Kadınların oy hakkı mücadelesi

Öğrenme hedefleri

• On dokuzuncu yüzyılın ortasından 1914'e kadar kadınların oy hakkı mücadelesinin nasıl doğduğunu, hangi fikirlere dayandığını ve farklı ülkelerde nasıl farklı sonuçlar verdiğini açıklayabileceksin.
• Seneca Falls Bildirgesi'ni, John Stuart Mill'in kadınların hukuki durumu üzerine denemesini ve Emmeline Pankhurst'ün militan eylemleri savunmasını karşılaştırarak, mücadelenin dilini ve yöntemlerini değerlendirebileceksin.
• Militan eylemlerin oy hakkı davasına yardım edip etmediği üzerine tarihçilerin tartışmasını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kasaba salonunda okunan bildirge

Temmuz 1848'de, New York eyaletinin küçük kasabası Seneca Falls'ta, bir kilisenin toplantı salonunda yaklaşık üç yüz kişi toplandı. Toplantıyı düzenleyenler arasında, köleliğin kaldırılması mücadelesinden tanınan Lucretia Mott ve genç bir ev kadını olan Elizabeth Cady Stanton vardı. Stanton'ın hazırladığı bildirge, bilerek tanıdık bir metnin kalıbına dökülmüştü: ABD'nin 1776'daki Bağımsızlık Bildirgesi'nin. Ama bu kez «bütün insanlar eşit yaratılmıştır» cümlesi, «bütün erkekler ve kadınlar eşit yaratılmıştır» diye değiştirilmişti. Bildirge, kadınların uğradığı haksızlıkları tek tek sıraladı ve toplantı, kadınlara oy hakkı tanınmasını isteyen bir kararı tartışmalı bir oylamayla kabul etti. Katılanların pek çoğu bile bu talebi fazla cesur buldu; basının bir bölümü toplantıyla alay etti. O gün imza atanlardan yalnızca biri, yetmiş iki yıl sonra ABD'de kadınların ülke genelinde oy kullanmasını görecek kadar yaşadı. Bu ders, kadınların oy hakkı talebinin nasıl doğduğunu ve 1914'e kadar neden bu kadar yavaş ilerlediğini soruyor.

Bağlam — eşitlik vaadinin sınırları

Amerikan ve Fransız devrimleri, «halkın egemenliği» ve «insan hakları» ilkelerini ilan etmişti; ama bu ilkeler, pratikte yalnızca belirli bir mülke sahip erkekleri kapsıyordu. On dokuzuncu yüzyıl boyunca oy hakkı, önce Avrupa'da ve Amerika'da giderek daha fazla erkeğe genişletildi. Kadınlar ise hemen her yerde siyasetin dışında kaldı. Hukuki durumları da ağırdı: İngiltere'de ve ABD'nin pek çok eyaletinde evli bir kadın, hukuken kocasının kimliği içinde eriyordu; kendi adına mülk edinemiyor, kazandığı ücrete bile sahip olamıyor, sözleşme yapamıyordu. Kadınların üniversitelere, hekimliğe ve avukatlığa girişi büyük ölçüde kapalıydı.

Bu durumu sorgulayan ilk sesler, çoğunlukla başka reform hareketlerinin içinden geldi. ABD'de köleliğin kaldırılması için çalışan kadınlar, kendi toplantılarında konuşma haklarının bile tartışma konusu yapıldığını gördü. 1840'ta Londra'daki bir kölelik karşıtı kongrede, Mott'un da aralarında bulunduğu kadın delegeler kadın oldukları için kabul edilmemiş; eşiyle birlikte gelen Stanton ile birlikte oturumları salonun ayrılmış bir bölümünden izlemek zorunda kalmışlardı. Sekiz yıl sonra Seneca Falls toplantısını düzenlemelerinde bu deneyimin payı büyüktü.

