Yatıştırma politikası: Münih neden hata sayılır?

Öğrenme hedefleri

• 1936–1939 arasında İngiltere ve Fransa'nın Hitler Almanyası karşısında izlediği yatıştırma politikasını; Ren bölgesinden Avusturya'nın ilhakına, Münih'ten Prag'ın işgaline uzanan süreci açıklayabileceksin.
• Münih Antlaşması'nı, İngiltere başbakanının bunalım günlerindeki konuşmalarını ve bir Çek hukukçunun antlaşmanın uygulanışı üzerine yazdıklarını karşılaştırarak, aynı olayın farklı taraflarca nasıl yaşandığını değerlendirebileceksin.
• Yatıştırma politikasının kaçınılmaz bir gerçekçilik mi, yoksa önlenebilir bir hata mı olduğu sorusunda tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir pencereden yapılan açıklama

30 Eylül 1938 akşamı, Londra'da Downing Street'teki başbakanlık konutunun önünde büyük bir kalabalık toplanmıştı. Başbakan Neville Chamberlain, Münih'ten yeni dönmüştü. Kalabalığın ısrarı üzerine birinci kattaki pencereden kısa bir konuşma yaptı: tarihte ikinci kez Almanya'dan Downing Street'e «onurlu bir barış» getirilmişti; bunun «zamanımız için barış» olduğuna inanıyordu. Kalabalık onu alkışladı. Aynı gün, birkaç yüz kilometre ötede, Prag'da, Çekoslovakya hükümeti, kendisinin katılmadığı bir toplantıda alınan ve ülkesinin bir bölümünü Almanya'ya bırakan bir kararı kabul etmek zorunda kalmıştı. Altı ay sonra Alman birlikleri Prag'a girdi; bir yıl sonra Avrupa'da savaş başladı. Chamberlain'in «zamanımız için barış» sözü, bir anda umudun simgesinden kör bir iyimserliğin simgesine dönüştü. Bu ders, İngiltere ve Fransa'nın neden Hitler'in taleplerine birer birer boyun eğdiğini ve Münih'in neden bugün de diplomasi tarihinin en çok tartışılan kararlarından biri olduğunu soruyor.

Bağlam — Versay düzeninin çöküşü

1930'ların ortasından itibaren Hitler, Versay Antlaşması'nın hükümlerini birer birer çiğnedi. 1935'te zorunlu askerliği yeniden başlattı ve antlaşmanın yasakladığı bir hava kuvveti kurdu. Mart 1936'da, antlaşmanın askerden arındırdığı Ren bölgesine birliklerini gönderdi. Fransa ve İngiltere tepki göstermedi. Mart 1938'de Alman birlikleri Avusturya'ya girdi, Hitler Viyana'da coşkulu kalabalıklara seslendi ve Avusturya, Almanya'ya katıldı; ardından yapılan halk oylamasında, baskı ortamında, seçmenlerin neredeyse tamamının katılmayı onayladığı açıklandı.

İngiltere ve Fransa'nın bu tepkisizliğinin pek çok nedeni vardı. Birinci Dünya Savaşı'nın korkunç kayıpları, iki ülkenin kamuoyunda derin bir savaş karşıtlığı yaratmıştı. Büyük Bunalım, bütçeleri daraltmış, silahlanmayı yavaşlatmıştı. İngiltere'nin yöneticileri, imparatorluğun dünyanın dört bir yanındaki sorumluluklarını, Akdeniz'de İtalya'yı ve Asya'da Japonya'yı da hesaba katarak aynı anda üç düşmanla savaşamayacaklarını düşünüyordu. İngiltere'de pek çok kişi, Versay'ın Almanya'ya karşı haksız olduğuna ve Almanya'nın bazı taleplerinin makul olduğuna inanıyordu. Komünizm korkusu da önemliydi: bazı muhafazakârlar, güçlü bir Almanya'yı Sovyetler Birliği'ne karşı bir siper olarak görüyordu.

