Pasifikte savaş: Midway'den Okinawa'ya

Öğrenme hedefleri

• 1941 sonundan 1945 yazına kadar Pasifik'teki savaşın evrelerini; Japonya'nın ilk aylardaki hızlı fetihlerini, Midway'de dengenin değişmesini, Amerikan kuvvetlerinin adadan adaya ilerleyişini ve Okinawa muharebesini açıklayabileceksin.
• Bir Japon okuma kitabının savaşın ilk günlerini anlatan dersini, Roosevelt'in 1943 başındaki Kongre mesajını ve Okinawa'daki bir Japon amiralinin son telgrafını karşılaştırarak savaşın iki tarafta nasıl anlatıldığını değerlendirebileceksin.
• Midway'in neden kazanıldığı ve Pasifik savaşının neden bu kadar ağır bir bedelle sonuçlandığı üzerine tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir telgraf

6 Haziran 1945 akşamı, Okinawa adasının güneyinde, toprağın altına kazılmış bir karargâhtan Tokyo'ya bir telgraf çekildi. Gönderen, adadaki Japon deniz kuvvetlerinin komutanı Amiral Ōta Minoru'ydu. Telgraf, alışılmış bir askerî rapora benzemiyordu: Ōta, adanın valisinin artık haberleşme olanağı kalmadığı için, onun yerine adanın sivil halkının ne yaşadığını anlatmak istediğini söylüyordu. Telgrafın son cümleleri Japonya'da sonradan çok bilinir hâle geldi. Ōta birkaç gün sonra hayatını kaybetti; Okinawa muharebesi Haziran sonuna kadar sürdü. Bu telgraf, üç buçuk yıl önce Pearl Harbor'da başlayan bir savaşın, Japonya'nın kendi topraklarının kapısına nasıl dayandığını gösteriyordu. Bu ders, 1942'nin ortasında durdurulan Japon ilerleyişinden sonra savaşın neden üç yıl daha sürdüğünü ve son adımların neden en pahalıları olduğunu soruyor.

Bağlam — ilk altı ay

Pearl Harbor'dan sonraki aylarda Japonya, birbirinden binlerce kilometre uzak cephelerde art arda başarılar kazandı. İngiliz Malayası birkaç haftada düştü; Şubat 1942'de İngiltere'nin Asya'daki en büyük deniz üssü Singapur teslim oldu ve on binlerce İngiliz, Avustralyalı ve Hintli asker esir düştü. Hollanda Doğu Hint Adaları'nın petrol bölgeleri, Burma ve Filipinler ele geçirildi. Japon yönetimi, bu toprakları Asya halklarını Batı sömürgeciliğinden kurtaran bir «Büyük Doğu Asya» düzeni olarak sundu; ama işgal edilen ülkelerde Japon yönetimi çoğu zaman zorla çalıştırma, el koyma ve ağır baskı demekti.

Gelişme — Midway

Japon donanması, Amerikan uçak gemilerini de yok ederek Pasifik'teki üstünlüğünü kalıcı hâle getirmek istiyordu. Amiral Yamamoto Isoroku'nun planına göre, Hawaii'nin batısındaki küçük Midway atolüne saldırılacak, Amerikan filosu buraya çekilip yok edilecekti. Ama Amerikan donanmasının şifre çözücüleri, Joseph Rochefort'un yönettiği küçük bir birimde, Japon deniz şifresinin bir bölümünü okuyabiliyordu. Pasifik Filosu komutanı Amiral Chester Nimitz, saldırının hedefinin ve zamanının Midway olduğunu önceden öğrendi ve elindeki üç uçak gemisini pusuya yerleştirdi.

4 Haziran sabahı Amiral Nagumo Chūichi'nin komutasındaki Japon uçak gemileri Midway'e saldırırken, Amerikan uçakları Japon gemilerini buldu. Saatler süren ve Amerikan pilotları için çok kayıplı geçen saldırıların ardından, birkaç dakika içinde üç Japon uçak gemisi ağır biçimde vuruldu; dördüncüsü aynı gün daha sonra batırıldı. Amerika da bir uçak gemisini kaybetti. Ama Japonya'nın kaybı yerine konulamazdı: yalnızca gemiler değil, deneyimli pilotların ve teknisyenlerin önemli bir bölümü de yok olmuştu. Amiral Raymond Spruance'ın, kaçan Japon kuvvetlerini gece takip etmeme kararı da, Amerikan kuvvetlerini olası bir tuzaktan korudu.