Gelişme — dilekçeler, dernekler, dergiler

Seneca Falls'tan sonraki on yıllarda, kadın hakları talebi ağır ama kararlı bir biçimde örgütlendi. İngiltere'de filozof ve milletvekili John Stuart Mill, 1866'da kadınlara oy hakkı istenen ve bin beş yüzü aşkın imza taşıyan bir dilekçeyi Avam Kamarası'na sundu. Ertesi yıl seçim yasasında «erkek» kelimesinin yerine «kişi» yazılmasını önerdi; önerisi reddedildi.

Hukuki alanda da yavaş kazanımlar elde edildi. İngiltere'de 1870 ve 1882'de çıkarılan yasalar, evli kadınlara kendi kazançlarına ve mülklerine sahip olma hakkı tanıdı. Kadınlar, belediye ve okul kurulu seçimlerinde oy kullanmaya ve görev almaya başladı. Kadınlara açılan ilk kolejler kuruldu. Oy hakkı dernekleri, dilekçeler, dergiler, konferanslar ve toplantılarla kamuoyunu etkilemeye çalıştı. 1897'de İngiltere'deki derneklerin çoğu, Millicent Fawcett'in önderliğinde tek bir çatı altında birleşti.

ABD'de hareket, İç Savaş'tan sonra derin bir bölünme yaşadı. Anayasaya eklenen değişiklikler, kölelikten kurtulmuş erkeklere oy hakkı tanıyor, ama kadınları dışarıda bırakıyordu. Stanton ve Susan B. Anthony, bu değişiklikleri kadınları kapsamadıkları için eleştirdi; öteki kadın hakları savunucuları ise önceliğin eski kölelerin haklarına verilmesi gerektiğini savundu. Hareket yirmi yıl boyunca iki ayrı örgütle yürüdü. Bu tartışmada bazı önderler, kendi davalarını savunurken ırkçı ve göçmen karşıtı bir dile de başvurdu; tarihçiler bu mirası bugün eleştirel biçimde değerlendirir.

Dönüş noktası — «söz değil, eylem»

Yüzyılın sonunda ilk büyük kazanımlar, Avrupa'nın merkezinden uzakta geldi. Yeni Zelanda'da Kate Sheppard'ın önderliğindeki kadınlar, parlamentoya art arda dev dilekçeler sundu; 1893'te başkent Wellington'daki parlamentoya sunulan son dilekçe otuz bini aşkın imza taşıyordu. Aynı yıl Yeni Zelanda, ulusal seçimlerde kadınlara oy hakkı tanıyan ilk ülke oldu; Maori kadınları da bu haktan yararlandı. Avustralya 1902'de onu izledi; ama aynı yasa, Aborijin halkının büyük bölümünü oy hakkının dışında bıraktı. Avrupa'da ilk adımı, Rus İmparatorluğu'na bağlı özerk bir büyük dükalık olan Finlandiya attı: 1906'da kadınlar hem oy kullanma hem de seçilme hakkını kazandı ve ertesi yıl Helsinki'deki parlamentoya on dokuz kadın milletvekili girdi. Norveç 1913'te onu izledi.

İngiltere'de ise hareket, yıllarca süren dilekçelere ve reddedilen yasa önerilerine rağmen sonuç alamadı. Bu sabırsızlık, yeni bir örgütün doğmasına yol açtı.

Birliğin eylemleri giderek sertleşti: toplantıların basılması, milletvekillerinin sorguya çekilmesi, cam kırma, posta kutularının ateşe verilmesi ve boş binaların kundaklanması. Hapse atılan süfrajetlerin bir bölümü açlık grevine başladı; hükümet onları zorla besletti, ardından 1913'te sağlıkları bozulan grevcileri geçici olarak serbest bırakıp iyileşince yeniden hapse atmaya olanak veren bir yasa çıkardı. Aynı yıl süfrajet Emily Wilding Davison, bir at yarışında pistte kralın atının önüne çıktı ve aldığı yaralar yüzünden hayatını kaybetti; cenazesi büyük bir yürüyüşe dönüştü.