Gelişme — Südet bunalımı

Avusturya'nın ardından Hitler, Çekoslovakya'ya yöneldi. 1918'de kurulan Çekoslovakya, Orta Avrupa'da ayakta kalan son demokrasilerden biriydi; güçlü bir ordusu, sanayisi ve dağlık sınır bölgelerinde inşa ettiği sağlam savunma hatları vardı. Fransa ve Sovyetler Birliği ile ittifak antlaşmaları imzalamıştı. Ama ülkenin Almanya ile sınır bölgelerinde, Südet bölgesi olarak anılan alanda, üç milyonu aşkın Almanca konuşan insan yaşıyordu. Konrad Henlein'ın önderliğindeki Südet Alman Partisi, Berlin'in yönlendirmesiyle, Prag hükümetinin kabul edemeyeceği kadar geniş özerklik talepleri ileri sürdü.

1938 yazında bunalım derinleşti. Hitler, Südet Almanlarının «ezildiğini» ileri sürerek tehditlerini artırdı. Chamberlain, Eylül ortasında, hayatında ilk kez uçağa binerek Hitler'le Berchtesgaden'deki evinde görüştü. İngiltere ve Fransa, Çekoslovakya'yı, nüfusunun yarısından fazlası Alman olan bölgeleri Almanya'ya bırakmaya ikna etti. Ama Chamberlain ikinci kez Almanya'ya gittiğinde, Hitler daha da ağır koşullar ileri sürdü: bölgeler hemen, belirlediği bir tarihte Alman ordusuna teslim edilmeliydi. Avrupa bir savaşın eşiğine geldi; Londra'da parklarda siperler kazıldı, halka gaz maskeleri dağıtıldı.

Dönüş noktası — Münih

Son anda Mussolini'nin önerisiyle, 29 Eylül 1938'de Münih'te bir konferans toplandı. Konferansa Almanya adına Adolf Hitler, İtalya adına Benito Mussolini, İngiltere adına Chamberlain ve Fransa adına Başbakan Édouard Daladier katıldı; Çekoslovakya ve onun müttefiki Sovyetler Birliği çağrılmadı. Çek temsilcileri, kararın açıklanmasını yan odada beklediler. Gece yarısını geçe imzalanan antlaşma, Südet bölgesinin 1 Ekim'den itibaren aşamalı olarak Alman birliklerince işgal edilmesini öngörüyordu; uygulamayı uluslararası bir komisyon denetleyecekti. Çekoslovakya Cumhurbaşkanı Edvard Beneš, birkaç gün sonra istifa etti ve ülkeyi terk etti.

Münih, Çekoslovakya'yı savunulamaz hâle getirdi. Polonya ve Macaristan da ülkenin topraklarından pay aldı. 15 Mart 1939'da Alman birlikleri Prag'a girdi; Çek bölgeleri, Almanya'nın bir «himaye bölgesi» ilan edildi, Slovakya ise Almanya'ya bağımlı bir devlet oldu. Hitler, ilk kez Almanca konuşulmayan bir halkı doğrudan yönetimi altına almıştı; «Almanları birleştirme» iddiası çökmüştü.

Cevap — barışın bedeli

Yatıştırma politikası, Birinci Dünya Savaşı'nın yarattığı derin savaş korkusundan, İngiltere ve Fransa'nın askerî ve ekonomik zayıflığından, Versay'ın haksızlığına dair yaygın inançtan ve Hitler'in hedeflerinin yanlış değerlendirilmesinden doğdu. Münih'te büyük güçler, küçük bir demokrasinin kaderini onun yokluğunda belirledi ve bir savaşı ertelemek için onu Almanya'ya teslim etti. Altı ay sonra Prag'ın işgali, Hitler'in hedeflerinin «haksızlığa uğramış Almanları birleştirmekle» sınırlı olmadığını açıkça gösterdi. Münih, sonraki onyıllarda, saldırgan bir güç karşısında boyun eğmenin daha büyük bir savaşa yol açacağı fikrinin simgesi oldu.

