Milletler Cemiyeti neden başarısız oldu?

Öğrenme hedefleri

• Milletler Cemiyeti'nin hangi amaçlarla kurulduğunu, nasıl çalıştığını, hangi alanlarda başarılı olduğunu ve 1930'larda neden büyük bunalımları önleyemediğini açıklayabileceksin.
• Cemiyet'in kuruluş belgesinin ortak güvenlik maddelerini, Mançurya üzerine hazırlanan soruşturma raporunu ve Etiyopya İmparatoru'nun 1936'daki başvurusunu karşılaştırarak, ilkeler ile uygulama arasındaki farkı değerlendirebileceksin.
• Tarihçilerin Milletler Cemiyeti'ni bir başarısızlık olarak mı, yoksa sonraki uluslararası kurumların öncüsü olarak mı gördüğünü karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Cenevre'de bir imparator

30 Haziran 1936'da, İsviçre'nin Cenevre kentinde toplanan Milletler Cemiyeti Genel Kurulu'nda, sürgündeki bir hükümdar kürsüye yürüdü. Etiyopya İmparatoru Haile Selassie'ydi. Ülkesi, sekiz ay önce Cemiyet'in bir başka üyesi olan İtalya'nın saldırısına uğramış, başkenti birkaç hafta önce işgal edilmişti. Salondaki İtalyan gazetecilerin bir bölümü, o konuşmaya başlarken ıslık çalarak ve bağırarak onu susturmaya çalıştı; salondan çıkarıldılar. İmparator, Fransızca değil kendi dilinde konuştu. Elli iki ülkenin sekiz ay önce saldırganın kazanmasına izin vermeyecekleri sözünü verdiğini hatırlattı ve sordu: halkına hangi cevabı götürecekti? Birkaç gün sonra Cemiyet, İtalya'ya uygulanan yaptırımları kaldırmaya karar verdi. Bu ders, büyük bir kırımın tekrarını önlemek için kurulan bir örgütün, yirmi yıl içinde neden bu kadar güçsüz düştüğünü soruyor.

Bağlam — Wilson'ın düşü, Cenevre'nin gerçeği

Milletler Cemiyeti'nin kuruluş belgesi, Versay Antlaşması'nın ve öteki barış antlaşmalarının ilk bölümüne konmuştu. Cemiyet, 1920'de Cenevre'de çalışmaya başladı. Bütün üyelerin temsil edildiği bir Genel Kurul, büyük güçlerin daimi üye olduğu küçük bir Konsey ve farklı ülkelerden gelen memurların oluşturduğu bir sekretarya kuruldu. Uluslararası Çalışma Örgütü ve Lahey'deki Uluslararası Daimi Adalet Divanı da bu yapıya bağlıydı.

Cemiyet'in temel düşüncesi, ortak güvenlikti: bir üyeye yapılan saldırı, bütün üyelere yapılmış sayılacak; saldırgan, bütün öteki üyelerin ekonomik ve gerekirse askerî önlemleriyle karşılaşacaktı. Ama bu düşüncenin baştan önemli zayıflıkları vardı. Cemiyet'in en ateşli savunucusu olan Başkan Woodrow Wilson'ın ülkesi ABD, Senato'nun reddi yüzünden hiç üye olmadı. Almanya ancak 1926'da, Sovyetler Birliği ancak 1934'te üye oldu. Cemiyet'in kendi ordusu yoktu; kararlarını uygulamak için üyelerin, özellikle İngiltere ile Fransa'nın isteğine bağlıydı. Önemli kararlar oy birliği gerektiriyordu.

Gelişme — sessiz başarılar

1920'lerde Cemiyet, küçük ölçekli anlaşmazlıkları çözmede önemli başarılar kazandı. İsveç ile Finlandiya arasında paylaşılamayan Åland Adaları, 1921'de Cemiyet'in kararıyla, yerel halkın dilini ve özerkliğini koruma güvencesiyle Finlandiya'ya bırakıldı. 1925'te Yunanistan ile Bulgaristan arasında sınırda çıkan bir çatışma, Cemiyet'in hızlı müdahalesiyle büyümeden durduruldu. Cemiyet, Avusturya'nın ve Macaristan'ın çöken maliyesini kurtarmak için uluslararası krediler düzenledi.

