Kuzey Afrika ve İtalya

Öğrenme hedefleri

• 1940–1943 arasında Kuzey Afrika'daki savaşı, El Alamein'i, Amerikan ve İngiliz kuvvetlerinin Kuzey Afrika çıkarmasını, Sicilya'yı ve Mussolini'nin düşüşünü; ardından İtalya'da 1945'e kadar süren savaşı açıklayabileceksin.
• Faşist Büyük Konsey'de Mussolini'ye karşı oylanan önergeyi, Roosevelt'in Mussolini'nin düşüşünden sonraki radyo konuşmasını ve Mussolini'nin bir yıl sonra yaptığı «ihanet» konuşmasını karşılaştırarak, aynı olayların farklı siyasi amaçlarla nasıl anlatıldığını değerlendirebileceksin.
• Müttefiklerin Akdeniz stratejisinin doğru bir seçim olup olmadığı ve İtalya'daki savaşın niteliği üzerine tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — gece yarısını geçen bir oylama

24 Temmuz 1943 akşamı, Roma'daki Venedik Sarayı'nın bir salonunda, Faşist Büyük Konsey yaklaşık dört yıldır ilk kez toplanmıştı. Müttefik birlikleri iki hafta önce Sicilya'ya çıkmıştı; İtalya'nın şehirleri bombalanıyordu. Toplantı gece yarısını geçe kadar sürdü. Sonunda konsey üyelerinin çoğunluğu, eski bakanlardan Dino Grandi'nin hazırladığı bir önergeyi kabul etti. Önerge, ordunun fiilî komutasının krala geri verilmesini istiyordu; açıkça söylenmese de Mussolini'nin yetkilerinin elinden alınması anlamına geliyordu. Ertesi gün öğleden sonra Kral Vittorio Emanuele III, Mussolini'yi görevden aldı ve tutuklattı. Yirmi yıldır İtalya'yı yöneten faşist rejim, sokakta tek bir direnişle karşılaşmadan çöktü. Bu ders, Amerikan ve İngiliz ordularının Almanya'ya karşı ilk ortak savaşını neden Fransa'da değil Akdeniz'de verdiğini ve rejimin bu kadar kolay çökmesine rağmen yarımadadaki savaşın neden iki yıl daha sürdüğünü soruyor.

Bağlam — çöldeki savaş

İtalya, Haziran 1940'ta savaşa girdiğinde, Libya'daki sömürgesinden Mısır'daki İngiliz kuvvetlerine saldırmayı planlıyordu. Eylül 1940'ta başlayan İtalyan ilerleyişi kısa sürede durdu; İngiliz karşı saldırısı, 1940–1941 kışında on binlerce İtalyan askerini esir aldı. Bunun üzerine Almanya, General Erwin Rommel'in komutasında Kuzey Afrika'ya bir kuvvet gönderdi. İki yıl boyunca Libya ile Mısır arasındaki çölde cephe, ileri geri yüzlerce kilometre kaydı. Bu savaşta ikmal her şeydi: tankların yakıtı, askerlerin suyu ve cephanesi Akdeniz üzerinden ya da çöldeki uzun yollardan taşınmak zorundaydı. İngilizlerin elindeki Malta adası, Akdeniz'deki Mihver kafilelerine saldıran uçakların ve denizaltıların üssü olarak bu savaşta büyük rol oynadı.

Haziran 1942'de Rommel, Libya'daki Tobruk limanını ele geçirdi ve Mısır'a girdi. İskenderiye'ye yüz kilometre kadar uzaklıktaki El Alamein'de durduruldu. Ağustos'ta İngiliz Sekizinci Ordusu'nun komutasına General Bernard Montgomery getirildi. 23 Ekim 1942'de başlayan büyük İngiliz saldırısı, iki haftalık çarpışmaların ardından Alman ve İtalyan kuvvetlerini geri çekilmeye zorladı.