Bugünle bağ — Prag'dan sonra Ankara

Prag'ın işgalinden sonra İngiltere ve Fransa, yatıştırma politikasını terk ederek Almanya'nın ve İtalya'nın olası saldırılarına karşı müttefikler aramaya başladı. Türkiye, Boğazlar'ı ve Doğu Akdeniz'deki konumuyla bu arayışın önemli bir parçası oldu. Mayıs 1939'da İngiltere ile Türkiye arasında karşılıklı yardım bildirisi yayımlandı. Haziran 1939'da Fransa ile imzalanan anlaşmayla, Fransız mandası altındaki Suriye'ye bağlı olan Hatay, Türkiye'ye katıldı; Fransa'nın bu kararında, Türkiye'yi kendi yanında tutma isteği belirleyici oldu. Ekim 1939'da Ankara'da Türkiye, İngiltere ve Fransa arasında bir karşılıklı yardım antlaşması imzalandı. Münih'ten sonra değişen Avrupa dengeleri, böylece Türkiye'nin güney sınırını da şekillendirdi.

Birincil kaynak

29 Eylül 1938'de Münih'te imzalanan antlaşmadan:

Germany, the United Kingdom, France and Italy, taking into consideration the agreement, which has been already reached in principle for the cession to Germany of the Sudeten German territory, have agreed on the following terms and conditions governing the said cession and the measures consequent thereon, and by this agreement they each hold themselves responsible for the steps necessary to secure its fulfilment:

(1) The evacuation will begin on 1st October. […]

(4) The occupation by stages of the predominantly German territory by German troops will begin on 1st October. […]

Annex. His Majesty's Government in the United Kingdom and the French Government have entered into the above agreement on the basis that they stand by the offer […] relating to an international guarantee of the new boundaries of the Czechoslovak State against unprovoked aggression.

Türkçesi: Almanya, Birleşik Krallık, Fransa ve İtalya, Südet Alman topraklarının Almanya'ya devri konusunda ilke olarak varılmış olan uzlaşmayı göz önünde bulundurarak, bu devri ve ondan doğan önlemleri düzenleyen aşağıdaki şartlar ve koşullar üzerinde anlaşmışlardır; ve bu anlaşmayla her biri, uygulanmasını güvenceye almak için gerekli adımlardan kendini sorumlu tutar: (1) Boşaltma 1 Ekim'de başlayacaktır. […] (4) Ağırlıklı olarak Alman olan toprakların Alman birliklerince aşamalı olarak işgali 1 Ekim'de başlayacaktır. […] Ek. Birleşik Krallık Majesteleri Hükümeti ve Fransa Hükümeti, yukarıdaki anlaşmaya, Çekoslovak Devleti'nin yeni sınırlarının kışkırtılmamış saldırılara karşı uluslararası bir güvenceye bağlanması yolundaki tekliflerinin arkasında durdukları temelinde katılmışlardır.

Kaynak: «Agreement concluded at Munich», 29 Eylül 1938; Vikikaynak (İngilizce). Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Antlaşmanın taraflarında hangi devlet yoktur? Bu yokluk, antlaşmanın meşruiyeti hakkında ne düşündürür?
2. Antlaşma, toprak devrinin «ilke olarak» zaten kabul edildiğini söyler. Bu ifade, Çekoslovakya'nın bu karara nasıl ulaştırıldığını nasıl gizler?
3. Ekteki uluslararası güvence, Mart 1939'da Prag işgal edildiğinde ne oldu? Bu sonuç, antlaşmanın değeri hakkında ne söyler?