Cemiyet'in en kalıcı çalışmaları, siyasetin dışında kalan alanlarda yapıldı. Norveçli kâşif ve bilim insanı Fridtjof Nansen, Cemiyet adına savaş esirlerinin ülkelerine dönmesini örgütledi; ardından Rusya'daki iç savaştan kaçan yüz binlerce mülteci için bir kimlik belgesi geliştirdi. Cemiyet'in sağlık örgütü salgın hastalıklar üzerine bilgi topladı; köle ticaretine, uyuşturucu kaçakçılığına ve kadın ticaretine karşı çalışmalar yaptı. Uluslararası Çalışma Örgütü, çalışma saatleri ve işçi sağlığı için uluslararası standartlar önerdi.

Ama büyük güçlerin çıkarları söz konusu olduğunda Cemiyet'in gücü sınırlıydı. 1923'te İtalya, sınır belirleme görevindeki bir İtalyan generalin Yunan topraklarında öldürülmesinden sonra Yunanistan'ın Korfu adasını işgal etti. Cemiyet'in sorunu çözmesine izin verilmedi; mesele büyük güçlerin elçilerinden oluşan bir kurulda halledildi ve Yunanistan tazminat ödemek zorunda kaldı.

Dönüş noktası — Mançurya

Cemiyet'in ilk büyük sınavı Asya'da geldi. Eylül 1931'de, Japon ordusunun Mançurya'daki birlikleri, Japonya'ya ait bir demiryolu hattında düzenlenen ve Çinlilere yüklenen bir patlamayı gerekçe göstererek bölgeyi işgal etmeye başladı. Birkaç ay içinde bütün Mançurya Japon denetimine girdi ve Mart 1932'de, başına son Çin imparatorunun getirildiği «Mançukuo» adlı bir devlet ilan edildi. Çin, Cemiyet'e başvurdu. Cemiyet, İngiliz Lord Victor Bulwer-Lytton'ın başkanlığında bir soruşturma komisyonunu bölgeye gönderdi.

Şubat 1933'te Cemiyet Genel Kurulu, raporu kabul etti ve Mançukuo'yu tanımadı. Japon heyeti salonu terk etti; Japonya, bir ay sonra Cemiyet'ten çekildiğini açıkladı. Ama Cemiyet, Japonya'ya karşı hiçbir yaptırım uygulamadı. Aynı yıl, Hitler'in iktidara geldiği Almanya da Cemiyet'ten ve silahsızlanma konferansından çekildi.

Asıl çöküş, Etiyopya bunalımıyla geldi. Ekim 1935'te Benito Mussolini yönetimindeki İtalya, Afrika'da hâlâ bağımsız kalan birkaç devletten biri olan Etiyopya'ya saldırdı. Cemiyet bu kez hızlı davrandı: İtalya'yı saldırgan ilan etti ve ona ekonomik yaptırımlar uyguladı. Ama yaptırımlar, savaşı sürdürmek için en hayati malzeme olan petrolü kapsamıyordu; İngiltere, İtalya'nın savaş gemilerinin ve askerlerinin geçtiği Süveyş Kanalı'nı kapatmadı. Aralık 1935'te İngiliz Dışişleri Bakanı Samuel Hoare ile Fransa Başbakanı Pierre Laval'ın, Etiyopya'nın büyük bir bölümünü İtalya'ya bırakan gizli bir plan hazırladıkları ortaya çıktı; kamuoyundaki öfke planı düşürdü, ama Cemiyet'in güvenilirliği derinden sarsıldı.

