ABD savaşa neden girdi?

Öğrenme hedefleri

• Amerika Birleşik Devletleri'nin 1914'te ilan ettiği tarafsızlıktan 1917'deki savaş kararına nasıl geldiğini; ticaretin, denizaltı savaşının ve Zimmermann telgrafının bu süreçteki rolünü açıklayabileceksin.
• Wilson'ın savaş mesajını, Zimmermann telgrafını ve La Follette'in Senato'daki muhalefet konuşmasını karşılaştırarak, bir savaş kararının hangi dille savunulduğunu ve hangi itirazlarla karşılaştığını değerlendirebileceksin.
• ABD'nin savaşa girişinin nedenleri üzerine tarihçilerin tartışmasını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir gecede okunan şifre

Ocak 1917'de Londra'daki İngiliz Donanma Bakanlığı'nın bir odasında çalışan şifre çözücüler, Berlin'den Washington'daki Alman büyükelçiliğine, oradan da Meksika'daki elçiliğe iletilen bir telgrafın bir bölümünü okumayı başardı. Telgrafı imzalayan, Alman Dışişleri Bakanı Arthur Zimmermann'dı. İçerik o kadar olağanüstüydü ki İngilizler, onu Amerikalılara nasıl ileteceklerini haftalarca düşündü: şifreyi çözdüklerini belli etmeden, telgrafın gerçekliğini nasıl kanıtlayabilirlerdi? Telgraf 1 Mart 1917'de Amerikan gazetelerinde yayımlandığında, pek çok kişi onun bir İngiliz uydurması olduğunu düşündü. Ama birkaç gün sonra Zimmermann'ın kendisi, telgrafı gönderdiğini açıkça kabul etti. Bir ay sonra Amerika Birleşik Devletleri, üç yıl boyunca uzak durmaya çalıştığı savaşa girdi. Bu ders, tarafsızlığını korumak için bu kadar çaba harcayan bir ülkenin, sonunda neden Avrupa'daki savaşa katıldığını soruyor: bir telgraf mı, denizaltılar mı, ticaret mi, yoksa bir başkanın dünyayı yeniden kurma düşü mü?

Bağlam — uzak bir savaşta tarafsız bir güç

Savaş Ağustos 1914'te başladığında, Amerika Birleşik Devletleri'nin büyük çoğunluğu, Avrupa'nın kavgasının kendilerini ilgilendirmediğini düşünüyordu. Başkan Woodrow Wilson, tarafsızlık ilan etti ve Amerikalılardan yalnızca davranışlarında değil düşüncelerinde de tarafsız olmalarını istedi. Bu kolay değildi: ABD, göçmenlerden oluşan bir toplumdu. Almanya'dan ve İrlanda'dan gelmiş milyonlarca göçmen ve onların çocuklarının önemli bir bölümü, İngiltere'yi desteklemeye karşıydı; doğu kıyısındaki seçkinlerin ve iş dünyasının önemli bir bölümü ise İngiltere ve Fransa'ya yakın duruyordu.

Tarafsızlık, ticaretin durması anlamına gelmiyordu. Savaşan ülkeler, Amerikan buğdayına, pamuğuna, çeliğine ve mühimmatına büyük talep gösterdi. Ama İngiltere'nin Kuzey Denizi'ni kapatan ablukası, bu ticaretin neredeyse tamamının İtilaf devletlerine yönelmesine yol açtı. İngiltere ve Fransa, satın aldıkları malları ödemek için Amerikan bankalarından büyük krediler aldı; 1917'ye gelindiğinde bu kredilerin tutarı, tahminlere göre milyarlarca doları bulmuştu. Amerikan ekonomisinin refahı, giderek İtilaf devletlerinin savaşı sürdürebilmesine bağlanıyordu.

