1917: Rus Devrimi

Öğrenme hedefleri

• 1917'de Rusya'da yaşanan iki devrimi, Şubat'ta çarlığın yıkılışını ve Ekim'de Bolşeviklerin iktidarı ele geçirişini, savaşın yarattığı koşullar içinde açıklayabileceksin.
• Çarın tahttan çekilme belgesini, Petrograd Sovyeti'nin 1 Numaralı Emri'ni ve bir Amerikalı gazetecinin Ekim günlerine ilişkin tanıklığını karşılaştırarak, iktidarın nasıl el değiştirdiğini değerlendirebileceksin.
• Ekim Devrimi'nin bir halk devrimi mi yoksa küçük bir partinin darbesi mi olduğu üzerine tarihçilerin tartışmasını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir tren vagonunda imzalanan kâğıt

2 Mart 1917'de, Pskov kentinde bir istasyonda bekleyen imparatorluk treninin vagonunda, Rusya'nın son çarı II. Nikolay, bir daktilo kâğıdının altına adını yazdı. Birkaç gün önce başkent Petrograd'da ekmek kuyruklarından başlayan gösteriler, kentin garnizonundaki askerlerin göstericilere katılmasıyla bir ayaklanmaya dönüşmüştü. Cephedeki generallerin neredeyse hepsi, telgraflarla çara tahttan çekilmesini tavsiye etmişti. Nikolay, yalnızca kendisi için değil, hasta oğlu adına da tahttan vazgeçti ve tacı kardeşi Mihail'e bıraktı. Mihail ertesi gün tacı kabul etmedi. Üç yüz yıllık Romanov hanedanı, birkaç gün içinde, neredeyse hiçbir direnişle karşılaşmadan sona erdi. Ama sekiz ay sonra, aynı başkentte, bu kez çok daha küçük bir siyasi parti iktidarı ele geçirecekti. Bu ders, savaşın ortasında Rusya'da nasıl iki devrim yaşandığını ve bu devrimlerin savaşı ve dünyayı nasıl değiştirdiğini soruyor.

Bu derste tarihler, Rusya'nın 1918'e kadar kullandığı Jülyen takvimine göre verilir; Batı'da kullanılan takvimle arada on üç gün fark vardı. Bu yüzden «Şubat» devrimi Batı takvimiyle Mart'ta, «Ekim» devrimi ise Kasım'da yaşandı.

Bağlam — savaşın yorduğu bir imparatorluk

Rusya, savaşa dünyanın en kalabalık ordusuyla girmişti; ama sanayisi, demiryolları ve yönetimi, uzun bir savaşın yüküne hazır değildi. 1915'teki büyük geri çekilmede milyonlarca asker kaybedildi; milyonlarca mülteci iç bölgelere aktı. Çar, 1915'te ordunun başkomutanlığını bizzat üstlenip cepheye gidince, başkentteki yönetim giderek itibarını yitirdi; saray çevresindeki skandallar, halkın monarşiye güvenini sarstı. Demiryolları hem askerleri hem de tahılı taşımaya yetmedi; kentlerde fiyatlar hızla yükseldi, ekmek kuyrukları uzadı. 1916–1917 kışı, Petrograd'da hem soğuk hem de aç geçti.

23 Şubat 1917'de, Dünya Kadınlar Günü'nde, Petrograd'daki dokuma fabrikalarının kadın işçileri ekmek için sokağa çıktı. Gösteriler birkaç gün içinde bütün kente yayıldı. Asıl dönüm noktası, göstericilere ateş açmaları emredilen garnizon askerlerinin emre uymayı reddedip halka katılması oldu. Çarlık, kendi askerlerinin desteğini yitirince yıkıldı.