Gelişme — Meşale ve Tunus

El Alamein'den birkaç gün sonra, 8 Kasım 1942'de, General Dwight D. Eisenhower'ın komutasındaki Amerikan ve İngiliz kuvvetleri Fas'a ve Cezayir'e çıktı. Bu bölgeler Vichy Fransası'nın yönetimindeydi; Fransız birlikleri birkaç gün direndikten sonra Müttefiklerle anlaşma yoluna gitti. Almanya buna, o güne kadar işgal etmediği güney Fransa'yı işgal ederek ve Tunus'a hızla birlik göndererek karşılık verdi. Amerikan ordusu için bu, Almanlarla ilk büyük karşılaşmaydı; Şubat 1943'te Kasserine geçidinde ağır bir yenilgi aldı, ama hızla ders çıkardı. Mayıs 1943'te Tunus'taki Mihver kuvvetleri teslim oldu; esir alınanların sayısı çeyrek milyona yaklaşıyordu.

Neden önce Akdeniz? Amerikan komutanları, Almanya'yı yenmenin en kısa yolunun Manş'ı geçip Fransa'ya çıkmak olduğunu düşünüyordu. İngiliz yönetimi ise 1942'de böyle bir çıkarmanın erken olduğunu, önce Akdeniz'de Mihver'i zayıflatmak gerektiğini savundu; Mısır'ı, Süveyş Kanalı'nı ve imparatorluk yollarını korumak da İngiltere için hayati önemdeydi. Roosevelt, Amerikan askerlerinin 1942'de bir yerde Almanlarla savaşmasını istiyordu; bu yüzden İngiliz önerisini kabul etti. Ocak 1943'te Kazablanka'da buluşan Roosevelt ve Churchill, Sicilya'ya çıkmaya karar verdi ve savaşın ancak Mihver'in koşulsuz teslimiyle biteceğini açıkladı.

Dönüş noktası — 25 Temmuz ve 8 Eylül

10 Temmuz 1943'te Amerikan, İngiliz ve Kanada kuvvetleri Sicilya'ya çıktı. İki hafta sonra Roma'da Büyük Konsey toplandı. Mussolini'nin düşüşü, rejimin kendi içinden, kral ile ordunun ve bazı faşist yöneticilerin işbirliğiyle gerçekleşti. Yerine Mareşal Pietro Badoglio başbakan oldu. Badoglio savaşın süreceğini açıkladı, ama gizlice Müttefiklerle görüşmeye başladı.

3 Eylül 1943'te Sicilya'daki Cassibile'de gizlice bir mütareke imzalandı; 8 Eylül akşamı radyodan duyuruldu. Ama İtalyan ordusu bu ana hazırlıksızdı. Kral ve Badoglio Roma'dan güneye kaçtı; ordu açık emir almadan kaldı. Almanya, aylardır hazırladığı planla, birkaç gün içinde İtalya'nın kuzeyini ve ortasını işgal etti ve İtalyan birliklerini silahsızlandırdı. 600 bini aşkın İtalyan askeri Almanya'daki kamplara gönderildi; Yunan adası Kefalonya'da olduğu gibi direnen birlikler ağır kayıplar verdi. Eylül'de Alman komandoları Mussolini'yi tutulduğu dağ otelinden kurtardı; Hitler onu kuzey İtalya'da kurulan bir kukla devletin başına getirdi.

Cevap — yarımadada yavaş ilerleyiş

Müttefikler Avrupa'ya önce güneyden girdi, çünkü 1942–1943'te Fransa'ya büyük bir çıkarma için yeterli güç ve deneyim yoktu; Akdeniz ise İngiltere'nin imparatorluk yollarını koruyor, İtalya'yı savaştan çıkarma fırsatı sunuyordu. Bu strateji İtalya'nın teslimini sağladı. Ama İtalya'nın dağlık yarımadası savunana elverişliydi: Alman ordusu, ırmaklar ve dağlar boyunca kurduğu savunma hatlarıyla Müttefikleri aylarca oyaladı. Eylül 1943'te Salerno'ya çıkan Müttefikler, Roma'ya ancak Haziran 1944'te girebildi. Ocak 1944'te Roma'nın güneyinde Anzio'ya yapılan çıkarma da beklenen hızlı sonucu vermedi. İtalya'daki savaş, Alman tümenlerini başka cephelerden uzak tutmakla birlikte, Müttefikler için de pahalı bir yıpratma savaşına dönüştü.