Dönüş noktası — savunmadan saldırıya

Midway'den iki ay sonra, Ağustos 1942'de Amerikan deniz piyadeleri Solomon Adaları'ndaki Guadalcanal adasına çıktı. Adada ve çevresindeki denizde altı ay süren çarpışmalar, iki taraf için de ağır oldu; Şubat 1943'te Japon kuvvetleri adayı boşalttı. Aynı aylarda, General Douglas MacArthur'un komutasındaki Amerikan ve Avustralya kuvvetleri Yeni Gine'de Japon ilerleyişini durdurdu.

1943'ten itibaren Amerikan kuvvetleri iki koldan ilerledi. Nimitz'in komutasındaki kuvvetler Pasifik'in ortasındaki adalar zinciri boyunca, MacArthur'un kuvvetleri ise Yeni Gine'den Filipinler'e doğru ilerledi. Güçlü Japon garnizonlarının bulunduğu bazı adalar atlandı ve ikmalden kesilerek kendi hâline bırakıldı.

Bu ilerleyişi mümkün kılan, Amerikan sanayisinin olağanüstü üretimiydi: savaşın sonuna kadar Amerika onlarca yeni uçak gemisi denize indirdi. Aynı sırada Amerikan denizaltıları, Japonya'nın ticaret filosunun büyük bölümünü batırdı; Japonya'ya petrol, yiyecek ve hammadde ulaştırmak giderek olanaksızlaştı.

1944 yazında Amerikalılar Mariana Adaları'ndaki Saipan'ı aldı; buradan uzun menzilli bombardıman uçakları Japonya'nın şehirlerine ulaşabiliyordu. Saipan'da Japon sivillerin önemli bir bölümü, teslim olmak yerine ölümü seçti ya da buna zorlandı. Ekim'de Filipinler'deki Leyte çevresinde tarihin en büyük deniz muharebelerinden biri yapıldı ve Japon donanması bir savaş gücü olarak büyük ölçüde sona erdi. Japon komutası bu sırada, pilotların uçaklarıyla düşman gemilerine dalmasına dayanan «özel saldırı» birliklerini kurdu.

Cevap — Okinawa

Nisan 1945'te Amerikan kuvvetleri, Japonya'nın ana adalarının güneyindeki Okinawa'ya çıktı. General Ushijima Mitsuru'nun komutasındaki Japon ordusu, adanın güneyindeki tepelerde ve mağaralarda direnmeyi seçti; amaç, Amerikan kuvvetlerine olabildiğince ağır kayıp verdirerek ana adalara yapılacak bir çıkarmayı geciktirmekti. Muharebe üç aya yakın sürdü. On iki bini aşkın Amerikan askeri, Japon askerlerinin ise çok daha büyük bir bölümü hayatını kaybetti. En ağır bedeli adanın halkı ödedi: Okinawa sivillerinin dörtte birine yakınının hayatını kaybettiği tahmin edilir.

Pasifik'teki savaş, Japonya'nın Midway'den sonra kazanamayacağı bir yıpratma savaşına dönüştü. Ama Japon yönetimi teslim olmayı reddetti; her ada, ana adalara bir çıkarmanın ne kadar pahalıya mal olacağını gösteren bir uyarı olarak okundu. Okinawa'nın bedeli, Amerikan yöneticilerinin 1945 yazında Japonya'yı savaştan çıkarmak için hangi yollara başvuracaklarını tartışırken önlerindeki başlıca örnekti.

Bugünle bağ — uzaktaki bir savaş ilanı

Pasifik'teki savaş Türkiye'den çok uzaktaydı; ama sonu Ankara'yı da ilgilendirdi. Türkiye, Ocak 1945'in başında Japonya ile diplomatik ilişkilerini kesti; 23 Şubat 1945'te, Pasifik'te Iwo Jima adasında çarpışmalar sürerken, Almanya'ya ve Japonya'ya savaş ilan etti. Bu karar, savaştan sonra kurulacak Birleşmiş Milletler'in kuruluş konferansına katılabilmek için, belirli bir tarihe kadar Mihver'e savaş ilan etmiş olma koşulunu yerine getirmeye yönelikti. Türk birlikleri Pasifik'te savaşmadı; ama bu ilan, Türkiye'nin savaş sonrası düzende yerini almasının adımlarından biri oldu.