Cevap — yavaş ama geri dönülmez bir talep

1848'de fazla cesur bulunan bir talep, Savaşın arifesinde Avrupa'nın ve Amerika'nın bütün büyük ülkelerinde siyasetin gündemine yerleşmişti. Mücadele, devrimlerin eşitlik dilini kadınlara uygulamakla başladı; dilekçeler, dernekler ve hukuki reformlarla ağır ağır ilerledi. İlk ulusal kazanımlar, eski siyasi kurumların daha esnek olduğu yeni yerleşim toplumlarında ve küçük ülkelerde geldi. İngiltere'de sabırsızlık militan bir kanadın doğmasına yol açtı; bu kanadın yöntemleri, hareketin içinde de derin tartışmalar yarattı. 1914'te savaş başladığında, büyük güçlerin hiçbirinde kadınlar henüz ulusal seçimlerde oy kullanamıyordu.

Bugünle bağ — İstanbul'da kadın dergileri

Osmanlı Devleti'nde de on dokuzuncu yüzyılın sonunda kadınların eğitim ve toplumsal hayattaki yeri üzerine canlı bir tartışma başladı. Kız okullarının sayısı arttı; kadınlar için ve kadınlar tarafından çıkarılan dergiler yayımlandı. 1895'te İstanbul'da yayın hayatına başlayan Hanımlara Mahsus Gazete, on yılı aşkın süre boyunca kadınların eğitimi, sağlığı ve ev hayatı üzerine yazılar yayımladı. Romancı Fatma Aliye, kadınların hakları üzerine yazdığı yazılarla tanındı. 1908'de ilan edilen İkinci Meşrutiyet'ten sonra kadın dernekleri çoğaldı; 1913'te çıkmaya başlayan Kadınlar Dünyası dergisi, kadınların çalışma hakkı ve kamusal hayata katılımı gibi daha açık talepleri dile getirdi. Bu tartışmalar, Cumhuriyet döneminde kadınlara tanınan siyasi hakların arka planını oluşturdu.

Birincil kaynak

Seneca Falls Bildirgesi'nden (1848):

We hold these truths to be self-evident; that all men and women are created equal; that they are endowed by their Creator with certain inalienable rights; […]. The history of mankind is a history of repeated injuries and usurpations on the part of man toward woman, having in direct object the establishment of an absolute tyranny over her. […] He has never permitted her to exercise her inalienable right to the elective franchise. He has compelled her to submit to laws, in the formation of which she had no voice. […] He has withheld from her rights which are given to the most ignorant and degraded men — both natives and foreigners. […] He has made her, if married, in the eye of the law, civilly dead.

Türkçesi: Şu gerçekleri apaçık sayıyoruz: bütün erkekler ve kadınlar eşit yaratılmıştır; Yaradan onlara devredilemez bazı haklar bağışlamıştır […]. İnsanlığın tarihi, erkeğin kadına karşı tekrarlanan haksızlıklarının ve gasplarının, doğrudan onun üzerinde mutlak bir tiranlık kurmayı amaçlayan bir tarihidir. […] Erkek, kadının devredilemez oy hakkını kullanmasına hiçbir zaman izin vermedi. Onu, yapılışında hiçbir söz hakkı olmadığı yasalara boyun eğmeye zorladı. En cahil ve en düşkün erkeklere, ister bu ülkede doğmuş ister yabancı olsunlar, tanıdığı hakları kadından esirgedi. […] Evliyse, onu hukukun gözünde medenî bakımdan ölü kıldı.

Kaynak: «Declaration of Sentiments», Seneca Falls, Temmuz 1848; Vikikaynak (İngilizce). Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Bildirge, neden Bağımsızlık Bildirgesi'nin kalıbını kullanır? Bu seçim, kadınların taleplerine nasıl bir güç kazandırır?
2. «Evliyse, onu hukukun gözünde medenî bakımdan ölü kıldı» cümlesi, evli kadınların hangi hukuki durumuna işaret eder?
3. Bildirge, kadınların haklarını savunurken «en cahil ve en düşkün erkekler» ile «yabancılar»dan söz eder. Bu karşılaştırma, hareketin kimi kapsayıp kimi dışarıda bıraktığı hakkında ne düşündürür?