Tarihçiler Tartışıyor

• A. J. P. Taylor (1961) — The Origins of the Second World War adlı kitabında, Hitler'i ayrıntılı bir plan izleyen bir saldırgandan çok, fırsatları değerlendiren geleneksel bir Alman devlet adamı olarak tanımladı; yatıştırma politikasını da Versay'ın haksızlıklarını düzeltmeye yönelik anlaşılır bir girişim olarak gördü. Kitap, büyük bir tartışma başlattı.
• Martin Gilbert (1963) — Richard Gott ile birlikte yazdığı The Appeasers adlı kitapta, açılan belgelere dayanarak yatıştırma politikasını sert biçimde eleştirdi; İngiliz yöneticilerin uyarıları görmezden geldiğini ve Çekoslovakya'yı bilerek feda ettiğini savundu.
• John Charmley (1989) — Chamberlain and the Lost Peace adlı kitabında, Chamberlain'i savundu; onun, İngiltere'nin zayıflığını ve imparatorluğun bir savaşla yıkılacağını doğru gördüğünü, yatıştırma politikasının dönemin koşullarında akılcı bir seçenek olduğunu ileri sürdü.
• R. A. C. Parker (1993) — Chamberlain and Appeasement adlı kitabında, bu savunmaya karşı çıktı; Chamberlain'in önünde Fransa ve Sovyetler Birliği ile güçlü bir ittifak kurmak gibi gerçek seçenekler bulunduğunu, ama kendi inançları yüzünden bunları reddettiğini savundu.

Bu tarihçiler, yatıştırma politikasını farklı biçimlerde değerlendirir. Gilbert ve Parker, Chamberlain'in önünde başka seçenekler olduğunu vurgular; Taylor ve Charmley ise politikanın dönemin koşulları içinde anlaşılır, hatta akılcı olduğunu savunur. Savaştan hemen sonra yayımlanan suçlayıcı yazıların ardından, belgelerin açılmasıyla tartışma birkaç kez yön değiştirdi. Tartışma, yatıştırma politikasının kaçınılmaz bir gerçekçilik mi, yoksa önlenebilir bir hata mı olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Münih'in en çok tartışılan sorularından biri, İngiltere'ye zaman kazandırıp kazandırmadığıdır. Chamberlain'in savunucuları, 1938'de İngiltere'nin hava savunmasının hazır olmadığını, radar ağının ve modern savaş uçaklarının ancak sonraki aylarda yeterli sayıya ulaştığını, Münih'in bu yüzden 1940'taki hava savaşının kazanılmasına katkıda bulunduğunu ileri sürer. Eleştirmenler ise Almanya'nın da bu süreyi kullandığını, üstelik Çekoslovakya'nın savunma hatlarını, ordusunun silahlarını ve büyük silah fabrikalarını hiçbir çatışma olmadan ele geçirdiğini hatırlatır. 1938'de Çekoslovakya'nın ordusu, Fransa'nın ordusu ve olası bir Sovyet desteği birlikte değerlendirildiğinde, Almanya'nın savaşa hazır olmadığını gösteren belgeler de vardır.

Münih'in Sovyetler Birliği üzerindeki etkisi de önemliydi. Sovyet yönetimi, kendisinin dışlandığı bir konferansta Batılı güçlerin Hitler'le anlaşmasını, Almanya'yı doğuya yönlendirme girişimi olarak yorumladı. Bu güvensizlik, 1939 yazında İngiltere ve Fransa ile Sovyetler Birliği arasındaki ittifak görüşmelerinin başarısızlığa uğramasında ve Sovyetler Birliği'nin Almanya ile bir saldırmazlık paktı imzalamasında rol oynadı.

Savaştan sonra Münih, siyasi dilin kalıcı bir parçası oldu. Saldırgan bir güce taviz vermenin daha büyük bir savaşa yol açacağı düşüncesi, sonraki onyıllarda pek çok bunalımda önderlerin kararlarını etkiledi; bir rakibe karşı sert bir tutumu savunanlar, sık sık «yeni bir Münih»ten kaçınma gerektiğini söyledi. Ama tarihçiler, bu benzetmenin de kötüye kullanılabileceğini, her uzlaşma girişimini «yatıştırma» olarak damgalamanın, gereksiz savaşlara da yol açabileceğini hatırlatır. Tarihten ders çıkarmanın, olayları birbirine benzetmekten çok, her durumun kendine özgü koşullarını anlamayı gerektirdiği vurgulanır.