Gelişme — denizaltılar ve notalar

Almanya, İngiliz ablukasına karşılık olarak Şubat 1915'te Britanya adaları çevresindeki suları bir «savaş bölgesi» ilan etti; bu bölgede bulunan düşman ticaret gemileri, önceden uyarılmadan batırılabilecekti. Denizaltılar, eski deniz savaşı kurallarına uyamıyordu: bir gemiyi durdurup yolcularını kurtarmak için yüzeye çıkan bir denizaltı, kolayca hedef olabilirdi. Mayıs 1915'te İngiliz yolcu gemisi Lusitania'nın İrlanda açıklarında bir Alman denizaltısı tarafından batırılması ve aralarında 128 Amerikalının bulunduğu binden fazla kişinin hayatını kaybetmesi, ABD'de büyük bir öfke dalgası yarattı.

Wilson, savaşa girmek yerine Almanya'ya sert diplomatik notalar gönderdi. Bu notalar, hükümetin içinde de bir bölünmeye yol açtı: Dışişleri Bakanı William Jennings Bryan, notaların ülkeyi savaşa sürükleyeceğini ve İngiliz ablukasına karşı aynı sertliğin gösterilmediğini düşünerek Haziran 1915'te istifa etti. Öte yandan eski başkan Theodore Roosevelt, Wilson'ı kararsızlıkla suçluyor ve ülkenin savaşa hazırlanmasını istiyordu. 1916 baharında, bir başka yolcu gemisinin saldırıya uğramasından sonra Almanya, ticaret gemilerini uyarmadan batırmayacağına söz verdi. Wilson, aynı yılın sonbaharında «bizi savaştan uzak tuttu» sloganıyla yeniden başkan seçildi ve Ocak 1917'de Senato'da yaptığı bir konuşmada savaşan taraflara «zafersiz bir barış» çağrısında bulundu.

Dönüş noktası — Ocak 1917'deki kumar

Ocak 1917'de Alman yönetimi, savaşın en önemli kararlarından birini aldı. Ordu ve donanma komutanları, sınırsız denizaltı savaşının yeniden başlatılması durumunda İngiltere'nin birkaç ay içinde açlıkla teslim olmaya zorlanabileceğini savunuyordu. Bu kararın ABD'yi savaşa sokacağını biliyorlardı; ama Amerikan ordusunun küçük olduğunu ve Avrupa'ya ulaşmadan savaşın biteceğini hesaplıyorlardı. Almanya, 31 Ocak 1917'de sınırsız denizaltı savaşının ertesi gün başlayacağını açıkladı. Wilson, 3 Şubat'ta Almanya ile diplomatik ilişkileri kesti; ama hâlâ savaş ilan etmekten kaçındı.

Mart 1917'de olaylar hızlandı. Alman denizaltıları birkaç Amerikan ticaret gemisini batırdı. Aynı ay Rusya'da çar tahttan çekildi; böylece Wilson için, İtilaf tarafını «demokrasiler» olarak sunmak kolaylaştı. 2 Nisan 1917'de Wilson, Kongre'nin iki meclisinin ortak oturumunda Almanya'ya savaş ilan edilmesini istedi. Senato, 4 Nisan'da savaş kararını büyük bir çoğunlukla kabul etti; ama altı senatör karşı oy verdi.

Temsilciler Meclisi, 6 Nisan'da savaş kararını kabul etti. Karşı oy verenler arasında, Kongre'ye seçilen ilk kadın olan Montana temsilcisi Jeannette Rankin de vardı.

Cevap — bir kararın katmanları

ABD'nin savaşa girişinin tek bir nedeni yoktu. İtilaf devletleriyle kurulan ticari ve mali bağlar, ülkenin tarafsızlığını fiilen bir tarafa yatırmıştı. Alman denizaltı savaşı, Amerikalıların canını ve ticaretini doğrudan tehdit etti; Almanya'nın 1917'de bu savaşa sınırsız biçimde dönmesi, Wilson'ın 1915'ten beri çizdiği kırmızı çizgiyi aştı. Zimmermann telgrafı, Almanya'nın ABD'nin kendi sınırında düşmanlık kışkırtmaya hazır olduğunu göstererek kamuoyundaki direnci kırdı. Wilson ise bu kararı, savaşın sonunda kurulacak barışa yön verme olanağı olarak gördü. Sonuçta Almanya'nın hesabı tutmadı: ABD'nin ekonomik gücü ve 1918'de Fransa'ya ulaşan milyonlarca asker, savaşın dengesini değiştirdi.