Tarihçiler Tartışıyor

• Ellen DuBois (1978) — Feminism and Suffrage adlı kitabında, ABD'de oy hakkı hareketinin İç Savaş'tan sonra kölelik karşıtı hareketten ayrılarak bağımsız bir kadın hareketine dönüşmesini inceledi; oy hakkı talebinin, kadınları aile içindeki bağımlılıktan kamusal alana taşıyan radikal bir talep olduğunu savundu.
• Sandra Stanley Holton (1986) — Feminism and Democracy adlı kitabında, İngiltere'de militanlar ile yasal yöntemleri savunanlar arasındaki ayrımın sanıldığı kadar keskin olmadığını, bazı süfrajistlerin işçi hareketiyle ittifak kurarak «demokratik» bir oy hakkı stratejisi geliştirdiğini gösterdi.
• Martin Pugh (2000) — The March of the Women adlı kitabında, süfrajetlerin 1912'den sonra giderek sertleşen eylemlerinin davaya yardım etmekten çok zarar verdiğini, kamuoyunu ve siyasetçileri uzaklaştırdığını savundu.
• June Purvis (2002) — Emmeline Pankhurst üzerine yazdığı biyografide, onu otoriter ve fırsatçı bir önder olarak gören yorumlara karşı çıktı; militan eylemleri, kadınları siyasetin öznesi hâline getiren bilinçli bir strateji olarak savundu.

Son yıllarda yapılan çalışmalar ise tartışmayı İngiltere ve ABD'nin dışına taşıyarak Yeni Zelanda'dan Finlandiya'ya uzanan karşılaştırmalı bir tabloya yöneldi. Bu tarihçiler, hareketin yöntemlerini farklı biçimlerde değerlendirir. Pugh militan eylemlerin zararlarını, Purvis ise onların cesaretini ve kadınlara kazandırdığı özgüveni vurgular; Holton iki kanat arasındaki geçişkenliği, DuBois ise hareketin Amerika'daki kökenlerini ve radikalliğini öne çıkarır. Tartışma, kadınların oy hakkını dilekçelerle ve ittifaklarla mı, yoksa kamuoyunu sarsan eylemlerle mi kazandığı sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Oy hakkı mücadelesi, yalnızca kadınlar ile erkekler arasındaki bir çatışma değildi. Kadınların önemli bir bölümü de oy hakkına karşı çıktı. İngiltere'de 1908'de, aralarında tanınmış romancıların ve aristokrat kadınların da bulunduğu bir grup, kadınların parlamento seçimlerine katılmasına karşı bir dernek kurdu. Bu kadınlara göre, kadınların doğal etki alanı ev, aile, eğitim ve hayır işleriydi; savaş, diplomasi ve imparatorluk yönetimi gibi alanlar ise erkeklere aitti. Bazıları, kadınların yerel yönetimlerde görev almasını desteklerken ulusal siyasete girmelerine karşı çıktı. Bu karşı hareketin varlığı, oy hakkı meselesinin toplumda ne kadar derin bir bölünme yarattığını gösterir.

Mücadele, sınıf ve ırk çizgileriyle de bölünmüştü. İngiltere'de 1884 reformundan sonra bile erkeklerin önemli bir bölümü oy hakkından yoksundu; bu yüzden bazı sosyalistler, önceliği bütün yetişkinlere oy hakkı verilmesine verirken, bazı kadın örgütleri erkeklerle aynı mülkiyet koşullarında, yani daha çok orta sınıf kadınlara oy hakkı istedi. Lancashire'daki dokuma fabrikalarında çalışan kadınlar, sendikalarla birlikte kendi oy hakkı kampanyalarını yürüttü; binlerce işçi kadının imzasını taşıyan dilekçeler hazırladı. ABD'de ise güney eyaletlerindeki bazı oy hakkı savunucuları, kadınlara oy hakkı verilmesinin beyaz seçmenlerin sayısını artıracağını ileri sürerek ırkçı bir dile başvurdu. Buna karşılık gazeteci Ida B. Wells gibi ırk ayrımcılığını doğrudan yaşayan kadınlar, hem bu ayrımcılığa hem de cinsiyet eşitsizliğine karşı kendi örgütlerini kurdu.

