Çin Devrimi ve Mao

Öğrenme hedefleri

• Çin'de Kuomintang ile Çin Komünist Partisi arasındaki mücadeleyi, Japon işgalinin bu mücadeleye etkisini, 1946–1949 iç savaşını ve Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşunu açıklayabileceksin.
• Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluş bildirisini, yeni devletin geçici anayasası olan Ortak Program'ı ve Amerikan Dışişleri Bakanı'nın Çin üzerine açıklamasını karşılaştırarak, devrimin kazananlar ve dışarıdaki büyük güç tarafından nasıl anlatıldığını değerlendirebileceksin.
• Komünistlerin iç savaşı neden kazandığı ve devrimin bedeli üzerine tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kapının üzerinde

1 Ekim 1949 öğleden sonra, Pekin'in eski imparatorluk sarayının girişindeki Tiananmen kapısının üzerinde, Mao Zedong, Hunan şivesiyle okuduğu kısa bir bildiriyle Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşunu ilan etti. Aşağıdaki meydanda toplanan kalabalık, kırmızı bayraklar sallıyordu. Mao'nun yanında, yıllarca dağlarda, mağaralarda ve köylerde savaşmış yoldaşları duruyordu. Birkaç ay sonra, iç savaşı kaybeden Kuomintang hükümetinin önderi Çan Kay-şek, ordusunun ve yönetiminin kalanlarıyla Tayvan adasına çekilecekti. Nüfusu yarım milyarı aşan bir ülke artık komünist bir partinin yönetimindeydi. Bu ders, bu partinin Çin'i nasıl ele geçirdiğini ve bu devrimin iki kamp arasındaki dengeyi nasıl değiştirdiğini soruyor.

Bağlam — iki parti, bir ülke

1911'de son imparatorluk hanedanının yıkılmasından sonra Çin, onlarca yıl parçalanmışlık içinde yaşadı. Ülkenin farklı bölgelerini kendi ordularıyla yöneten askerî önderlere karşı iki parti öne çıktı: milliyetçi Kuomintang ve 1921'de kurulan Çin Komünist Partisi. İki parti, Sovyet desteğiyle bir süre birlikte çalıştı. Ama 1927'de Kuomintang'ın önderi Çan Kay-şek, Şanghay'da komünistlere karşı bir kıyım başlattı ve ortaklık sona erdi. Kuomintang, merkezi Nankin olan bir hükümet kurdu.

Komünistler kırsala çekildi. Mao Zedong, Rusya'daki devrimden farklı olarak, Çin'de devrimin kentli işçilerden değil, köylülerden doğacağını savundu. 1934'te Kuomintang ordularının kuşattığı güneydeki üslerinden kaçan komünistler, bir yıl süren ve binlerce kilometreyi aşan bir yürüyüşle kuzeybatıdaki Yan'an'a ulaştı. Yola çıkanların büyük çoğunluğu yolda hayatını kaybetti ya da dağıldı; ama bu yürüyüş, partinin kuruluş efsanesi oldu ve Mao, partinin tartışmasız önderi olarak ortaya çıktı.

1937'de Japonya'nın Çin'e topyekûn saldırısı, iki partiyi yeniden ve isteksizce birleşmeye zorladı. Ama Japon ordusunun ağır darbelerini büyük ölçüde Kuomintang ordusu yedi; hükümet, ülkenin içlerine çekilmek zorunda kaldı. Komünistler ise Japon cephesinin gerisindeki kırsal bölgelerde örgütlendi, kendi ordularını büyüttü ve milyonlarca köylünün desteğini kazandı.

Gelişme — iç savaş

Japonya'nın 1945'te teslim olmasından sonra iki parti arasındaki savaş yeniden başladı. Amerika, General George C. Marshall'ı iki tarafı uzlaştırmak için Çin'e gönderdi; ama bir yıl süren çabalar başarısız oldu. 1946'da tam ölçekli bir iç savaş başladı. Başlangıçta Kuomintang, sayıca daha büyük ve Amerikan silahlarıyla donatılmış bir orduya sahipti. Ama hükümetin denetimindeki bölgelerde enflasyon kontrolden çıktı; fiyatlar birkaç ayda yüzlerce kat arttı, memurların ve askerlerin maaşları bir hiç oldu. Yolsuzluk yaygındı ve hükümet halkın desteğini hızla yitirdi.