Gelişme — iki iktidar, bitmeyen savaş

Çarın çekilmesinden sonra Rusya'da iki iktidar merkezi ortaya çıktı. Bir yanda, eski Duma üyelerinden oluşan ve önce Prens Georgi Lvov'un, Temmuz'dan sonra ise Aleksandr Kerenski'nin başkanlık ettiği Geçici Hükümet; öte yanda, işçilerin ve askerlerin desteğini arkasına alan Petrograd Sovyeti. Geçici Hükümet, basın, toplanma ve din özgürlüğünü ilan etti, siyasi tutukluları serbest bıraktı, ölüm cezasını kaldırdı; ama toprak reformu ve anayasa gibi büyük sorunları, seçilecek bir Kurucu Meclis'e bıraktı. En önemlisi, müttefiklerine verdiği sözü tutarak savaşı sürdürmeye karar verdi.

Nisan 1917'de, sürgündeki Bolşevik önder Vladimir Lenin, Almanya'nın izniyle ve bir trenle İsviçre'den Petrograd'a döndü. Alman yönetimi, savaş karşıtı bir devrimcinin Rusya'yı savaştan çekebileceğini hesaplıyordu. Lenin, dönüşünde Geçici Hükümet'e hiçbir destek verilmemesini, savaşın hemen bitirilmesini, toprakların köylülere dağıtılmasını ve bütün iktidarın sovyetlere devredilmesini istedi. Bu talepler, başlangıçta kendi partisinin içinde bile aşırı bulundu. Ama Haziran'da Kerenski'nin cephede başlattığı büyük saldırı başarısız olunca, askerlerin savaş yorgunluğu öfkeye dönüştü. Firariler çoğaldı; köylüler, Kurucu Meclis'i beklemeden büyük toprak sahiplerinin topraklarına el koymaya başladı. Ağustos sonunda başkomutan General Lavr Kornilov'un başkente asker göndermesi, bir askerî darbe girişimi olarak algılandı; Kerenski, bu tehlikeye karşı Bolşeviklerin de dahil olduğu sol güçlerden yardım istemek zorunda kaldı. Bu olaydan sonra Bolşevikler, Petrograd ve Moskova sovyetlerinde çoğunluğu ele geçirdi.

Dönüş noktası — Ekim'in yirmi beşi

24–25 Ekim 1917 gecesi, Petrograd Sovyeti'nin, Lev Troçki'nin önde gelen isimleri arasında bulunduğu askerî devrim komitesi, köprüleri, telgrafhaneyi, istasyonları ve devlet binalarını denetimi altına aldı. Kerenski başkentten ayrıldı; Geçici Hükümet'in bakanları, hükümetin toplandığı Kışlık Saray'da tutuklandı. Aynı gün toplanan Sovyetlerin İkinci Kongresi'nde, Bolşeviklerin ele geçirdiği iktidarı tanımayan bazı sosyalist gruplar salonu terk etti. Geri kalan delegeler, Lenin'in başkanlığında yeni bir hükümet kurdu.

Yeni hükümet, ilk günlerinde iki büyük kararname çıkardı. Barış Kararnamesi, savaşın hemen bitirilmesini istiyordu; Toprak Kararnamesi ise büyük toprak sahiplerinin, kilisenin ve devletin topraklarını köylülerin kullanımına bırakıyordu. Bu iki kararname, askerlerin ve köylülerin en temel taleplerini karşıladı.

Cevap — savaşın doğurduğu iki devrim

1917'deki iki devrim de savaşın ürünüydü. Şubat Devrimi, savaşın yarattığı kıtlık, yorgunluk ve öfkenin, çarlığın itibarını yitirmiş yönetimini birkaç günde yıkmasıyla gerçekleşti. Geçici Hükümet, savaşı sürdürme kararıyla askerlerin ve köylülerin desteğini kaybetti. Ekim'de Bolşevikler, barış, toprak ve ekmek vaatleriyle kazandıkları destek ve iyi örgütlenmiş bir askerî harekâtla iktidarı ele geçirdi. Yeni hükümet, verdiği sözü tuttu ve Rusya'yı savaştan çekti; ama bunun bedeli ağır oldu.

