braun: Dreamer of Space, Engineer of War (New York: Alfred A. Knopf, 2007).
• Asif A. Siddiqi, The Red Rockets' Glare: Spaceflight and the Soviet Imagination, 1857–1957 (Cambridge: Cambridge University Press, 2010).

Arşiv ve kaynak

Uzay yarışının kaynakları arasında NASA'nın tarih bürosunun yayımladığı belgeler ve sözlü tarih görüşmeleri, Beyaz Saray'ın ve Kongre'nin kayıtları, Soğuk Savaş'ın bitiminden sonra kısmen açılan Sovyet tasarım bürolarının ve parti yönetiminin belgeleri, kozmonotların ve mühendislerin anıları, dönemin basını ve televizyon yayınları vardır. Kennedy'nin Kongre mesajı ve Rice Üniversitesi konuşması ile Dış Uzay Antlaşması İngilizce Vikikaynak'ta okunabilir.

Açık sorular

• Gagarin'in uçuşu ve Küba çıkarmasının başarısızlığı yaşanmasaydı, Kennedy Ay hedefini ilan eder miydi?
• Sovyet uzay programı daha merkezî bir yapıya sahip olsaydı, Ay'a ilk ulaşan Sovyetler olabilir miydi?
• Uzay yarışının bilimsel ve teknolojik kazanımları, harcanan kaynakları haklı çıkarır mı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Dünyanın ilk yapay uydusu hangi yıl yörüngeye oturtuldu? A) 1955 B) 1957 C) 1959 D) 1961
2. (Hedef 1) Uzaya çıkan ilk insan kimdir? A) Neil Armstrong B) Valentina Tereşkova C) Sergey Korolyov D) Yuri Gagarin
3. (Hedef 2) Kennedy'nin 25 Mayıs 1961 tarihli mesajındaki hedef nedir? A) On yıl bitmeden Ay'a bir insan indirip güvenle geri getirmek B) Mars'a sonda göndermek C) Bir uzay istasyonu kurmak D) Sovyetlerle ortak bir uydu fırlatmak
4. (Hedef 2) 1967 Dış Uzay Antlaşması'na göre aşağıdakilerden hangisi yasaktır? A) Uzayda bilimsel araştırma B) Uydu fırlatmak C) Nükleer silahları yörüngeye yerleştirmek D) Askerî personeli barışçı araştırmada kullanmak
5. (Hedef 3) Kennedy'nin Ay kararının prestij kaygısıyla alınmış siyasi bir karar olduğunu gösteren tarihçi kimdir? A) Asif Siddiqi B) John M. Logsdon C) Michael J. Neufeld D) Walter A. McDougall

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Uzay yarışı neden Soğuk Savaş'ın bir parçası hâline geldi? Cevabında Kennedy'nin 1961 mesajını, Rice Üniversitesi konuşmasını ve Dış Uzay Antlaşması'nı kullan; Logsdon ile McDougall'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — 1957.
2. D — Yuri Gagarin.
3. A — On yıl bitmeden Ay'a bir insan indirip güvenle geri getirmek.
4. C — Nükleer silahları yörüngeye yerleştirmek.
5. B — John M. Logsdon.

Kapsamlı bir cevap, uzaya taşıyan roketlerin nükleer savaş başlığı taşıyan füzelerle aynı teknolojiye dayandığını, Sputnik'in Amerika'da güvenlik ve bilimde geride kalma korkusunu doğurduğunu ve uzaydaki başarıların iki sistemin üstünlüğünü dünyaya kanıtlamanın aracı sayıldığını açıklar. Kennedy'nin 1961 mesajını, Ay hedefinin dünyanın «zihinleri» üzerindeki rekabetle gerekçelendirilmesinin belgesi olarak; Rice Üniversitesi konuşmasını, aynı hedefin bir keşif ve ulusal irade anlatısıyla sunulmasının örneği olarak; Dış Uzay Antlaşması'nı ise iki rakibin yarışın uzayı bir savaş alanına çevirmesinden korkarak ortak kurallar koymasının tanıklığı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Logsdon'ın tek bir siyasi karara odaklanan yaklaşımını McDougall'ın devlet ile bilim arasındaki ilişkinin dönüşümünü öne çıkaran yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Kennedy Rice Üniversitesi'nde Ay'dan söz ettikten yalnızca bir ay sonra, Ekim 1962'de, Amerikan casus uçaklarının çektiği fotoğraflar Küba'da kurulmakta olan Sovyet füze rampalarını ortaya çıkardı. Uzaya ulaşabilen füzeler, şimdi Amerika'nın kapısının dibindeydi. Bir sonraki derste, Sovyetlerin füzeleri neden Küba'ya yerleştirdiğini, Türkiye'deki Amerikan füzelerinin bu krizde nasıl bir pazarlık konusu hâline geldiğini ve dünyanın nükleer savaşın eşiğinden on üç gün içinde nasıl döndüğünü inceleyeceğiz.