Komünistler ise denetimlerindeki bölgelerde toprak reformu yaptı: büyük toprak sahiplerinin toprakları köylülere dağıtıldı. Bu, köylülerin desteğini kazandı ve komünist ordusuna sürekli asker akışı sağladı; ama toprak reformu aynı zamanda toprak sahiplerine ve «zengin köylülere» karşı düzenlenen halk mahkemeleri ve şiddetle birlikte yürüdü. 1948–1949'da Mançurya'da ve kuzey Çin'de yapılan büyük muharebelerde Kuomintang'ın en iyi orduları yenildi; pek çok birlik silahlarıyla birlikte karşı tarafa geçti. Ocak 1949'da Pekin teslim oldu; Nisan'da komünist ordusu Yangtze ırmağını geçerek Nankin'i aldı.

Dönüş noktası — «Çin'in kaybedilmesi»

Amerika, iç savaş boyunca Kuomintang hükümetine milyarlarca dolarlık yardım vermişti. Komünistlerin zaferi, Amerika'da büyük bir şok yarattı. Truman yönetimi, Ağustos 1949'da Çin politikasını açıklayan ve belgeleriyle destekleyen kapsamlı bir rapor yayımladı.

Aralık 1949'da Mao, Moskova'ya gitti ve iki ay süren görüşmelerin ardından Şubat 1950'de Sovyetler Birliği ile bir dostluk ve ittifak antlaşması imzaladı. Dünyanın en büyük iki komünist devleti, en azından görünüşte, birleşmişti. Bu, Batı'da komünizmin Asya'da durdurulamaz biçimde yayıldığı korkusunu derinleştirdi.

Cevap — köylüler, savaş ve çöken bir hükümet

Komünistler Çin'i ele geçirdi; çünkü Japon işgali Kuomintang'ı askerî ve ekonomik olarak tüketirken, komünistlere kırsalda örgütlenme ve ulusal direnişin temsilcisi olma fırsatı verdi. İç savaş sırasında Kuomintang yönetimi, enflasyonu, yolsuzluğu ve halkın güvenini yitirmesini önleyemedi; komünistler ise toprak reformuyla köylülerin desteğini kazandı ve disiplinli bir orduyla savaştı. Yeni devlet, kendini geniş bir ulusal koalisyon olarak sundu; ama iktidar Komünist Parti'nin elindeydi. Çin devrimi, iki blok arasındaki rekabeti Avrupa'nın dışına, Asya'ya taşıdı ve Amerika'yı Asya'da komünizme karşı daha kararlı bir politikaya yöneltti.

Bugünle bağ — yirmi iki yıllık bir sessizlik

Çin Halk Cumhuriyeti kurulduğunda Türkiye, Batı ittifakına yönelmiş bir ülke olarak Pekin'deki yeni hükümeti tanımadı ve Tayvan'daki hükümetle ilişkilerini sürdürdü. Bir yıl sonra Kore'de Türk askerleri ile Çin askerleri karşı karşıya gelecekti. Türkiye ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında diplomatik ilişkiler ancak Ağustos 1971'de, Birleşmiş Milletler'deki Çin temsili sorununun değiştiği ve Amerika'nın da Pekin'e yaklaştığı bir dönemde kuruldu. Soğuk Savaş'ın Asya'daki bölünmesi, Türkiye'nin dış ilişkilerinde de yirmi yılı aşkın bir sessizlik bıraktı.

Birincil kaynak

1949'da Halkın Siyasi Danışma Konferansı'nın kabul ettiği ve yeni devletin geçici anayasası işlevini gören Ortak Program'dan:

第一條　中華人民共和國爲新民主主義即人民民主主義的國家，實行工人階級領導的、以工農聯盟爲基礎的、團結各民主階級和國內各民族的人民民主專政，反對帝國主義、封建主義和官僚資本主義，爲中國的獨立、民主、和平、統一和富强而奮鬥。[…] 第二十七條　土地改革爲發展生產力和國家工業化的必要條件。[…] 實現耕者有其田。

Türkçesi: Madde 1. Çin Halk Cumhuriyeti, yeni demokrasinin, yani halk demokrasisinin devletidir; işçi sınıfının önderliğinde, işçi-köylü ittifakına dayanan, bütün demokratik sınıfları ve ülkedeki bütün milliyetleri birleştiren halk demokratik diktatörlüğünü uygular; emperyalizme, feodalizme ve bürokratik kapitalizme karşı çıkar ve Çin'in bağımsızlığı, demokrasisi, barışı, birliği ve zenginliği ile gücü için mücadele eder. […] Madde 27. Toprak reformu, üretici güçlerin gelişmesinin ve ülkenin sanayileşmesinin zorunlu koşuludur. […] Toprak, onu ekenin olacaktır.