Birincil kaynak

Başkan Roosevelt'in 7 Ocak 1943'te Kongre'ye sunduğu yıllık mesajdan:

In the Pacific area, our most important victory in 1942 was the air and naval battle off Midway Island. That action is historically important because it secured for our use communication lines stretching thousands of miles in every direction. […] But these actions were essentially defensive. They were part of the delaying strategy that characterized this phase of the war. […] The period of our defensive attrition in the Pacific is drawing to a close. Now our aim is to force the Japanese to fight. Last year, we stopped them. This year, we intend to advance.

Türkçesi: Pasifik bölgesinde 1942'deki en önemli zaferimiz, Midway Adası açıklarındaki hava ve deniz muharebesiydi. Bu çarpışma tarihsel bakımdan önemlidir, çünkü her yöne binlerce mil uzanan ulaşım hatlarını kullanımımız için güvenceye aldı. […] Ama bu çarpışmalar özünde savunma amaçlıydı. Savaşın bu evresini belirleyen oyalama stratejisinin parçasıydılar. […] Pasifik'teki savunma ve yıpratma dönemimiz sona ermektedir. Şimdi amacımız Japonları savaşmaya zorlamaktır. Geçen yıl onları durdurduk. Bu yıl ilerlemeyi amaçlıyoruz.

Kaynak: Franklin D. Roosevelt, Kongre'ye yıllık mesaj, Washington, 7 Ocak 1943; Vikikaynak (İngilizce). Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Roosevelt, Midway'in önemini neye bağlıyor? Bu açıklama, Pasifik'te savaşın neden «ulaşım hatları» üzerinden düşünüldüğünü nasıl gösterir?
2. Roosevelt, Mercan Denizi'ndeki ve Solomon Adaları'ndaki başarıları neden «özünde savunma amaçlı» sayıyor?
3. «Geçen yıl onları durdurduk. Bu yıl ilerlemeyi amaçlıyoruz.» cümlesi, Amerikan kamuoyuna nasıl bir mesaj veriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Samuel Eliot Morison (1949) — Amerikan donanmasının savaş tarihini yazmakla görevlendirilen tarihçi, Midway'i ciltlerinden birinde ayrıntılı biçimde anlattı; zaferi büyük ölçüde istihbaratın başarısına ve Amerikan pilotlarının cesaretine bağladı, Japon hatalarının da payını vurguladı.
• Ronald Spector (1985) — Eagle Against the Sun adlı genel tarihinde, Pasifik savaşını yalnızca muharebeler dizisi olarak değil, iki farklı sanayi gücünün, komuta düzeninin ve stratejik kültürün çatışması olarak ele aldı; Amerikan ordusu ile donanması arasındaki rekabetin de savaşın biçimini etkilediğini gösterdi.
• Richard Frank (1990) — Guadalcanal üzerine çalışmasında, bu uzun muharebenin, Midway kadar ünlü olmasa da, Japonya'nın deneyimli pilotlarını, gemilerini ve ikmal gücünü tüketerek savaşın asıl yıpratıcı dönüm noktalarından biri olduğunu savundu.
• Jonathan Parshall (2005) — Anthony Tully ile birlikte, Japon belgelerine dayanarak Midway'in Japon tarafını yeniden inceledi; savaştan sonra yayılan «beş dakika» anlatısını çürüttü ve Japon yenilgisini tek bir şans anına değil, donanmanın öğretisindeki ve uçak gemisi kullanımındaki derin zaaflara bağladı.

Bu tarihçiler, Pasifik savaşının dönüm noktasını farklı yerlerde arar. Morison ve Parshall Midway'e odaklanır, ama biri Amerikan başarısını, öteki Japon zaaflarını öne çıkarır. Frank ise ağırlığı Guadalcanal'ın uzun yıpratmasına kaydırır; Spector, bütün savaşı sanayi ve örgütlenme farkı içinde değerlendirir. Ortak noktaları, savaşın tek bir parlak günle değil, Japonya'nın yerine koyamadığı kayıpların birikmesiyle kazanıldığıdır. Bu yaklaşım, kahramanlık anlatılarına dayanan eski savaş hikâyelerinden çok, üretim rakamlarına, eğitim sürelerine ve ikmal hatlarına bakan bir tarih yazımının ürünüdür.

Derine İn

Okinawa muharebesi, Japonya'da bugün de en tartışmalı savaş anılarından biridir. Muharebe sırasında bazı yerlerde siviller, Amerikan askerlerine teslim olmak yerine aileleriyle birlikte ölüme sürüklendi. Bu olayların ne kadarının ordunun açık ya da örtük baskısıyla gerçekleştiği, Japonya'da uzun süre tartışıldı; 2000'lerde lise tarih kitaplarında bu konuda ordunun rolünden söz eden ifadelerin değiştirilmek istenmesi, Okinawa'da büyük protestolara yol açtı. Muharebede hemşire olarak görevlendirilen lise öğrencisi kız gruplarının kaderi de Okinawa belleğinin merkezinde yer alır. Ada halkı arasında, Japon ordusunun kendilerini korumak yerine ana adaları korumak için feda ettiği duygusu derin bir iz bıraktı.