Cevap — ilke güçlü, irade zayıf

Milletler Cemiyeti, bir yeni bir büyük savaşı önlemek amacıyla kurulmuş, ortak güvenlik ilkesine dayanan ilk evrensel uluslararası örgüttü. Ama en güçlü devletlerden bazıları ya hiç üye olmadı ya da kendi çıkarları tehdit edildiğinde Cemiyet'ten çekildi. Kendi ordusu yoktu ve kararlarını uygulamak için İngiltere ile Fransa'ya bağımlıydı; bu iki ülke ise ekonomik bunalımın ortasında yeni bir savaş riskini göze almak istemedi. 1920'lerdeki küçük başarılar, 1930'larda Tokyo'nun, Roma'nın ve Berlin'in saldırgan politikaları karşısında yerini açık bir güçsüzlüğe bıraktı. Cemiyet'in başarısızlığı, ilkelerinin yanlışlığından çok, üyelerinin bu ilkeleri uygulamaya istekli olmamasından kaynaklandı.

Bugünle bağ — Musul ve Cenevre'de Türkiye

Milletler Cemiyeti, Türkiye'nin Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki en önemli dış politika sorunlarından biriyle doğrudan ilgilendi. Lozan'da çözülemeyen Musul meselesi, 1924'te Cemiyet Konseyi'ne götürüldü. Konsey'in bölgeye gönderdiği komisyonun raporunun ardından, Aralık 1925'te Musul'un İngiliz mandası altındaki Irak'a bırakılmasına karar verildi. Türkiye bu karara başlangıçta itiraz etti; ama 1926'da İngiltere ve Irak ile imzalanan Ankara Antlaşması'yla sınırı kabul etti ve karşılığında bölgenin petrol gelirinden belirli bir süre için pay aldı. Türkiye, 1932'de Cemiyet'e üye oldu; Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, Cenevre'de ülkesini temsil etti ve Türkiye 1930'larda ortak güvenliği ve silahsızlanmayı destekleyen bir politika izledi. Hatay meselesinin 1930'ların sonundaki çözüm sürecinde de Cemiyet'in hazırladığı bir statü rol oynadı.

Birincil kaynak

Milletler Cemiyeti Misakı'nın ortak güvenliği düzenleyen iki maddesinden:

Article 10. The Members of the League undertake to respect and preserve as against external aggression the territorial integrity and existing political independence of all Members of the League. […] the Council shall advise upon the means by which this obligation shall be fulfilled.

Article 16. Should any Member of the League resort to war in disregard of its covenants under Articles 12, 13 or 15, it shall ipso facto be deemed to have committed an act of war against all other Members of the League, which hereby undertake immediately to subject it to the severance of all trade or financial relations […]. It shall be the duty of the Council in such case to recommend […] what effective military, naval or air force the Members of the League shall severally contribute […].

Türkçesi: Madde 10. Cemiyet Üyeleri, Cemiyet'in bütün Üyelerinin toprak bütünlüğüne ve mevcut siyasi bağımsızlığına saygı göstermeyi ve bunları dış saldırıya karşı korumayı üstlenir. […] Konsey, bu yükümlülüğün hangi araçlarla yerine getirileceğini tavsiye eder.

Madde 16. Cemiyet'in herhangi bir Üyesi, 12., 13. ya da 15. maddelerdeki taahhütlerini hiçe sayarak savaşa başvurursa, bu Üye kendiliğinden Cemiyet'in bütün öteki Üyelerine karşı bir savaş eylemi işlemiş sayılır; öteki Üyeler de bu yolla, onunla bütün ticari ve mali ilişkileri derhâl kesmeyi üstlenir […]. Böyle bir durumda Konsey'in görevi, Cemiyet Üyelerinin her birinin hangi etkili kara, deniz ya da hava kuvvetiyle katkıda bulunacağını tavsiye etmektir […].

Kaynak: Milletler Cemiyeti Misakı, 10. ve 16. maddeler (1919); Vikikaynak (İngilizce). Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. 10. madde, üyelere hangi yükümlülüğü yükler? Konsey'in bu yükümlülüğün nasıl yerine getirileceği konusunda yalnızca «tavsiye» vermesi, maddenin gücü hakkında ne düşündürür?
2. 16. madde, saldırgan bir üyeye karşı hangi önlemleri öngörür? Ekonomik önlemlerle askerî önlemler arasındaki dil farkına dikkat et.
3. 16. madde Etiyopya bunalımında nasıl uygulandı?