Kaynak: Çin Halkının Siyasi Danışma Konferansı Ortak Programı, Pekin, 29 Eylül 1949, madde 1 ve 27; Vikikaynak (Çince). Türkçesi, Çincesinden bizim.

1. Madde 1, yeni devleti «halk demokratik diktatörlüğü» olarak tanımlıyor. Bu ifadedeki «demokrasi» ile «diktatörlük» sözcükleri nasıl bir arada kullanılıyor?
2. Madde 1'in karşı çıktığı üç şey nedir? Bunlar Çin'in son yüz yıllık tarihindeki hangi deneyimlere gönderme yapıyor?
3. «Toprak, onu ekenin olacaktır» ilkesi, komünistlerin köylü desteğini nasıl kazandığını açıklıyor mu?

Tarihçiler Tartışıyor

• Chalmers Johnson (1962) — Peasant Nationalism and Communist Power adlı kitabında, komünistlerin başarısını öncelikle Japon işgalinin köylüler arasında uyandırdığı milliyetçiliğe bağladı; köylülerin komünistleri devrimci ideolojileri için değil, Japonlara karşı direnişin en etkili önderleri oldukları için desteklediğini savundu.
• Mark Selden (1971) — The Yenan Way adlı çalışmasında, Johnson'ın görüşüne karşı çıkarak komünistlerin Yan'an'daki toplumsal reformlarına, toprak düzenlemelerine ve köylüleri katılıma çağıran yönetim biçimlerine dikkat çekti; köylü desteğinin milliyetçilik kadar bu toplumsal programdan doğduğunu ileri sürdü.
• Odd Arne Westad (2003) — Decisive Encounters adlı kitabında, iç savaşın sonucunu belirleyenin uzun vadeli toplumsal güçlerden çok, iki tarafın önderlerinin 1946–1948 arasındaki askerî ve siyasi kararları olduğunu, Kuomintang'ın Mançurya'daki stratejik hatalarının belirleyici rol oynadığını gösterdi.
• Frank Dikötter (2013) — The Tragedy of Liberation adlı kitabında, devrimin ve yeni rejimin ilk yıllarının ağır bedelini vurguladı; toprak reformu ve sonraki kampanyalarda yüz binlerce, belki milyonlarca insanın öldürüldüğünü, «kurtuluşun» birçok Çinli için yeni bir baskı dönemi olduğunu savundu.

Bu tarihçiler, Çin devrimini farklı açılardan açıklar. Johnson ve Selden, köylü desteğinin kaynağını tartışır: biri milliyetçiliği, öteki toplumsal reformu öne çıkarır. Westad ise ağırlığı iç savaşın askerî ve siyasi kararlarına kaydırır. Dikötter, devrimin nasıl kazanıldığından çok neye mal olduğunu sorar. Birlikte okunduklarında, Çin devriminin hem büyük bir ulusal kurtuluş hem de ağır bir insani bedel taşıyan bir dönüşüm olduğu görülür.

Derine İn

Çan Kay-şek'in hükümeti, Batı'da uzun süre yalnızca yolsuzluk ve beceriksizlikle anıldı. Ama son yıllarda tarihçiler, Kuomintang hükümetinin 1930'larda bir modern devlet kurma çabalarını, Japonya'ya karşı sekiz yıl boyunca, büyük ölçüde tek başına direnmesini ve bu savaşta milyonlarca askerini kaybetmesini daha dengeli biçimde değerlendirmeye başladı. Kuomintang'ın iç savaştaki yenilgisi, yalnızca kendi kusurlarından değil, Japon savaşının ülkeyi ve orduyu tüketmesinden de kaynaklanıyordu.

Komünist ordusunun disiplini, iç savaşın önemli etkenlerinden biriydi. Mao'nun ordusu, askerlerinden köylülere saygılı davranmalarını, aldıkları her şeyin parasını ödemelerini ve kadınlara kötü davranmamalarını isteyen kurallara sahipti. Bu kurallar her zaman uygulanmasa da, Kuomintang askerlerinin köylülere çoğu zaman yağmacı davranmasıyla karşılaştırıldığında, komünistlere büyük bir saygınlık kazandırdı. Komünist ordusu, Kuomintang'dan karşı tarafa geçen askerleri de kendi saflarına kattı.