Bugünle bağ — savaş ilan edilmeyen bir ülke

ABD, Almanya'ya ve Aralık 1917'de Avusturya-Macaristan'a savaş ilan etti; ama İstanbul'daki hükümetle hiçbir zaman savaş hâline girmedi. Osmanlı hükümeti, Nisan 1917'de ABD ile diplomatik ilişkilerini kesti; ama iki ülke savaş boyunca hiçbir cephede karşı karşıya gelmedi. Bunun nedenlerinden biri, Anadolu'da ve Orta Doğu'da faaliyet gösteren Amerikan okulları, hastaneleri ve yardım kuruluşlarının çalışmalarını sürdürmek istemesiydi. İstanbul'da 1863'te kurulan ve bugün Robert Kolej adıyla eğitime devam eden okul, savaş yıllarında da kapanmadı. Türkiye ile ABD arasındaki diplomatik ilişkiler, ancak Cumhuriyet döneminde, 1927'de yeniden kuruldu.

Birincil kaynak

Başkan Woodrow Wilson'ın 2 Nisan 1917'de Kongre'nin ortak oturumunda yaptığı ve Almanya'ya savaş ilan edilmesini istediği konuşmadan:

We are glad, now that we see the facts with no veil of false pretense about them, to fight thus for the ultimate peace of the world and for the liberation of its peoples, the German peoples included; for the rights of nations great and small and the privilege of men everywhere to choose their way of life and of obedience. The world must be made safe for democracy. Its peace must be planted upon the tested foundations of political liberty. We have no selfish ends to serve. We desire no conquest, no dominion. We seek no indemnities for ourselves, no material compensation for the sacrifices we shall freely make.

Türkçesi: Artık gerçekleri hiçbir sahte bahane perdesi olmadan gördüğümüze göre, dünyanın nihai barışı ve Alman halkları da dahil olmak üzere halklarının kurtuluşu için; büyük ve küçük ulusların hakları ve her yerde insanların kendi yaşam ve bağlılık biçimlerini seçme ayrıcalığı için böyle savaşmaktan memnunuz. Dünya, demokrasi için güvenli hâle getirilmelidir. Onun barışı, siyasi özgürlüğün sınanmış temelleri üzerine kurulmalıdır. Hizmet edeceğimiz bencil amaçlarımız yoktur. Fetih istemiyoruz, egemenlik istemiyoruz. Kendimiz için hiçbir tazminat, özgürce yapacağımız fedakârlıklar için hiçbir maddi karşılık istemiyoruz.

Kaynak: Woodrow Wilson, Kongre'ye savaş mesajı, 2 Nisan 1917, War Messages, 65. Kongre, 1. Oturum, Senato Belgesi No. 5 (Washington, 1917); Vikikaynak (İngilizce). Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Wilson, savaşı hangi amaçlarla gerekçelendirir? Bu gerekçelerde denizaltı savaşı ve Amerikan ticareti neden hemen hiç anılmaz?
2. Wilson, «Alman halkları da dahil» diyerek savaşı kime karşı yürüttüğünü söyler? Bu ayrım, savaş sonrası barış için ne anlama gelebilir?
3. «Bencil amaçlarımız yoktur» iddiasını, La Follette'in savaş kredileri ve tahvilleri üzerine söyledikleriyle karşılaştır.