Oy hakkı mücadelesi, görsel bir kültür de yarattı. İngiltere'deki dernekler, büyük yürüyüşlerde taşınan işlemeli pankartlar, afişler, kartpostallar ve dernek renkleriyle kamuoyuna seslendi; militan birliğin mor, beyaz ve yeşil renkleri, rozetlerde, kurdelelerde ve giysilerde kullanıldı. Karşıtlar ise karikatürlerde oy isteyen kadınları çirkin, erkeksi ya da evini ve çocuklarını ihmal eden kişiler olarak gösterdi. Bu imgeler savaşı, hareketin kamusal alanda ne kadar görünür hâle geldiğini ve ona karşı ne kadar güçlü bir direnç olduğunu gösterir.

Uluslararası bağlar da güçlendi. 1904'te Berlin'de kurulan Uluslararası Kadınların Oy Hakkı İttifakı, farklı ülkelerdeki dernekleri bir araya getirdi; kongreler, yazışmalar ve ortak yayınlar, bir ülkedeki kazanımın öteki ülkelerde örnek olarak kullanılmasını sağladı. Finlandiya'nın ve Yeni Zelanda'nın deneyimi, kadınların oy kullanmasının toplumun düzenini bozmadığının kanıtı olarak sık sık anıldı. Mücadele, aynı zamanda kadınlara örgütlenme, konuşma yapma, gazete çıkarma ve kamuoyunu yönlendirme deneyimi kazandırdı; bu deneyim, oy hakkı kazanıldıktan sonra da kadınların siyasetteki yerini belirledi.

1914 yazında savaş başladığında, İngiltere'deki militan birlik eylemlerini durdurdu ve bütün gücünü savaşa destek vermeye yöneltti; yasal kanat da benzer bir yol izledi. Oy hakkı mücadelesi, böylece en yüksek gerilim noktasında birdenbire askıya alındı. Bu kararın, savaştan sonra kadınlara oy hakkı tanınmasında nasıl bir rol oynadığı, tarihçilerin bugün de tartıştığı bir sorudur.

Uzman Notu

Temel literatür

• Ellen Carol DuBois, Feminism and Suffrage: The Emergence of an Independent Women's Movement in America, 1848–1869 (Ithaca: Cornell University Press, 1978).
• Sandra Stanley Holton, Feminism and Democracy: Women's Suffrage and Reform Politics in Britain, 1900–1918 (Cambridge: Cambridge University Press, 1986).
• Lisa Tickner, The Spectacle of Women: Imagery of the Suffrage Campaign, 1907–14 (Londra: Chatto & Windus, 1987).
• Caroline Daley ve Melanie Nolan (ed.), Suffrage and Beyond: International Feminist Perspectives (Auckland: Auckland University Press, 1994).
• Martin Pugh, The March of the Women: A Revisionist Analysis of the Campaign for Women's Suffrage, 1866–1914 (Oxford: Oxford University Press, 2000).
• June Purvis, Emmeline Pankhurst: A Biography (Londra: Routledge, 2002).

Arşiv ve kaynak

Kadınların oy hakkı mücadelesinin kaynakları arasında derneklerin tutanakları ve yayınları, dilekçeler, parlamento tutanakları, gazeteler, afişler, mektuplar, günlükler, mahkeme ve hapishane kayıtları ve önderlerin anıları vardır. Oy hakkı derneklerinin kendi dergileri, hem hareketin iç tartışmalarını hem de kamuoyuna nasıl seslendiğini gösterir. Seneca Falls Bildirgesi Vikikaynak'ta; Mill'in denemesine ve Pankhurst'ün anılarına Project Gutenberg'den ulaşılabilir.