Bugünle bağ — Türkiye kıyısındaki adalar

İtalya'nın mütarekesi, Türkiye'nin hemen karşısındaki adaları da savaşın içine çekti. 1912'den beri İtalya'nın elinde olan Oniki Ada'daki İtalyan garnizonları, Eylül 1943'te kimin tarafında olacaklarını şaşırdı. İngiltere, Türkiye'yi savaşa çekme umuduyla da Kos'u ve Leros'u ele geçirmeye çalıştı; ama Alman birlikleri birkaç hafta içinde adaları geri aldı. Çarpışmalar Türkiye kıyılarının birkaç kilometre açığında yaşandı; bazı askerler ve siviller Türk kıyılarına sığındı. Savaştan sonra, 1947'de imzalanan barış antlaşmasıyla Oniki Ada Yunanistan'a bırakıldı.

Birincil kaynak

24–25 Temmuz 1943'te Faşist Büyük Konsey'de kabul edilen Grandi önergesinden:

Il Gran Consiglio […] dichiara che a tale scopo è necessario l'immediato ripristino di tutte le funzioni statali attribuendo alla Corona, al Gran Consiglio, al Governo, al Parlamento, alle Corporazioni i compiti e le responsabilità stabilite dalle nostre leggi statali e costituzionali; invita il Capo del Governo a pregare la Maestà del Re […] affinché egli voglia, per l'onore e per la salvezza della Patria, assumere […] l'effettivo comando delle forze armate di terra, di mare e dell'aria […].

Türkçesi: Büyük Konsey […] bu amaçla bütün devlet işlevlerinin derhal yeniden işler hâle getirilmesi, Taç'a, Büyük Konsey'e, Hükümet'e, Parlamento'ya ve Korporasyonlara devlet yasalarımızın ve anayasal yasalarımızın belirlediği görev ve sorumlulukların verilmesi gerektiğini bildirir; Hükümet Başkanı'nı, Majesteleri Kral'a […] vatanın onuru ve kurtuluşu için kara, deniz ve hava kuvvetlerinin fiilî komutasını üstlenmesi ricasında bulunmaya davet eder […].

Kaynak: Dino Grandi, Faşist Büyük Konsey'e sunulan önerge, Roma, 24–25 Temmuz 1943; Vikikaynak (İtalyanca). Türkçesi, İtalyancasından bizim.

1. Önerge, Mussolini'nin adını hiç anmıyor. Buna rağmen neden onun görevden alınmasının yolunu açtı?
2. Önerge yetkilerin «devlet yasalarımızın ve anayasal yasalarımızın» belirlediği biçimde dağıtılmasını istiyor. Bu ifade, yirmi yıllık faşist yönetim hakkında ne itiraf ediyor?
3. Önergeyi hazırlayanlar da faşist rejimin önde gelenleriydi. Bu durum, 25 Temmuz'u bir halk ayaklanması değil, bir rejim içi değişim olarak görmemizi nasıl destekler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Michael Howard (1968) — İngiliz Akdeniz stratejisi üzerine çalışmasında, bu stratejinin önceden tasarlanmış büyük bir plan olmadığını; İngiltere'nin elindeki imkânlara ve fırsatlara göre adım adım biçimlendiğini savundu. Akdeniz'in, Amerikan komutanlarının kuşkuyla baktığı bir «yan cephe» olarak değil, koşulların dayattığı bir seçim olarak görülmesi gerektiğini öne sürdü.
• Claudio Pavone (1991) — İtalyan direnişi üzerine çalışmasında, 1943–1945 arasındaki çatışmayı aynı anda üç savaş olarak ele aldı: Alman işgaline karşı bir kurtuluş savaşı, faşistlerle anti-faşistler arasında bir iç savaş ve toplumsal düzeni değiştirmeye yönelik bir sınıf savaşı. «İç savaş» kavramı, İtalya'da uzun süre sol çevrelerin bile kullanmaktan kaçındığı bir kavram olduğu için tartışma yarattı.
• Rick Atkinson (2002) — Kuzey Afrika harekâtı üzerine kitabında, Amerikan ordusunun bu cephede, özellikle Kasserine'deki yenilgiden sonra, savaşmayı öğrendiğini; Kuzey Afrika'nın sonraki Avrupa harekâtları için vazgeçilmez bir okul olduğunu savundu.
• Douglas Porch (2004) — Akdeniz cephesinin genellikle Normandiya'nın ve doğu cephesinin gölgesinde kaldığını; oysa bu cephede İtalya'nın savaş dışı kalması, Alman kuvvetlerinin bölünmesi ve Müttefiklerin deneyim kazanması sağlandığı için, savaşın kazanılmasında belirleyici bir rol oynadığını ileri sürdü.