Tarihçiler Tartışıyor

• Walter Millis (1935) — Road to War adlı kitabında, ABD'nin savaşa, İtilaf devletleriyle kurulan ticari ve mali bağlar, İngiliz propagandası ve Wilson hükümetinin taraflı tarafsızlığı yüzünden adım adım sürüklendiğini savundu; kitap, 1930'larda ABD'nin yeni bir savaştan uzak durmasını isteyen tarafsızlık yasalarının arka planını oluşturdu.
• Ernest May (1959) — The World War and American Isolation adlı kitabında, iki tarafın arşivlerini kullanarak kararın asıl olarak denizaltı meselesinde düğümlendiğini gösterdi; Wilson'ın tarafsız hakları ve ulusal onuru koruma kararlılığı ile Almanya'nın sınırsız denizaltı savaşına dönme kumarının, ABD'yi savaşa soktuğunu savundu.
• Justus Doenecke (2011) — Nothing Less Than War adlı kitabında, Kongre'deki, basındaki ve kamuoyundaki tartışmaları ayrıntılı olarak inceledi; savaşa girişin önceden belirlenmiş bir yol olmadığını, son aylara kadar pek çok farklı seçeneğin masada durduğunu vurguladı.
• Michael Kazin (2017) — War Against War adlı kitabında, sosyalistlerden, kadın örgütlerinden, çiftçilerden ve din adamlarından oluşan geniş savaş karşıtı hareketi inceledi; bu hareketin savaşı önleyemediğini, ama Amerikan barış hareketinin temellerini attığını gösterdi.

Bu tarihçiler, ABD'nin savaş kararına farklı açılardan bakar. Millis ekonomik bağları ve propagandayı, May denizaltı savaşını ve Wilson'ın ilkelerini öne çıkarır; Doenecke ve Kazin ise kararın ülke içinde nasıl tartışıldığına ve karşı çıkanlara odaklanır. Tartışma, ABD'nin savaşa ekonomik çıkarları yüzünden mi sürüklendiği, yoksa Almanya'nın kararları karşısında ilkelerini mi savunduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Savaş kararı, Amerikan toplumunda derin bir dönüşümü de başlattı. ABD'nin 1917'de küçük bir profesyonel ordusu vardı; savaşa katılmak için milyonlarca asker gerekiyordu. Mayıs 1917'de çıkarılan bir yasayla zorunlu askerlik uygulamasına geçildi; milyonlarca genç erkek kayıt yaptırdı. Savaşın sonuna gelindiğinde, iki milyonu aşkın Amerikan askeri Fransa'ya ulaşmıştı. Ordu, Amerikan toplumunun çeşitliliğini de yansıtıyordu: göçmenler, İngilizce bilmeyen askerler ve ırk ayrımı yüzünden ayrı birliklerde görevlendirilen askerler. Bu son askerler, bir yandan demokrasi için savaşmaya çağrılırken, öte yandan ülkelerinde ayrımcı yasalarla karşı karşıyaydı; bu çelişki, savaş sonrasında sivil haklar mücadelesinin güçlenmesine katkıda bulundu.

Hükümet, kamuoyunu savaşa kazanmak için büyük bir propaganda örgütü kurdu. Kamu Bilgilendirme Komitesi, afişler, broşürler, filmler ve kasabadan kasabaya dolaşan konuşmacılarla savaşı anlattı. Aynı zamanda, 1917'de ve 1918'de çıkarılan casusluk ve kışkırtma yasaları, savaşa karşı konuşmayı suç hâline getirdi. Savaş karşıtı yazılar yayımlayan gazeteler posta dağıtımından çıkarıldı; sosyalist önder Eugene Debs, 1918'de bir savaş karşıtı konuşması yüzünden hapis cezasına çarptırıldı. Almanya'dan gelmiş göçmenlere ve ailelerine yönelik düşmanlık arttı; bazı eyaletlerde okullarda Almanca öğretimi yasaklandı, Almanca adlar değiştirildi. Demokrasi için savaşan bir ülkede, ifade özgürlüğünün sınırları dar tutuldu.