Bugünle bağ — Kars, Ardahan ve Batum

Rus Devrimi, Osmanlı Devleti'nin doğu cephesini de kökten değiştirdi. Rus ordusu Doğu Anadolu'da dağılmaya başlayınca, Aralık 1917'de Erzincan'da bir ateşkes imzalandı. 3 Mart 1918'de Sovyet hükümeti ile İttifak devletleri arasında imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması, Rusya'nın savaştan çekilmesini resmîleştirdi. Rusya, antlaşmayla Polonya, Baltık bölgesi ve Ukrayna üzerindeki iddialarından vazgeçti. Antlaşmanın bir maddesi, 1878'den beri Rus yönetiminde bulunan Kars, Ardahan ve Batum'un boşaltılmasını ve bu bölgelerin geleceğinin yerel halkın oyuyla belirlenmesini öngörüyordu; Osmanlı kuvvetleri 1918 baharında bu bölgelere girdi. Bu bölgeler, sonraki yıllarda Türkiye ile Sovyet Rusya arasındaki ilişkilerin de gündemine girecekti. Ayrıca Bolşevikler, iktidara geldikten hemen sonra, çarlık hükümetinin savaş sırasında imzaladığı gizli antlaşmaları yayımladı; bunların arasında İstanbul'un ve Boğazlar'ın savaştan sonra Rusya'ya bırakılmasını öngören 1915 anlaşması da vardı.

Birincil kaynak

II. Nikolay'ın 2 Mart 1917'de Pskov'da imzaladığı ve Genelkurmay Başkanı'na hitaben yazılan tahttan çekilme belgesinden:

В дни великой борьбы с внешним врагом, стремящимся почти три года поработить нашу родину, Господу Богу угодно было ниспослать России новое тяжкое испытание. Начавшиеся внутренние народные волнения грозят бедственно отразиться на дальнейшем ведении упорной войны. Судьба России, честь геройской нашей армии, благо народа, всё будущее дорогого нашего Отечества требуют доведения войны во что бы то ни стало до победного конца. […] В эти решительные дни в жизни России, почли МЫ долгом совести облегчить народу НАШЕМУ тесное единение и сплочение всех сил народных для скорейшего достижения победы и, в согласии с Государственною Думою, признали МЫ за благо отречься от Престола Государства Российского и сложить с СЕБЯ Верховную власть.

Türkçesi: Neredeyse üç yıldır vatanımızı köleleştirmeye çalışan dış düşmanla büyük mücadelenin sürdüğü bu günlerde, Tanrı Rusya'ya yeni ve ağır bir sınav göndermeyi uygun gördü. Başlayan iç halk kargaşaları, zorlu savaşın bundan sonraki yürütülüşünü felaketle etkilemekle tehdit ediyor. Rusya'nın kaderi, kahraman ordumuzun onuru, halkın iyiliği, sevgili vatanımızın bütün geleceği, savaşın ne pahasına olursa olsun zaferle sonuçlanmasını gerektiriyor. […] Rusya'nın hayatındaki bu belirleyici günlerde, halkımızın zaferin bir an önce kazanılması için sıkıca birleşmesini ve bütün halk güçlerinin kenetlenmesini kolaylaştırmayı vicdan borcu saydık ve Devlet Duması ile uzlaşarak Rus Devleti'nin tahtından çekilmeyi ve yüce iktidarı bırakmayı uygun bulduk.

Kaynak: II. Nikolay, «Tahttan çekilme belgesi», Pskov, 2 Mart 1917; Vikikaynak (Rusça). Türkçesi, Rusçasından bizim.

1. Çar, tahttan çekilme kararını hangi amaçla gerekçelendirir? Bu gerekçe, onu devirmiş olan gösterilerin talepleriyle nasıl karşılaştırılabilir?
2. Belgede Petrograd'daki ayaklanmadan «iç halk kargaşaları» olarak söz edilir. Bu ifade, olayları nasıl bir bakış açısından anlatır?
3. Çarın savaşı «zaferle» sürdürme çağrısı ile Geçici Hükümet'in sonraki kararları arasında nasıl bir süreklilik görüyorsun?