1949'da yaklaşık iki milyon kişi, Kuomintang hükümetiyle birlikte Tayvan'a geçti. Bu, adanın nüfusunu kökten değiştirdi. Kuomintang, Tayvan'da 1947'deki bir ayaklanmayı şiddetle bastırmış ve sıkıyönetim ilan etmişti; bu sıkıyönetim 1987'ye kadar sürdü. Tayvan'daki hükümet, onlarca yıl kendini bütün Çin'in meşru hükümeti olarak gördü ve 1971'e kadar Birleşmiş Milletler'de Çin'in yerini korudu. Tayvan Boğazı, Soğuk Savaş'ın Asya'daki en tehlikeli noktalarından biri oldu.

Yeni rejimin ilk yılları, büyük toplumsal dönüşümlerle geçti. Ülke genelinde toprak reformu tamamlandı; kadınlara evlilikte eşit haklar tanıyan bir evlilik yasası çıkarıldı; ama aynı zamanda «karşı devrimcilere», eski yöneticilere, din adamlarına ve iş insanlarına karşı kampanyalar düzenlendi. Bu kampanyalarda yüz binlerce insanın hayatını kaybettiği, çok daha fazlasının çalışma kamplarına gönderildiği tahmin edilir. Ortak Program'ın düşünce, söz ve din özgürlüğü vaatleri, uygulamada kısa sürede sınırlandı.

Çin devriminin Soğuk Savaş üzerindeki etkisi büyüktü. Amerika'da, «Çin'i kim kaybetti» tartışması, iç siyaseti zehirledi; Dışişleri Bakanlığı'ndaki Çin uzmanlarının pek çoğu, komünistlere sempati duymakla suçlanarak görevden uzaklaştırıldı. Bu durum, Amerika'nın sonraki yıllarda Asya'yı, özellikle Vietnam'ı anlamasını zorlaştırdı. Çin ise, Kore'den Vietnam'a kadar Asya'daki komünist hareketlere destek vererek Soğuk Savaş'ın önemli bir aktörü oldu.

Yeni devletin dış politikası da kuruluştan önce belirlenmişti. Mao, Haziran 1949'un sonunda yayımladığı «Halk demokratik diktatörlüğü üzerine» başlıklı yazısında, Çin'in iki büyük kamp arasında tarafsız kalamayacağını ve «bir yana yaslanacağını», yani Sovyetler Birliği'nin yanında duracağını açıkladı. Bu tercih, Washington'da yeni hükümetle bir ilişki kurulabileceğini umanların elini zayıflattı. Öte yandan Song Qingling gibi Kuomintang'ın kurucu kuşağından gelen isimlerin yeni hükümette yer alması, rejimin yalnızca bir partinin değil, bütün ulusun temsilcisi olduğu iddiasını güçlendirmek için kullanıldı.

Çin devrimi, Asya'daki ve dünyadaki pek çok sömürge karşıtı hareket için de bir model oldu. Köylülere dayanan, kırsalda üsler kuran ve uzun süreli bir halk savaşı yürüten bir devrim stratejisi, Vietnam'dan Latin Amerika'ya kadar pek çok yerde örnek alındı. Mao'nun düşünceleri, Sovyet modelinden farklı bir komünizm yorumu olarak, sonraki on yıllarda dünyanın birçok yerinde etkili oldu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Chalmers A. Johnson, Peasant Nationalism and Communist Power: The Emergence of Revolutionary China, 1937–1945 (Stanford: Stanford University Press, 1962).
• Mark Selden, The Yenan Way in Revolutionary China (Cambridge: Harvard University Press, 1971).
• Suzanne Pepper, Civil War in China: The Political Struggle, 1945–1949 (Berkeley: University of California Press, 1978).
• Odd Arne Westad, Decisive Encounters: The Chinese Civil War, 1946–1950 (Stanford: Stanford University Press, 2003).
• Jay Taylor, The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China (Cambridge: Harvard University Press, 2009).
• Frank Dikötter, The Tragedy of Liberation: A History of the Chinese Revolution, 1945–57 (Londra: Bloomsbury, 2013).

Arşiv ve kaynak

Çin devriminin kaynakları arasında Çin Komünist Partisi'nin ve Kuomintang'ın belgeleri, Mao'nun yazıları ve konuşmaları, yeni devletin kuruluş belgeleri, Amerikan ve Sovyet diplomatik arşivleri, iç savaş döneminin basını, Batılı gazetecilerin ve diplomatların raporları ve köylülerin anılarını derleyen sözlü tarih çalışmaları vardır. Kuruluş bildirisi ve Ortak Program Çince Vikikaynak'ta; Acheson'ın açıklamasının basıldığı Washington'daki haftalık resmî yayının sayıları ise Internet Archive'dan okunabilir.