Tarihçiler Tartışıyor

• F. P. Walters (1952) — Cemiyet'in sekretaryasında yıllarca çalışmış bir İngiliz diplomat olarak yazdığı kapsamlı tarihte, Cemiyet'in başarısızlığını ilkelerinde değil, büyük güçlerin, özellikle İngiltere ile Fransa'nın, ona verdikleri sözleri tutmamasında aradı.
• Ruth Henig (2010) — Cemiyet üzerine yazdığı kısa ve etkili kitabında, Cemiyet'in 1920'lerdeki gerçek başarılarını ve 1930'lardaki başarısızlıklarını dengeli biçimde ele aldı; onu, dönemin koşulları içinde değerlendirilmesi gereken bir deneme olarak gördü.
• Patricia Clavin (2013) — Securing the World Economy adlı kitabında, Cemiyet'in ekonomik ve mali örgütlerini inceledi; bu örgütlerin 1930'larda ve İkinci Dünya Savaşı sırasında geliştirdiği fikirlerin ve uzmanların, savaş sonrası uluslararası ekonomik kurumların kuruluşunda belirleyici olduğunu gösterdi.
• Susan Pedersen (2015) — The Guardians adlı kitabında, manda sistemini inceledi; Cemiyet'in sömürge yönetimini gerçekten sınırlayamadığını, ama sömürge halklarının dilekçeleri ve tartışmalar yoluyla sömürgeciliğin uluslararası kamuoyu önünde sorgulanmasına zemin hazırladığını savundu.

Son yıllarda arşivlerin sayısallaştırılması, Cemiyet'in gündelik işleyişine ilişkin bu yeni araştırmaları hızlandırdı. Bu tarihçiler, Cemiyet'i farklı ölçütlerle değerlendirir. Walters ve Henig, onu asıl olarak barışı koruma göreviyle, yani kuruluş amacıyla yargılar; Clavin ve Pedersen ise dikkatleri ekonomi, sağlık ve sömürge yönetimi gibi alanlarda yarattığı uzun süreli etkilere çevirir. Tartışma, Milletler Cemiyeti'nin büyük bir başarısızlık mı, yoksa kendisinden sonra gelen uluslararası düzenin ilk ve kusurlu bir taslağı mı olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Cemiyet'in en özgün yeniliklerinden biri, uluslararası bir memur kadrosuydu. Cenevre'deki sekretaryada farklı ülkelerden gelen yüzlerce memur, kendi hükümetlerinin değil, Cemiyet'in hizmetinde çalışmaya yemin ediyordu. Bu memurlar, dünyanın dört bir yanından istatistik topladı, raporlar hazırladı, uzman toplantıları düzenledi. Ticaret, gümrük, para, sağlık, ulaşım ve iletişim gibi alanlarda uluslararası karşılaştırmalı veriler ilk kez sistemli biçimde bu dönemde toplandı. Bu bilgi birikimi ve bu memurların deneyimi, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan kurumlara aktarıldı.

Silahsızlanma, Cemiyet'in en büyük umutlarından ve en büyük hayal kırıklıklarından biri oldu. Misak, üyelerin silahlarını ulusal güvenliklerini sağlayacak en düşük düzeye indirmesini öngörüyordu. Yıllarca süren hazırlıklardan sonra, 1932'de Cenevre'de büyük bir silahsızlanma konferansı toplandı. Ama Fransa, Almanya'nın yeniden güçlenmesinden korktuğu için güvenlik güvenceleri olmadan silahlarını azaltmak istemiyordu; Almanya ise öteki devletlerle eşit haklar talep ediyordu. 1933'te Almanya'nın konferanstan çekilmesiyle bu umut da söndü.