Okinawa'nın savaş sonrası tarihi de bu belleği biçimlendirdi. Ada, savaştan sonra 1972'ye kadar Amerikan yönetiminde kaldı; bugün de Japonya'daki Amerikan askerî üslerinin büyük bölümü buradadır. Okinawalılar, savaşta da barışta da Japonya'nın güvenliğinin bedelini orantısız biçimde ödediklerini sık sık dile getirir. Ōta'nın telgrafındaki «gelecek kuşaklarda özel bir ilgi» isteği, bu yüzden adada bugün de sık sık hatırlatılır.

Pasifik savaşının bir başka yüzü, esirlere yapılan muameleydi. Japon ordusu, teslim olmayı onursuzluk sayan bir askerî kültürle yetiştirilmişti; esir düşen düşman askerlerine de çoğu zaman ağır davrandı. Filipinler'de, Bataan'da esir alınan Amerikan ve Filipinli askerlerin uzun bir yürüyüşe zorlanması, Burma ile Tayland arasında bir demiryolu yapımında çalıştırılan Müttefik esirlerinin ve Asyalı işçilerin on binlercesinin hayatını kaybetmesi, savaştan sonra yargılamalara konu oldu. Japon askerlerinin teslim olmayı reddetmesi ise Amerikan askerlerinin de esir almakta isteksizleşmesine yol açtı; iki tarafın birbirini insanlıktan çıkaran propagandası, çarpışmaları daha da acımasız hâle getirdi.

Japonya'nın kendi içinde de savaşın son yılı ağır geçti. Denizaltıların ticaret gemilerini batırması ve limanlara döşenen mayınlar yüzünden ithalat neredeyse durdu; pirinç payları küçüldü, şehirlerde açlık yaygınlaştı. 1944 sonundan itibaren Mariana Adaları'ndan kalkan Amerikan bombardıman uçakları Japon şehirlerine saldırmaya başladı; Mart 1945'te Tokyo'ya yapılan yangın bombalı bir gece saldırısında, tek gecede on binlerce sivil hayatını kaybetti. Çocuklar şehirlerden kırsala toplu olarak gönderildi. Kömür ve petrol sıkıntısı yüzünden fabrikalar da durma noktasına geldi. Rejim, bu koşullarda bile halkı «yüz milyonun birlikte onurla ölmesi» gibi sloganlarla son bir savunmaya hazırlamaya çalıştı. Okinawa'da yaşananlar, ana adalarda bir çıkarma olursa sivillerin nasıl bir kaderle karşılaşabileceğinin önizlemesi olarak görüldü.

Pasifik'teki savaş yalnızca Amerika ile Japonya arasında geçmedi. Avustralya, Yeni Zelanda, Hindistan, Çin ve Pasifik adalarının halkları da savaşın içindeydi. Hindistan ile Burma arasındaki sınırda, 1944'te İngiliz ve Hint birlikleri Japon saldırısını durdurdu. Çin, 1937'den beri Japon ordusunun önemli bir bölümünü kendi topraklarında tutuyordu. Pasifik adalarının yerli halkları, kendileri hakkında hiçbir söz hakları olmadan topraklarında yapılan savaşın yıkımını yaşadı. Bu geniş tablo, savaşın sonucunu yalnızca deniz muharebelerine bağlamanın eksik kalacağını gösterir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Samuel Eliot Morison, Coral Sea, Midway and Submarine Actions, May 1942–August 1942 (Boston: Little, Brown, 1949).
• Ronald H. Spector, Eagle Against the Sun: The American War with Japan (New York: Free Press, 1985).
• Richard B. Frank, Guadalcanal: The Definitive Account of the Landmark Battle (New York: Random House, 1990).
• George Feifer, Tennozan: The Battle of Okinawa and the Atomic Bomb (New York: Ticknor & Fields, 1992).
• Jonathan Parshall ve Anthony Tully, Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway (Washington: Potomac Books, 2005).
• Max Hastings, Nemesis: The Battle for Japan, 1944–45 (Londra: HarperPress, 2007).