Bu tarihçiler, Akdeniz'deki savaşı iki farklı düzeyde değerlendirir. Howard, Atkinson ve Porch stratejinin ve askerî öğrenmenin değerini tartışır: Akdeniz bir oyalanma mıydı, yoksa zaferin hazırlığı mı? Pavone ise İtalya'nın içine bakar ve savaşın İtalyanlar için aynı zamanda bir iç hesaplaşma olduğunu gösterir. İki tartışma birleştiğinde, İtalya'nın hem büyük güçlerin stratejisinin bir sahnesi, hem de kendi toplumunun derin bölünmesinin yaşandığı bir ülke olduğu görülür.

Derine İn

Kuzey Afrika'daki savaş, çoğu zaman generaller arasında oynanan bir satranç oyunu gibi anlatılır; ama bölgenin halkları da bu savaşın içindeydi. Libya, İtalya'nın sömürgesiydi ve İtalyan yönetimi 1920'lerde ve 1930'ların başında yerel direnişi büyük bir şiddetle bastırmıştı. Savaş sırasında Libya'nın kentleri ve köyleri defalarca el değiştirdi. Mısır, resmen bağımsız olsa da İngiliz askerî varlığı altındaydı ve Mısırlı siyasetçilerin bir bölümü İngiltere'nin yenilmesini umuyordu. Tunus'ta, Alman işgali sırasında Yahudi topluluğu zorla çalıştırmaya ve ağır para cezalarına maruz kaldı. Fas'tan ve Cezayir'den gelen askerler, Fransız ordusunun saflarında İtalya'da ve sonra Fransa'da savaştı.

Montgomery'nin El Alamein zaferi İngiltere'de büyük bir sevinçle karşılandı; ama tarihçiler, zaferin yalnızca komutanın başarısı olmadığını vurgular. İngiliz ordusu o sırada Amerikan yapımı tanklar da dahil olmak üzere çok daha fazla araç ve malzemeye sahipti; Rommel'in kuvvetleri ise Akdeniz'de batırılan ikmal gemileri yüzünden yakıt ve cephane sıkıntısı çekiyordu. İngiliz şifre çözücülerinin Mihver kafileleri hakkında elde ettiği bilgiler, bu gemilerin batırılmasında büyük rol oynadı. Rommel'in kendisi de savaştan sonra Batı'da «çöl tilkisi» lakabıyla romantik bir efsaneye dönüştü; tarihçiler bu efsanenin, Alman ordusunun suçlarını gölgede bırakan «temiz savaş» anlatısının bir parçası olduğunu hatırlatır.

8 Eylül'ün ardından İtalya'da toplumun her kesimi zor seçimlerle karşılaştı. Alman kamplarına gönderilen İtalyan askerlerine, Salò rejiminin ordusuna katılırlarsa serbest bırakılacakları söylendi; büyük çoğunluğu bunu reddetti ve savaşın sonuna kadar kötü koşullarda zorla çalıştırıldı. Dağlara çıkan gençler partizan birlikleri kurdu; bu birlikler komünistlerden liberallere, Katoliklerden monarşistlere kadar farklı siyasi eğilimleri bir araya getiriyordu. Alman işgal birlikleri ve Salò rejiminin kuvvetleri, partizan saldırılarına sivillere yönelik toplu cezalarla karşılık verdi; bu olayların anısı, savaştan sonra pek çok İtalyan köyünde ve kasabasında anıtlarla ve her yıl yapılan törenlerle yaşatıldı.