Tarihçiler Tartışıyor

• Richard Pipes (1990) — The Russian Revolution adlı kitabında, Ekim'i bir halk devrimi değil, küçük ve disiplinli bir partinin, devletin çöküşünden yararlanarak gerçekleştirdiği bir darbe olarak yorumladı; Bolşeviklerin ideolojisini ve Lenin'in kişisel rolünü olayların merkezine koydu.
• Sheila Fitzpatrick (1982) — The Russian Revolution adlı kitabında, devrimi 1917'den 1930'lara uzanan uzun bir süreç olarak ele aldı; Bolşeviklerin 1917 sonbaharında büyük kentlerin işçileri ve askerleri arasında gerçek bir desteğe sahip olduğunu vurguladı.
• Orlando Figes (1996) — A People's Tragedy adlı kitabında, 1917'yi aşağıdan gelen gerçek bir halk devrimi olarak anlattı; ama bu devrimin, kısa sürede onu yapan halkın kendisine karşı dönen bir diktatörlüğe dönüştüğünü, bir «halk trajedisi» olduğunu savundu.
• S. A. Smith (2017) — Russia in Revolution adlı kitabında, devrimi yalnızca Petrograd'dan değil, bütün imparatorluğun köylerinden, sınır bölgelerinden ve farklı halklarından bakarak inceledi; 1917'yi 1890'dan 1928'e uzanan bir imparatorluk bunalımının parçası olarak yorumladı.

Bu tartışmanın bir tarihi de vardır: Sovyet döneminde resmî tarihyazımı Ekim'i kaçınılmaz bir işçi sınıfı devrimi olarak anlatırken, soğuk savaş yıllarında Batı'da yazanların bir bölümü onu bir komplo olarak gördü; 1970'lerden sonra toplumsal tarihçiler ise fabrikalara, kışlalara ve köylere bakarak bu iki kalıbı da sorguladı. Bu tarihçiler, Ekim Devrimi'ni farklı biçimlerde değerlendirir. Pipes, Bolşeviklerin iradesini ve ideolojisini; Fitzpatrick ve Figes, işçilerin, askerlerin ve köylülerin taleplerini öne çıkarır; Smith ise bakışı başkentten imparatorluğun bütününe genişletir. Tartışma, Ekim'in bir halk devrimi mi, yoksa bir azınlığın halkın öfkesini kullanarak gerçekleştirdiği bir darbe mi olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Bolşevik hükümetin en acil sorunu, verdiği barış sözünü tutmaktı. Aralık 1917'de Almanya ile ateşkes imzalandı ve barış görüşmeleri, bugün Belarus'ta bulunan Brest-Litovsk kentinde başladı. Almanya, Rusya'nın batısındaki geniş toprakların bırakılmasını istedi. Troçki, görüşmeleri uzatarak Almanya'da ve Avusturya-Macaristan'da bir devrim çıkmasını bekledi; «ne savaş ne barış» formülüyle görüşmeleri kesti. Alman ordusu Şubat 1918'de ilerlemeye başlayınca Lenin, partisinin içindeki güçlü muhalefete rağmen, çok daha ağır koşulları kabul etmekte ısrar etti. Brest-Litovsk'ta Rusya, nüfusunun ve sanayisinin önemli bir bölümünü barındıran toprakları kaybetti. Lenin'e göre bu, devrimi korumak için ödenmesi gereken bir bedeldi.

Rusya'nın savaştan çekilmesi, bütün savaşın dengesini değiştirdi. Almanya, doğudaki birliklerinin büyük bölümünü batıya kaydırabildi ve 1918 baharında Batı Cephesi'nde büyük bir saldırı hazırlayabildi. İtilaf devletleri, Bolşeviklerin ayrı bir barış imzalamasını ihanet olarak gördü; İngiliz, Fransız, Amerikan ve Japon birlikleri, 1918'de Rusya'nın kuzeyindeki ve doğusundaki limanlara çıktı. Bu müdahaleler, başlangıçta Almanya'nın bıraktığı silah depolarına el koymasını önlemek amacı taşıyordu; ama kısa sürede Bolşeviklere karşı savaşan güçlere destek vermeye dönüştü.