Fransa'nın tutumu da ayrıca incelenmeye değer. Fransa, Çekoslovakya ile resmî bir ittifak antlaşmasına bağlıydı; yani Çekoslovakya'ya saldırılırsa yardım etme yükümlülüğü İngiltere'ye değil, doğrudan Fransa'ya düşüyordu. Ama Fransız ordusunun savunmaya dayalı stratejisi, iç siyasetteki derin bölünmeler ve hava kuvvetlerinin zayıflığı, Fransız yönetimini İngiltere'nin önderliğine bağımlı kıldı. Daladier'nin, Münih'ten dönerken havaalanında kendisini alkışlayan kalabalığı görünce bu sevinci anlamakta zorlandığı anlatılır; ama bu anekdotun kaynakları tartışmalıdır. Kesin olan, Fransa'nın Münih'le birlikte Orta Avrupa'daki ittifak sisteminin güvenilirliğini de yitirdiğidir.

Winston Churchill, Münih'i mecliste en sert biçimde eleştiren isimlerden biriydi; savaş başladıktan sonra, Mayıs 1940'ta başbakan oldu. Aynı yıl, takma adla yayımlanan Suçlu Adamlar adlı bir broşür, yatıştırma politikasının sorumlularını sert biçimde suçladı ve uzun süre İngiliz kamuoyunun Münih'e bakışını belirledi.

Uzman Notu

Temel literatür

• A. J. P. Taylor, The Origins of the Second World War (Londra: Hamish Hamilton, 1961).
• Martin Gilbert ve Richard Gott, The Appeasers (Londra: Weidenfeld & Nicolson, 1963).
• John Charmley, Chamberlain and the Lost Peace (Londra: Hodder & Stoughton, 1989).
• R. A. C. Parker, Chamberlain and Appeasement: British Policy and the Coming of the Second World War (Londra: Macmillan, 1993).
• Zara Steiner, The Triumph of the Dark: European International History, 1933–1939 (Oxford: Oxford University Press, 2011).
• Tim Bouverie, Appeasing Hitler: Chamberlain, Churchill and the Road to War (Londra: Bodley Head, 2019).

Arşiv ve kaynak

Yatıştırma politikasının kaynakları arasında İngiliz ve Fransız hükümetlerinin kabine tutanakları ve diplomatik yazışmaları, Alman Dışişleri Bakanlığı belgeleri, Çekoslovak hükümetinin kayıtları, meclis tartışmaları, gazeteler, kamuoyu yoklamaları ve önde gelen siyasetçilerin günlükleri ve mektupları vardır. İngiliz kabine belgelerinin 1960'larda ve 1970'lerde açılması, tartışmayı derinden değiştirdi. Münih Antlaşması İngilizce, Baxa'nın yazısı Çekçe Vikikaynak'ta; Chamberlain'in konuşmaları Internet Archive'da bulunur.

Açık sorular

• İngiltere ve Fransa 1938'de Çekoslovakya için savaşsaydı, sonuç ne olurdu?
• Münih, İngiltere'ye gerçekten zaman kazandırdı mı?
• Münih benzetmesi, sonraki bunalımlarda yararlı bir uyarı mı oldu, yoksa yanıltıcı bir şablon mu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Almanya Avusturya'yı hangi yıl ilhak etti? A) 1936 B) 1938 C) 1939 D) 1935
2. (Hedef 1) Münih konferansına hangi devlet çağrılmadı? A) İtalya B) Fransa C) Çekoslovakya D) İngiltere
3. (Hedef 2) Chamberlain'in 27 Eylül 1938 radyo konuşmasında Çekoslovakya'yı nasıl tanımladığı hatırlanır? A) Hakkında hiçbir şey bilmediğimiz insanların yaşadığı uzak bir ülke B) İngiltere'nin en yakın müttefiki C) Almanya'nın bir eyaleti D) Avrupa'nın en güçlü devleti
4. (Hedef 2) Baxa'ya göre uluslararası komisyonun sınır çiziminde yaptığı temel haksızlık neydi? A) 1938 sayımını kullanmak B) Halk oylaması yapmak C) Çek ordusunu dağıtmak D) 1910 nüfus sayımını temel almak
5. (Hedef 3) Chamberlain'in önünde Fransa ve Sovyetler Birliği ile ittifak gibi gerçek seçenekler olduğunu savunan tarihçi kimdir? A) A. J. P. Taylor B) R. A. C. Parker C) John Charmley D) Tim Bouverie