Cemiyet'in üyeliği de dünyanın dengesiz yapısını yansıtıyordu. Üyelerin çoğu Avrupa ve Latin Amerika devletleriydi; Asya'dan ve Afrika'dan yalnızca birkaç bağımsız devlet üyeydi. Hindistan, İngiliz yönetimi altında olmasına rağmen ayrı bir üye olarak kabul edilmişti. Sömürge halklarının büyük bölümü ise Cemiyet'te kendi temsilcileriyle hiç yer almadı; onlar adına, onları yöneten devletler konuşuyordu.

Cemiyet'in yapısındaki bir başka sorun, oy birliği kuralıydı. Konsey'in ve Genel Kurul'un önemli kararları, anlaşmazlığın tarafları dışındaki bütün üyelerin onayını gerektiriyordu. Bu kural, küçük devletlerin haklarını korumayı amaçlıyordu; ama karar almayı çok yavaşlattı ve güçlü bir üyenin çıkarlarına dokunan kararları neredeyse imkânsız hâle getirdi.

Manda sistemi de Cemiyet'in çelişkilerini gösterdi. Mandater devletler, yönettikleri topraklar hakkında her yıl Cenevre'deki Daimi Manda Komisyonu'na rapor vermek zorundaydı; yerel halklar da bu komisyona dilekçe gönderebiliyordu. Suriye'de 1925'te başlayan ayaklanmanın Fransız birliklerince bastırılması ya da Filistin'deki gerilimler, komisyonda uzun tartışmalara yol açtı. Komisyon mandater devletleri eleştirebiliyordu, ama onların kararlarını değiştiremiyordu.

1930'ların sonunda Cemiyet, büyük bunalımlar karşısında neredeyse tamamen etkisiz kaldı. Almanya'nın Ren bölgesini yeniden silahlandırması, Avusturya'yı ilhak etmesi ve Çekoslovakya'yı parçalaması, Cemiyet'in dışında, büyük güçler arasındaki görüşmelerle ele alındı. Aralık 1939'da, Finlandiya'ya saldıran Sovyetler Birliği Cemiyet'ten çıkarıldı; bu, Cemiyet'in son önemli kararlarından biriydi. Savaş yıllarında Cenevre'deki sekretarya küçüldü; bazı birimleri çalışmalarını Amerika'da sürdürdü. Cemiyet, Nisan 1946'da resmen dağıldı ve mal varlığını yeni kurulan Birleşmiş Milletler'e devretti.

Uzman Notu

Temel literatür

• F. P. Walters, A History of the League of Nations, 2 cilt (Londra: Oxford University Press, 1952).
• F. S. Northedge, The League of Nations: Its Life and Times, 1920–1946 (Leicester: Leicester University Press, 1986).
• Ruth Henig, The League of Nations (Londra: Haus Publishing, 2010).
• Mark Mazower, Governing the World: The History of an Idea (New York: Penguin Press, 2012).
• Patricia Clavin, Securing the World Economy: The Reinvention of the League of Nations, 1920–1946 (Oxford: Oxford University Press, 2013).
• Susan Pedersen, The Guardians: The League of Nations and the Crisis of Empire (Oxford: Oxford University Press, 2015).

Arşiv ve kaynak

Milletler Cemiyeti'nin kaynakları arasında Cenevre'deki Birleşmiş Milletler arşivinde korunan sekretarya kayıtları, Konsey ve Genel Kurul tutanakları, soruşturma komisyonlarının raporları, Cemiyet'in yayımladığı istatistik yıllıkları, üye devletlerin diplomatik yazışmaları ve Cemiyet'e gönderilen dilekçeler vardır. Bu arşivin büyük bölümü bugün sayısallaştırılmıştır. Misak metni, Lytton raporu ve Haile Selassie'nin konuşması Vikikaynak'ta bulunur.