Açık sorular

• Japonya Çin'i işgal etmeseydi, komünistler iktidara gelebilir miydi?
• Amerika, Kuomintang'a daha fazla yardım etseydi iç savaşın sonucu değişir miydi?
• Çin devrimi bir ulusal kurtuluş mu, yoksa yeni bir baskı rejiminin kuruluşu muydu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1934–1935'te Çin komünistlerinin Kuomintang kuşatmasından kurtulmak için yaptıkları büyük geri çekilişin adı nedir? A) Kuzey Seferi B) Uzun Yürüyüş C) Büyük İleri Atılım D) Kültür Devrimi
2. (Hedef 1) Çin iç savaşını kaybeden Kuomintang hükümeti nereye çekildi? A) Mançurya'ya B) Hong Kong'a C) Tayvan'a D) Kore'ye
3. (Hedef 2) Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluş bildirisine göre yeni hükümet hangi ilkelere uyan yabancı hükümetlerle ilişki kurmaya hazırdı? A) Komünist ilkelere B) Eşitlik, karşılıklı yarar ve toprak egemenliğine karşılıklı saygı C) Sovyetler Birliği'nin önerdiği ilkelere D) Birleşmiş Milletler kararlarına
4. (Hedef 2) Acheson'ın 1949 açıklamasına göre yabancı bir hükümete verilen yardımın amacına ulaşması neye bağlıydı? A) Yardımın miktarına B) Amerikan askerlerinin varlığına C) Sovyetlerin tutumuna D) Yardımı alan hükümetin ve halkın onu akıllıca kullanmasına ve kendi çabasına
5. (Hedef 3) Komünistlerin başarısını Japon işgalinin köylüler arasında uyandırdığı milliyetçiliğe bağlayan tarihçi kimdir? A) Chalmers Johnson B) Mark Selden C) Odd Arne Westad D) Frank Dikötter

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Çin Komünist Partisi iç savaştan neden galip çıktı ve bu sonuç Soğuk Savaş'ı nasıl etkiledi? Cevabında kuruluş bildirisini, Ortak Program'ı ve Acheson'ın açıklamasını kullan; Johnson ile Selden'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Uzun Yürüyüş.
2. C — Tayvan'a.
3. B — Eşitlik, karşılıklı yarar ve toprak egemenliğine karşılıklı saygı.
4. D — Yardımı alan hükümetin ve halkın onu akıllıca kullanmasına ve kendi çabasına.
5. A — Chalmers Johnson.

Kapsamlı bir cevap, komünistlerin Japon işgalinin Kuomintang'ı tüketmesi ve kendilerine kırsalda örgütlenme fırsatı vermesi, Kuomintang yönetiminin enflasyon, yolsuzluk ve askerî hatalarla güç yitirmesi, toprak reformuyla kazanılan köylü desteği ve disiplinli bir ordu sayesinde iç savaşı kazandığını; bu sonuçla Doğu-Batı rekabetinin Asya'ya yayıldığını ve Amerika'yı daha sert bir politikaya yönelttiğini açıklar. Kuruluş bildirisini, yeni devletin kendini ulusal bir koalisyon ve yabancı egemenlikten kurtuluş olarak sunuşunun belgesi olarak; Ortak Program'ı, yeni devletin ideolojik temelinin ve toprak reformu vaadinin örneği olarak; Acheson'ın açıklamasını ise Amerika'nın komünistlerin zaferini Kuomintang'ın başarısızlığı olarak açıklamasının ve bunun yol açtığı iç tartışmanın tanıklığı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Johnson'ın köylü milliyetçiliğini öne çıkaran yaklaşımını, Selden'in toplumsal reformların rolünü vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Çin'deki devrimden yalnızca birkaç ay sonra, Haziran 1950'de, Kore yarımadasında savaş başladı. Kuzey Kore ordusu, Sovyet onayıyla, güneye saldırdı; Birleşmiş Milletler, Amerika'nın önderliğinde Güney Kore'nin yardımına koştu. Bu savaşa Türkiye de bir tugay gönderdi; sonbaharda Çin'in savaşa girmesiyle Türk askerleri Çinli askerlerle karşı karşıya geldi. Bir sonraki derste, Kore'de neden bir savaş çıktığını, bu savaşın nasıl bir uluslararası çatışmaya dönüştüğünü, Türk askerlerinin bu savaşta neler yaşadığını ve savaşın neden bir barışla değil, bir ateşkesle sona erdiğini inceleyeceğiz.