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Yatıştırma politikası kaçınılmaz bir gerçekçilik miydi, yoksa önlenebilir bir hata mı? Cevabında Münih Antlaşması'nı, Chamberlain'in radyo konuşmasını ve Baxa'nın yazısını kullan; Charmley ile Parker'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — 1938'de.
2. C — Çekoslovakya.
3. A — Hakkında hiçbir şey bilmediğimiz insanların yaşadığı uzak bir ülke.
4. D — 1910 nüfus sayımını temel almak.
5. B — R. A. C. Parker.

Kapsamlı bir cevap, yatıştırma politikasının Birinci Dünya Savaşı'nın yarattığı savaş korkusundan, İngiltere ve Fransa'nın askerî zayıflığından, imparatorluğun dağınık sorumluluklarından ve Versay'ın haksızlığına dair yaygın inançtan doğduğunu; ama Hitler'in hedeflerinin yanlış değerlendirilmesine dayandığını açıklar. Münih Antlaşması'nı, küçük bir devletin kaderinin onun yokluğunda belirlendiğini ve verilen güvencenin değersiz kaldığını gösteren bir belge olarak; Chamberlain'in radyo konuşmasını, yatıştırma politikasının ardındaki derin savaş korkusunu ve Hitler'e duyulan yanlış güveni gösteren bir metin olarak; Baxa'nın yazısını ise Münih'in Çekoslovakya'da bir hukuk ihlali ve haksızlık olarak nasıl yaşandığını gösteren bir tanıklık olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Charmley'nin yatıştırma politikasını dönemin koşullarında akılcı bulan yaklaşımını, Parker'ın Chamberlain'in önünde gerçek seçenekler olduğunu savunan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Serinin sonu

«İki Savaş Arası» kursu bu bölümle sona eriyor. Yolculuk, savaşın son aylarında dünyayı saran grip salgınıyla başladı; ardından barışı korumak için kurulan Milletler Cemiyeti'nin neden güçsüz kaldığını sorduk. Rusya'da Lenin'in kurduğu devleti ve Stalin'in kolektifleştirme politikasının yol açtığı büyük kıtlığı, İtalya'da faşizmin doğuşunu, Weimar Almanyası'nın hem kültürel parlaklığını hem de hiperenflasyonunu inceledik. 1929 bunalımının dünyayı nasıl sarstığını, Hitler'in nasıl iktidara geldiğini ve Nazi Almanyası'nda hayatın kimin için nasıl olduğunu gördük. İspanya'da bir iç savaşın bütün Avrupa'nın gözü önünde nasıl yaşandığını, Asya'da Japonya'nın yayılmasını ve son olarak İngiltere ile Fransa'nın Münih'te Hitler'e nasıl taviz verdiğini izledik. Bu derslerin her birinde, birinci büyük savaşın açtığı yaraların, ekonomik bunalımın ve demokrasilere duyulan güvensizliğin, yeni bir felakete giden yolu nasıl hazırladığını gördük. Programda sırada «İkinci Dünya Savaşı» kursu var. Bu kursun ilk dersi, Prag'ın işgalinden sonraki aylarda İngiltere ile Fransa'nın Polonya'ya verdiği güvenceyi, Almanya ile Sovyetler Birliği arasında herkesi şaşırtan saldırmazlık paktını ve Eylül 1939'un ilk günlerini izliyor. İlk bölüm bunu soruyor: savaş neden 1939'da başladı?