Açık sorular

• ABD Milletler Cemiyeti'ne katılsaydı, Cemiyet 1930'lardaki saldırıları önleyebilir miydi?
• İngiltere ile Fransa, Etiyopya bunalımında İtalya'ya karşı petrol yaptırımı uygulasaydı ne olurdu?
• Birleşmiş Milletler, Milletler Cemiyeti'nin başarısızlıklarından hangi dersleri çıkardı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Milletler Cemiyeti'ne hiç üye olmayan büyük güç hangisidir? A) İngiltere B) Fransa C) ABD D) İtalya
2. (Hedef 1) Nansen pasaportu kimler için hazırlandı? A) Diplomatlar için B) Vatandaşlığını yitirmiş mülteciler için C) Askerler için D) Tüccarlar için
3. (Hedef 2) Lytton raporuna göre «Mançukuo»nun kurulmasında en etkili iki etken nedir? A) Çin halkının desteği ve ekonomik kalkınma B) Japon birliklerinin varlığı ve Japon yetkililerin faaliyetleri C) Sovyet yardımı ve Amerikan kredileri D) Milletler Cemiyeti'nin kararı ve İngiliz desteği
4. (Hedef 2) Haile Selassie'ye göre İtalya'ya uygulanan yaptırımlar neden işe yaramadı? A) Etiyopya yaptırımları reddettiği için B) Kasıtlı olarak yetersiz tutuldukları ve kötü uygulandıkları için C) İtalya Cemiyet üyesi olmadığı için D) Savaş çok kısa sürdüğü için
5. (Hedef 3) Cemiyet'in manda sistemini inceleyerek sömürgeciliğin uluslararası kamuoyu önünde sorgulanmasına zemin hazırladığını savunan tarihçi kimdir? A) F. P. Walters B) Ruth Henig C) Patricia Clavin D) Susan Pedersen

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Milletler Cemiyeti bir başarısızlık mıydı, yoksa sonraki uluslararası düzenin kusurlu bir öncüsü mü? Cevabında Misak'ın 10. ve 16. maddelerini, Lytton raporunu ve Haile Selassie'nin konuşmasını kullan; Walters ile Clavin'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — ABD, Senato'nun reddi yüzünden hiç üye olmadı.
2. B — Vatandaşlığını yitirmiş mülteciler için.
3. B — Japon birliklerinin varlığı ve Japon yetkililerin faaliyetleri.
4. B — Kasıtlı olarak yetersiz tutuldukları ve kötü uygulandıkları için.
5. D — Bu görüşü Susan Pedersen savundu.

Kapsamlı bir cevap, Milletler Cemiyeti'nin ortak güvenlik ilkesine dayanan ilk evrensel örgüt olduğunu, 1920'lerde küçük anlaşmazlıklarda ve insani, ekonomik alanlarda gerçek başarılar kazandığını, ama 1930'larda büyük güçlerin saldırıları karşısında çöktüğünü açıklar. Misak'ın maddelerini, güçlü bir ilkeyi ama zayıf bir uygulama mekanizmasını gösteren bir metin olarak; Lytton raporunu, Cemiyet'in olguları tarafsızca saptayabildiğini ama sonuç alamadığını gösteren bir belge olarak; Haile Selassie'nin konuşmasını ise ortak güvenliğin küçük bir devlet için ne anlama geldiğini ve nasıl boşa çıkarıldığını gösteren bir tanıklık olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Walters'ın başarısızlığı büyük güçlerin sözünü tutmamasında arayan yaklaşımını, Clavin'in Cemiyet'in ekonomik kurumlarının uzun süreli mirasını vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Milletler Cemiyeti'ni kuran devletler, ona başlangıçta bir büyük gücü bilinçli olarak almamıştı: iç savaştan yeni çıkan ve dünya devrimini savunan Sovyet Rusya'yı. Batılı hükümetler için Bolşevikler, anlaşmazlıkların masada çözüleceği bir düzenin parçası değil, o düzene yönelik bir tehditti. Bu arada Rusya'da, yıllarca süren iç savaşın ve kıtlığın ardından, Lenin'in önderliğindeki yeni rejim ekonomiyi ayakta tutmak için geri adımlar atıyor ve eski imparatorluğun topraklarında yeni bir devlet yapısı kuruyordu. Sonraki bölüm bunu soruyor: Lenin'in Rusya'sı nasıl Sovyetler Birliği'ne dönüştü?