Alman işgali, İtalya'daki Yahudiler için de felaket oldu. Faşist rejim 1938'den beri Yahudilere yönelik ırk yasaları uyguluyordu, ama Eylül 1943'e kadar onları Almanlara teslim etmemişti. Alman işgalinden sonra durum değişti: 16 Ekim 1943'te Roma'da binden fazla Yahudi toplanıp Almanya'nın işgal ettiği Polonya'daki kamplara gönderildi. Salò rejimi de Kasım 1943'te Yahudileri «düşman yabancılar» ilan etti. Bununla birlikte pek çok İtalyan, din adamları ve sıradan aileler de dahil, Yahudi komşularını sakladı ve hayatlarını kurtardı.

Monte Cassino'daki çarpışmalar, İtalya'daki savaşın en çok anılan bölümlerinden biridir. Gustav Hattı'nın üzerindeki tepede, Ortaçağ'dan beri ayakta duran büyük bir manastır vardı. Müttefik komutanlar, Alman birliklerinin manastırı gözetleme noktası olarak kullandığından kuşkulanarak Şubat 1944'te onu bombaladı; sonradan manastırın içinde Alman askeri bulunmadığı, yıkıntıların ise Alman savunmasına daha elverişli bir mevzi sağladığı anlaşıldı. Tepe, Mayıs 1944'te, aralarında Polonyalı birliklerin de bulunduğu Müttefik kuvvetlerince alındı. Manastır savaştan sonra yeniden inşa edildi.

Nisan 1945'te Müttefik saldırısı ve kuzey kentlerindeki partizan ayaklanmaları, İtalya'daki savaşı sona erdirdi. Mussolini, İsviçre'ye kaçmaya çalışırken partizanlarca yakalanıp öldürüldü. 1946'da yapılan halk oylamasıyla İtalya monarşiyi kaldırıp cumhuriyet oldu; kralın 1943'teki rolü, bu oylamada monarşinin aleyhine işleyen etkenlerden biriydi.

Uzman Notu

Temel literatür

• Correlli Barnett, The Desert Generals (Londra: William Kimber, 1960).
• Michael Howard, The Mediterranean Strategy in the Second World War (Londra: Weidenfeld & Nicolson, 1968).
• Claudio Pavone, Una guerra civile: Saggio storico sulla moralità nella Resistenza (Torino: Bollati Boringhieri, 1991).
• Elena Aga Rossi, Una nazione allo sbando: L'armistizio italiano del settembre 1943 (Bologna: Il Mulino, 1993).
• Rick Atkinson, An Army at Dawn: The War in North Africa, 1942–1943 (New York: Henry Holt, 2002).
• Douglas Porch, The Path to Victory: The Mediterranean Theater in World War II (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2004).

Arşiv ve kaynak

Akdeniz'deki savaşın kaynakları arasında İngiliz, Amerikan, Alman ve İtalyan askerî arşivleri, Büyük Konsey toplantısının tutanakları ve katılımcıların sonradan yazdığı hatıralar, mütareke görüşmelerinin belgeleri, partizan birliklerinin kayıtları, savaş zamanı radyo konuşmaları ve gazeteler, Alman kamplarına gönderilen İtalyan askerlerinin mektupları vardır. Grandi önergesi ve Mussolini'nin Milano konuşması İtalyanca, Roosevelt'in Temmuz 1943 konuşması İngilizce Vikikaynak'ta yer alır.