Devrim, Rusya imparatorluğunun çok uluslu yapısını da sarstı. Finlandiya, Aralık 1917'de bağımsızlığını ilan etti; Polonya, Baltık ülkeleri, Ukrayna ve Güney Kafkasya'da yeni devletler kurulmaya çalışıldı. Güney Kafkasya'da 1918'de Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan kısa ömürlü bağımsız cumhuriyetler olarak ortaya çıktı; bunların çoğu, iç savaşın sonunda Sovyet yönetimine girdi. Bolşevikler, bir yandan «ulusların kendi kaderini tayin hakkını» ilan ederken, öte yandan iktidarlarını eski imparatorluk topraklarının büyük bölümüne yeniden yaymaya çalıştı.

Bolşevik iktidarı, ilk aylarından itibaren muhalefete karşı sertleşti. Aralık 1917'de devrime karşı çıkanlarla mücadele etmek için olağanüstü bir güvenlik örgütü kuruldu; muhalif gazeteler kapatıldı, öteki sosyalist partilerin faaliyetleri giderek kısıtlandı. 1918 yazında başlayan iç savaş, bir yanda Bolşeviklerin kurduğu Kızıl Ordu'yu, öte yanda eski subayların, monarşistlerin, liberallerin ve bazı sosyalistlerin oluşturduğu karşı güçleri karşı karşıya getirdi. Savaş, kıtlık ve salgınlarla birleşerek milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine yol açtı; tarihçiler, bu yılların sonraki Sovyet devletinin yapısını, özellikle merkeziyetçi ve baskıcı karakterini derinden etkilediğini vurgular. Şubat'ta özgürlük vaadiyle başlayan yıl, böylece dört yıl sürecek bir iç savaşın ve tek parti yönetiminin başlangıcına dönüştü.

Rus Devrimi'nin etkisi, savaşın sonunu da aştı. Bolşeviklerin iktidarı, dünyanın ilk sosyalist devletinin kurulması olarak görüldü; bütün dünyada işçi hareketlerini, sömürge karşıtı milliyetçileri ve aydınları derinden etkiledi. Aynı zamanda, başka ülkelerin yönetici sınıflarında büyük bir korku yarattı. Yirminci yüzyılın büyük bölümü boyunca dünya siyaseti, 1917'de Petrograd'da başlayan bu olayın gölgesinde şekillendi.

Uzman Notu

Temel literatür

• Alexander Rabinowitch, The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd (New York: W. W. Norton, 1976).
• Sheila Fitzpatrick, The Russian Revolution (Oxford: Oxford University Press, 1982).
• Richard Pipes, The Russian Revolution (New York: Alfred A. Knopf, 1990).
• Orlando Figes, A People's Tragedy: The Russian Revolution, 1891–1924 (Londra: Jonathan Cape, 1996).
• Rex A. Wade, The Russian Revolution, 1917 (Cambridge: Cambridge University Press, 2000).
• S. A. Smith, Russia in Revolution: An Empire in Crisis, 1890 to 1928 (Oxford: Oxford University Press, 2017).

Arşiv ve kaynak

Rus Devrimi'nin kaynakları arasında Geçici Hükümet'in ve sovyetlerin tutanakları, dönemin gazeteleri, parti belgeleri, askerlerin ve köylülerin gönderdiği mektuplar ve dilekçeler, polis raporları, yabancı diplomatların yazışmaları ve olaylara tanık olanların anıları vardır. Sovyet döneminde arşivlerin büyük bölümü kapalıydı; 1991'den sonra açılan belgeler, tarihçilere yeni olanaklar sundu. Çarın tahttan çekilme belgesi ve 1 Numaralı Emir Rusça Vikikaynak'ta, Reed'in kitabı Project Gutenberg'de bulunur.