Almanya'nın 1917'deki hesabı, ilk aylarda tutacak gibi göründü. Denizaltılar, 1917 baharında Atlantik Okyanusu'nda ve İngiltere çevresindeki sularda çok sayıda ticaret gemisini batırdı; İngiltere'nin gıda stokları kaygı verici bir düzeye indi. Ama İngiliz donanması, ticaret gemilerini savaş gemilerinin koruması altında toplu olarak yola çıkaran konvoy sistemine geçti; Amerikan savaş gemileri de bu korumaya katıldı. Konvoylar, kayıpları hızla azalttı. Amerikan askerlerini Fransa'ya taşıyan gemilerin çok küçük bir bölümü denizde kayboldu. Alman komutanların «Amerikalılar Avrupa'ya ulaşamaz» hesabı, böylece çöktü.

ABD, savaşa İtilaf devletlerinin «müttefiki» olarak değil, «ortak gücü» olarak katıldı. Bu ayrım, Wilson'ın bilinçli bir tercihiydi: İngiltere, Fransa ve İtalya arasında savaş sırasında yapılan gizli toprak paylaşım antlaşmalarına bağlı olmak istemiyordu. Ocak 1918'de Kongre'de açıkladığı On Dört İlke, açık diplomasiyi, denizlerin serbestliğini, silahsızlanmayı ve ulusların kendi geleceklerini belirleme hakkına dayanan bir dünya düzenini öneriyordu. Bu ilkeler, hem Avrupa'daki halklar hem de sömürge dünyasındaki milliyetçiler arasında büyük umutlar uyandırdı; barış konferansında nasıl sınandıklarını serinin son dersi ele alıyor.

Savaştan sonraki yıllarda, ABD'nin savaşa girişine yönelik hayal kırıklığı büyüdü. 1930'ların ortasında Senato'da kurulan bir komite, silah üreticilerinin ve bankacıların savaştan elde ettikleri kârları inceledi; kamuoyunda, ülkenin savaşa «ölüm tüccarları» tarafından sürüklendiği düşüncesi yaygınlaştı. Kongre, ABD'nin savaşan ülkelere silah satmasını ve kredi vermesini sınırlayan tarafsızlık yasaları çıkardı. Birinci Dünya Savaşı'na nasıl girildiği üzerine tartışma, böylece ABD'nin bir sonraki büyük savaşa nasıl yaklaşacağını da doğrudan etkiledi.

Uzman Notu

Temel literatür

• Walter Millis, Road to War: America, 1914–1917 (Boston: Houghton Mifflin, 1935).
• Ernest R. May, The World War and American Isolation, 1914–1917 (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1959).
• Arthur S. Link, Wilson: Campaigns for Progressivism and Peace, 1916–1917 (Princeton: Princeton University Press, 1965).
• Justus D. Doenecke, Nothing Less Than War: A New History of America's Entry into World War I (Lexington: University Press of Kentucky, 2011).
• Thomas Boghardt, The Zimmermann Telegram: Intelligence, Diplomacy, and America's Entry into World War I (Annapolis: Naval Institute Press, 2012).
• Michael Kazin, War Against War: The American Fight for Peace, 1914–1918 (New York: Simon & Schuster, 2017).

Arşiv ve kaynak

ABD'nin savaşa girişinin kaynakları arasında Dışişleri Bakanlığı'nın yayımladığı diplomatik yazışmalar, Kongre tutanakları, Wilson'ın ve danışmanlarının mektupları ve günlükleri, Alman hükümetinin ve donanmasının belgeleri, İngiliz istihbaratının kayıtları, gazeteler ve savaş karşıtı örgütlerin yayınları vardır. Wilson'ın savaş mesajı ve Zimmermann telgrafının çevirisi Vikikaynak'ta, La Follette'in konuşmalarını derleyen kitap Internet Archive'da bulunur.