Açık sorular

• Kadınların oy hakkı, neden Avrupa'nın merkezindeki büyük devletlerden önce Yeni Zelanda gibi uzak ve yeni toplumlarda kabul edildi?
• Militan eylemler, oy hakkının kazanılmasını hızlandırdı mı, yoksa geciktirdi mi?
• Oy hakkı hareketinin sınıf ve ırk çizgileriyle bölünmesi, hareketin kazanımlarını nasıl etkiledi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Ulusal seçimlerde kadınlara oy hakkı tanıyan ilk ülke hangisidir? A) İngiltere B) ABD C) Yeni Zelanda D) Fransa
2. (Hedef 2) Seneca Falls Bildirgesi, hangi metnin kalıbını kullanır? A) Fransız İnsan Hakları Bildirgesi B) ABD Bağımsızlık Bildirgesi C) Magna Carta D) Komünist Manifesto
3. (Hedef 1) Avrupa'da kadınlara hem oy kullanma hem de seçilme hakkı tanıyan ilk ülke hangisidir? A) Norveç B) İsveç C) Almanya D) Finlandiya
4. (Hedef 2) Pankhurst'e göre cam kırma eylemi neden meşrudur? A) Yasalar buna izin verdiği için B) Erkeklerin siyasi özgürlük mücadelelerinde de mülk tahrip edildiği ve bu eylemler meşru sayıldığı için C) Hükümet cam kırılmasını istediği için D) Camlar kamuya ait olmadığı için
5. (Hedef 3) Süfrajetlerin sertleşen eylemlerinin davaya zarar verdiğini savunan tarihçi kimdir? A) June Purvis B) Martin Pugh C) Ellen DuBois D) Sandra Stanley Holton

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Kadınların oy hakkı mücadelesinde militan eylemler davaya yardım mı etti, zarar mı verdi? Cevabında Seneca Falls Bildirgesi'ni, Mill'in denemesini ve Pankhurst'ün anılarını kullan; Pugh ile Purvis'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Yeni Zelanda, 1893'te.
2. B — ABD Bağımsızlık Bildirgesi'nin kalıbını kullanır.
3. D — Finlandiya, 1906'da.
4. B — Erkeklerin mücadelelerinde de mülk tahrip edildiği ve bunun meşru sayıldığı için.
5. B — Bu görüşü Martin Pugh savundu.

Kapsamlı bir cevap, kadınların oy hakkı talebinin devrimlerin eşitlik dilini kadınlara uygulamakla doğduğunu, on yıllar boyunca dilekçeler, dernekler ve hukuki reformlarla yavaş ilerlediğini ve İngiltere'de bu yavaşlığın militan bir kanadın doğmasına yol açtığını açıklar. Seneca Falls Bildirgesi'ni, eşitlik talebini tanıdık bir siyasi dille dile getiren ama bazı grupları dışlayan bir metin olarak; Mill'in denemesini, eşitliği bireysel özgürlük ve ilerleme ilkeleriyle savunan akılcı bir çağrı olarak; Pankhurst'ün anılarını ise militan eylemi tarihsel örneklerle gerekçelendiren ama kendi hareketini savunma amacı taşıyan bir tanıklık olarak ele alır. Güçlü bir yanıt, Pugh'un militan eylemlerin zararlarını vurgulayan yaklaşımını, Purvis'in onları kadınları siyasetin öznesi yapan bir strateji olarak savunan yaklaşımıyla karşılaştırır ve militan eylem olmadan oy hakkı kazanan ülkelerin deneyimini de hesaba katar.

Sonraki bölüme köprü

Kadınların oy hakkı mücadelesi, yüzyılın sonunda pek çok Avrupalının paylaştığı bir inancın parçasıydı: dünya, adım adım daha özgür, daha zengin ve daha aydınlık bir yere doğru ilerliyordu. Elektrik kentleri aydınlatıyor, otomobiller ve uçaklar mesafeleri kısaltıyor, dünya fuarları bilimin ve sanayinin mucizelerini sergiliyor, Paris'in kafeleri ve tiyatroları yeni bir yaşam biçiminin simgesi hâline geliyordu. Ama bu parlak yüzeyin altında, silahlanma yarışı, sömürge rekabeti ve toplumsal gerilimler birikiyordu. Sonraki bölüm bunu soruyor: savaştan önceki bu iyimserlik neye dayanıyordu ve ne kadar gerçekçiydi?