Açık sorular

• Geçici Hükümet, savaştan çekilseydi iktidarda kalabilir miydi?
• Almanya'nın Lenin'in Rusya'ya dönüşüne izin vermesi, Ekim Devrimi'nde ne kadar belirleyici oldu?
• Şubat'tan Ekim'e uzanan süreçte, demokratik bir Rusya'nın kurulma olasılığı ne kadar gerçekçiydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Şubat Devrimi'nde çarlığın yıkılmasında asıl belirleyici olan gelişme hangisiydi? A) Almanya'nın saldırısı B) Garnizon askerlerinin göstericilere katılması C) Kurucu Meclis seçimleri D) Brest-Litovsk Antlaşması
2. (Hedef 2) Petrograd Sovyeti'nin 1 Numaralı Emri, silahların denetimini kime bırakıyordu? A) Subaylara B) Duma'ya C) Bölük ve tabur komitelerine D) Çara
3. (Hedef 1) Kasım 1917'deki Kurucu Meclis seçimlerinde en çok oyu hangi parti aldı? A) Bolşevikler B) Menşevikler C) Sosyalist Devrimci Parti D) Kadetler
4. (Hedef 2) Reed'in aktardığı barış bildirisine göre yeni hükümet ne önerdi? A) Almanya ile gizli bir antlaşma B) İlhaksız ve tazminatsız bir barış ve üç aylık ateşkes C) Savaşın zaferle sürdürülmesi D) Çarın geri dönmesi
5. (Hedef 3) Ekim Devrimi'ni küçük bir partinin darbesi olarak yorumlayan tarihçi kimdir? A) Richard Pipes B) Sheila Fitzpatrick C) Orlando Figes D) S. A. Smith

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Ekim 1917 bir halk devrimi miydi, yoksa bir azınlığın darbesi mi? Cevabında çarın tahttan çekilme belgesini, 1 Numaralı Emri ve Reed'in tanıklığını kullan; Pipes ile Figes'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Garnizon askerlerinin göstericilere katılması belirleyici oldu.
2. C — Silahlar bölük ve tabur komitelerinin denetimine bırakıldı.
3. C — En çok oyu Sosyalist Devrimci Parti aldı.
4. B — İlhaksız ve tazminatsız bir barış ile üç aylık ateşkes önerdi.
5. A — Bu yorumu Richard Pipes yaptı.

Kapsamlı bir cevap, Şubat Devrimi'nin savaşın yarattığı kıtlık ve öfkeden doğan, garnizonun göstericilere katılmasıyla kazanılan geniş tabanlı bir ayaklanma olduğunu; Ekim'in ise Bolşeviklerin büyük kentlerde kazandığı gerçek destek ile iyi örgütlenmiş bir askerî harekâtın birleşimi olduğunu açıklar. Çarın belgesini, ayaklanmayı «kargaşa» olarak gören ve savaşı sürdürmekte ısrar eden bir bakışın belgesi olarak; 1 Numaralı Emri, askerlerin taleplerinin ve ordudaki otoritenin çözülüşünün kanıtı olarak; Reed'in tanıklığını ise Ekim'in coşkusunu içeriden gösteren ama taraflılığını açıkça kabul eden bir kaynak olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Pipes'ın darbe yorumunu, Figes'in aşağıdan gelen halk devriminin trajediye dönüştüğünü savunan yorumuyla karşılaştırır ve Kurucu Meclis seçim sonuçlarını bu tartışmaya bağlar.

Sonraki bölüme köprü

Brest-Litovsk'ta imzalanan barış, Almanya'ya savaşın başından beri beklediği fırsatı verdi: artık tek bir cephede savaşabilirdi. 1918 baharında doğudan getirilen tümenlerle Batı Cephesi'nde büyük bir saldırı başladı; Amerikan askerleri ise henüz tam olarak Fransa'ya ulaşmamıştı. Birkaç ay içinde bu son büyük kumar tükenecek, Almanya'nın müttefikleri birer birer çekilecek ve Kasım'da silahlar susacaktı. Sonraki bölüm bunu soruyor: dört yıllık kilitlenme 1918'de nasıl çözüldü ve savaş nasıl bitti?