Açık sorular

• İngiliz ablukasına karşı da Alman denizaltı savaşına karşı gösterilen kararlılık gösterilseydi, ABD tarafsız kalabilir miydi?
• Zimmermann telgrafı, Amerikan kamuoyunu gerçekten değiştirdi mi, yoksa zaten alınmış bir kararı mı kolaylaştırdı?
• Wilson'ın savaşa girme kararında, barışı yeniden kurma isteği ne kadar belirleyiciydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Almanya, sınırsız denizaltı savaşını hangi tarihte yeniden başlattı? A) Ağustos 1914 B) Mayıs 1915 C) 1 Şubat 1917 D) Kasım 1918
2. (Hedef 2) Zimmermann telgrafı, Meksika'ya ne teklif ediyordu? A) Tarafsız kalmasını B) ABD ile savaş çıkarsa ittifak ve kaybedilen toprakları geri alma olanağı C) Japonya'ya savaş ilan etmesini D) Almanya'ya petrol satmasını
3. (Hedef 1) ABD'nin 1917–1918'de savaş hâline hiç girmediği devlet hangisidir? A) Almanya B) Avusturya-Macaristan C) Osmanlı Devleti D) Hiçbiri
4. (Hedef 2) La Follette'e göre ABD'nin asıl hatası neydi? A) Orduyu yeterince büyütmemek B) Almanya'nın ve İngiltere'nin savaş bölgelerini aynı biçimde reddetmemek C) Meksika'ya yardım etmemek D) Rusya'yı desteklemek
5. (Hedef 3) ABD'nin savaşa ticari bağlar ve propaganda yüzünden adım adım sürüklendiğini savunan tarihçi kimdir? A) Walter Millis B) Ernest May C) Justus Doenecke D) Michael Kazin

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Amerika Birleşik Devletleri savaşa ekonomik çıkarları yüzünden mi sürüklendi, yoksa Almanya'nın kararları karşısında ilkelerini mi savundu? Cevabında Wilson'ın savaş mesajını, Zimmermann telgrafını ve La Follette'in konuşmasını kullan; Millis ile May'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — 1 Şubat 1917'de yeniden başlattı.
2. B — ABD ile savaş çıkarsa ittifak ve toprak teklif ediyordu.
3. C — ABD ile Osmanlı Devleti arasında yalnızca diplomatik ilişkiler kesildi.
4. B — İki tarafın savaş bölgelerini aynı biçimde reddetmemek.
5. A — Bu görüşü Walter Millis savundu.

Kapsamlı bir cevap, ABD'nin 1914'te ilan ettiği tarafsızlığın, İtilaf devletleriyle gelişen ticaret ve krediler yüzünden fiilen tek taraflı hâle geldiğini, ama savaş kararını doğrudan tetikleyenin Almanya'nın 1917'de sınırsız denizaltı savaşına dönmesi ve Zimmermann telgrafının açığa çıkması olduğunu açıklar. Wilson'ın mesajını, savaşı demokrasi ve ulusların hakları adına gerekçelendiren, ekonomik boyutu ise neredeyse hiç anmayan bir metin olarak; Zimmermann telgrafını, Alman yönetiminin ABD'nin savaşa gireceğini baştan hesaba kattığını gösteren bir belge olarak; La Follette'in konuşmasını ise tarafsızlığın taraflı uygulandığını ve savaşın yükünün yoksullara kalacağını savunan bir muhalefet sesi olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Millis'in ekonomik bağları öne çıkaran yaklaşımını, May'in denizaltı meselesini ve Wilson'ın ilkelerini belirleyici sayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Wilson, savaş mesajında Rusya'da son haftalarda yaşanan olayları «harika ve yüreklendirici» bulduğunu söylemişti: çar tahttan çekilmiş, İtilaf tarafı artık bir otokrasiyle ittifak yapmak zorunda değildi. Ama Rusya'da başlayan değişim, Wilson'ın beklediği yönde ilerlemedi. Savaştan bıkmış askerler, aç kentler ve toprak isteyen köylüler, yıl sonuna gelmeden ülkeyi ikinci bir devrime sürükledi. Sonraki bölüm bunu soruyor: 1917'de Rusya'da ne oldu ve bu devrim savaşı ve dünyayı nasıl değiştirdi?