Arşiv ve kaynak

Pasifik savaşının kaynakları arasında Amerikan ve Japon donanmalarının harekât raporları, çözülen şifre mesajları, gemi kayıt defterleri, askerlerin ve pilotların günlükleri ve mektupları, savaş zamanı ders kitapları ve basın, Okinawa'daki sivillerin tanıklıkları ve savaştan sonra yapılan yargılamaların kayıtları vardır. Amiralin telgrafına ve okul kitabının 1943 baskısına Japonca, Roosevelt'in yıllık mesajına İngilizce Vikikaynak'tan ulaşılabilir.

Açık sorular

• Midway'i Japonya kazansaydı, Pasifik savaşının seyri ne kadar değişirdi?
• Pasifik savaşının asıl dönüm noktası Midway miydi, Guadalcanal mı?
• Okinawa'daki sivil kayıplarının sorumluluğu nasıl paylaştırılmalıdır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Şubat 1942'de Japonya'ya teslim olan İngiliz deniz üssü hangisidir? A) Hong Kong B) Singapur C) Rangoon D) Manila
2. (Hedef 1) Midway Muharebesi'nde Japonya kaç büyük uçak gemisini kaybetti? A) Dört B) Bir C) İki D) Yedi
3. (Hedef 2) Roosevelt'in 1943 mesajına göre Pasifik'te 1942'nin en önemli zaferi hangisiydi? A) Guadalcanal B) Mercan Denizi C) Midway D) Yeni Gine
4. (Hedef 2) Ōta'nın telgrafı hangi cümleyle biter? A) «Geçen yıl onları durdurduk» B) «Bin yılda bir gelen fırsat» C) «Ölerek döneceğiz» D) «Okinawa halkı böyle savaştı. Gelecek kuşaklarda halka özel bir ilgi gösterilmesini rica ederim»
5. (Hedef 3) Midway'deki «beş dakika» anlatısını Japon belgelerine dayanarak çürüten tarihçi kimdir? A) Samuel Eliot Morison B) Ronald Spector C) Jonathan Parshall D) Richard Frank

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Japon ilerleyişi nasıl durduruldu ve Pasifik savaşı neden bu kadar ağır bir bedelle sonlandı? Cevabında Roosevelt'in mesajını, Japon okuma kitabındaki dersi ve Ōta'nın telgrafını kullan; Parshall ile Frank'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Singapur.
2. A — Dört.
3. C — Midway.
4. D — «Okinawa halkı böyle savaştı. Gelecek kuşaklarda halka özel bir ilgi gösterilmesini rica ederim.»
5. C — Jonathan Parshall.

Kapsamlı bir cevap, Japon ilerleyişinin Midway'de şifre çözümü, Japon planının zaafları ve Amerikan pilotlarının ağır kayıplı saldırılarıyla durdurulduğunu, Guadalcanal'ın uzun yıpratmasının ve Amerikan sanayisinin ile denizaltı savaşının Japonya'yı giderek tükettiğini açıklar. Savaşın ağır bedelini, Japon yönetiminin teslim olmayı reddetmesine, her adanın sonuna kadar savunulmasına, kamikaze saldırılarına ve sivillerin savaşın içine çekilmesine bağlar. Roosevelt'in mesajını, Amerikan yönetiminin savaşı bir sanayi ve yıpratma savaşı olarak gördüğünün belgesi olarak; Japon okuma kitabındaki dersi, çocuklara ölümü kolay ve doğal gösteren savaş eğitiminin örneği olarak; Ōta'nın telgrafını ise Okinawa sivillerinin ödediği bedelin ve ordunun onları koruyamadığının itirafı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Parshall'ın Midway'deki Japon zaaflarını öne çıkaran yaklaşımını, Frank'in Guadalcanal'ın yıpratıcı etkisini vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Pasifik'te savaş sürerken, İngiliz ve Amerikan kuvvetleri Avrupa'da Almanya'ya karşı ilk ortak harekâtlarını başka bir cephede başlattı: Akdeniz'de. Mısır çölünde İngiliz ordusu Alman ve İtalyan kuvvetlerini durdurdu; Kasım 1942'de Amerikan ve İngiliz birlikleri Kuzey Afrika'ya çıktı. Ardından Sicilya'ya ve İtalya'ya geçildi; Mussolini devrildi, ama İtalya'daki savaş yıllarca sürdü. Bir sonraki derste, Müttefiklerin neden Avrupa'ya önce güneyden girdiğini ve İtalya yarımadasında savaşın neden beklenenden çok daha uzun sürdüğünü ele alacağız.