Açık sorular

• Müttefikler 1943'te Fransa'ya çıksaydı, savaş daha erken biter miydi?
• 25 Temmuz bir rejim değişikliği miydi, yoksa rejimin kendini kurtarma girişimi mi?
• İtalya'daki 1943–1945 çatışmasına «iç savaş» demek neden bu kadar tartışmalı oldu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Ekim–Kasım 1942'de Mihver'in Mısır'a ilerleyişini kesin olarak durduran muharebe hangisidir? A) Tobruk B) Kasserine C) El Alamein D) Monte Cassino
2. (Hedef 1) Amerikan ve İngiliz kuvvetlerinin Kasım 1942'de Fas'a ve Cezayir'e çıkarmasının adı nedir? A) Meşale Harekâtı B) Husky Harekâtı C) Uranüs Harekâtı D) Deniz Aslanı Harekâtı
3. (Hedef 2) Grandi önergesi krala neyin geri verilmesini istiyordu? A) Parlamentonun açılmasını B) Kara, deniz ve hava kuvvetlerinin fiilî komutasını C) Libya'nın yönetimini D) Faşist Parti'nin liderliğini
4. (Hedef 2) Roosevelt, 28 Temmuz 1943 konuşmasında Mussolini'nin düşüşünü nasıl nitelendirir? A) Savaşın sonu B) Yeni bir ittifakın başlangıcı C) Bir talihsizlik D) Mihver'deki ilk çatlak
5. (Hedef 3) İtalya'daki 1943–1945 çatışmasını aynı anda kurtuluş savaşı, iç savaş ve sınıf savaşı olarak ele alan tarihçi kimdir? A) Michael Howard B) Claudio Pavone C) Rick Atkinson D) Douglas Porch

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Müttefiklerin Akdeniz stratejisi doğru bir seçim miydi ve İtalya'daki savaş neden bu kadar uzun ve acı sürdü? Cevabında Grandi önergesini, Roosevelt'in konuşmasını ve Mussolini'nin Milano konuşmasını kullan; Howard ile Pavone'nin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — El Alamein.
2. A — Meşale Harekâtı.
3. B — Kara, deniz ve hava kuvvetlerinin fiilî komutasını.
4. D — Mihver'deki ilk çatlak.
5. B — Claudio Pavone.

Kapsamlı bir cevap, Akdeniz stratejisinin 1942–1943'te Fransa'ya çıkmak için yeterli gücün olmamasından, İngiltere'nin imparatorluk yollarını koruma ihtiyacından ve İtalya'yı savaştan çıkarma fırsatından doğduğunu; bu stratejinin İtalya'nın teslimini sağladığını, ama dağlık yarımadada Alman savunması karşısında pahalı bir yıpratma savaşına dönüştüğünü açıklar. İtalya'daki savaşın uzunluğunu ve acısını, Alman işgaline, kral ile hükümetin ordusunu emirsiz bırakmasına, kuzeydeki faşist rejime ve direnişin iç savaş niteliğine bağlar. Grandi önergesini, Mussolini'nin rejimin kendi içinden devrildiğinin belgesi olarak; Roosevelt'in konuşmasını, Amerikan yönetiminin İtalyan halkını faşist rejimden ayırma çabasının ve savaşın orada biteceği iyimserliğinin örneği olarak; Mussolini'nin Milano konuşmasını ise «ihanet» kavramının kuzeydeki rejimin propagandasındaki yerinin tanıklığı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Howard'ın stratejinin koşullara göre biçimlendiğini vurgulayan yaklaşımını, Pavone'nin İtalyanlar arasındaki iç hesaplaşmayı öne çıkaran yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Ekim 1943'te Roma'daki Yahudilerin toplanıp trenlerle kuzeye gönderilmesi, Avrupa'nın dört bir yanında yıllardır işleyen bir düzenin İtalya'ya da ulaşması demekti. Bu düzen, 1941'de doğuda işgal edilen topraklarda toplu kurşunlamalarla başlamış, gettolardan ve demiryollarından geçerek özel olarak kurulmuş öldürme merkezlerine uzanmıştı. Sıradaki derste, bir devletin milyonlarca insanı yok etmeye nasıl karar verdiğini, bu kararın hangi kurumlar ve kimlerin elleriyle uygulandığını ve sıradan insanların bu süreçte nerede durduğunu soracağız.