Kongo: bir krallık çiftliği

Öğrenme hedefleri

• Kongo Serbest Devleti'nin bir kralın kişisel mülkü olarak nasıl kurulduğunu, kauçuk ekonomisinin nasıl işlediğini ve 1908'de Belçika'ya devredilmesine giden süreci açıklayabileceksin.
• Williams'ın açık mektubunu, Casement Raporu'nu ve Twain'in hicvini karşılaştırarak, Kongo'daki şiddetin nasıl belgelendiğini ve dünyaya nasıl duyurulduğunu değerlendirebileceksin.
• Kongo'daki nüfus kaybının boyutu ve nedenleri üzerine tarihçilerin tartışmasını ve bu tartışmada kanıtın sınırlarını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Antwerp limanında bir memur

1890'ların sonunda, Belçika'nın Antwerp limanında, Liverpool merkezli bir gemi şirketinin genç memuru Edmund Dene Morel, şirketinin Kongo seferlerinin kayıtlarını tutuyordu. Morel, rakamlarda tuhaf bir şey fark etti. Kongo'dan gelen gemiler, fildişi ve kauçukla dolu dönüyordu; bu yüklerin değeri her yıl artıyordu. Ama Kongo'ya giden gemiler, bu malların karşılığı olabilecek ticaret malları taşımıyordu; yüklerinin çoğu silah, cephane ve Kongo'daki devlet görevlileri için gönderilen eşyalardı. Morel, bunun tek bir anlamı olabileceğini düşündü: Kongo'daki kauçuk ve fildişi, satın alınmıyor, zorla toplanıyordu. Morel işinden ayrıldı ve hayatının sonraki on yılını bu sistemi dünyaya duyurmaya adadı. Bu ders, Belçika kralının kişisel mülkü olan bir Afrika devletinde neler yaşandığını, bu olayların nasıl belgelendiğini ve bu belgeleri toplayanların neden dünya tarihinin ilk büyük uluslararası insan hakları kampanyalarından birini başlattığını soruyor.

Bağlam — bir kralın özel devleti

Belçika Kralı II. Leopold, küçük ülkesinin bir sömürge imparatorluğu olmadığı için yıllarca bir sömürge edinmenin yolunu aradı. Belçika hükümeti ve meclisi bu fikre ilgisizdi. Bunun üzerine Leopold, bilimsel ve insani amaçlı olduğunu ilan ettiği bir dernek kurdu ve ünlü kâşif Henry Morton Stanley'yi, 1879'dan itibaren Kongo Nehri boyunca istasyonlar kurmak ve yerel yöneticilerle antlaşmalar imzalamakla görevlendirdi. Stanley, beş yıl içinde yüzlerce yerel yöneticiye, çoğunun ne anlama geldiğini bilmediği belgeler imzalattı.

Leopold, köle ticaretiyle mücadele ve «uygarlık» getirme vaatleriyle Avrupa devletlerini ikna etti. Önceki derste gördüğümüz gibi, 1885'te Berlin Konferansı sırasında ve sonrasında devletler, onun derneğinin denetimindeki toprakları bir devlet olarak tanıdı. Böylece Belçika'nın yaklaşık seksen katı büyüklüğündeki Kongo Havzası, Brüksel'deki meclisin hiçbir yetkisi olmayan, yalnızca kralın buyruklarıyla yönetilen bir toprağa dönüştü. Leopold, bu devleti hayatı boyunca hiç ziyaret etmedi.

Gelişme — kauçuk ve kota

Kongo Serbest Devleti ilk yıllarında büyük bir mali sıkıntı içindeydi. 1888'de şişirilebilir bisiklet lastiğinin icadı ve ardından otomobil sanayisinin gelişmesi, dünyada kauçuğa olan talebi birden artırdı. Kongo'nun ekvator ormanları, yabani kauçuk veren sarmaşıklarla doluydu. Leopold'ün yönetimi, 1891–1892'de çıkardığı kararnamelerle, köylerin ve tarlaların dışındaki bütün «boş» toprakları ve bunların ürünlerini devletin malı ilan etti. Kongolular artık kendi ormanlarındaki kauçuğu ve fildişini serbestçe satamıyordu. Devlet, ülkenin bir bölümünü doğrudan kendisi işletti, bir bölümünü de kârlarından kralın pay aldığı imtiyazlı şirketlere bıraktı.

Sistemin merkezinde, köylere dayatılan kauçuk kotaları vardı. Her köy, belirli aralıklarla belirli miktarda kauçuk teslim etmek zorundaydı. Kauçuk toplamak, erkeklerin haftalarca ormanda kalmasını gerektiriyordu; köylerde tarım aksadı. Kotaların uygulanmasını, çoğu zorla toplanmış Afrikalı askerlerden ve Avrupalı subaylardan oluşan devletin ordusu, Kamu Gücü sağlıyordu. Kotayı dolduramayan köylere karşı rehin alma, köy yakma ve ağır bedensel cezalar gibi yöntemler uygulandı; bu uygulamalar, sonradan toplanan tanıklıklarla belgelendi. Askerlerin kullandıkları mermilerin hesabını vermeleri istendiği için, bu hesabın kanıtı olarak sakatlama uygulamalarına başvurulduğu da tanıklıklarda yer aldı.

Bu sistem, Leopold'e büyük bir servet kazandırdı. Kongo'dan gelen gelirle Brüksel'de ve Belçika'nın başka kentlerinde anıtlar, saraylar ve parklar yapıldı; Brüksel yakınlarındaki Tervuren'de bir Kongo müzesi kuruldu. Belçikalı ve öteki Avrupalı yatırımcılar da imtiyazlı şirketlerin hisselerinden büyük kârlar elde etti.

Dönüş noktası — tanıklar ve fotoğraflar

1900'lerin başında, Kongo'daki uygulamalar hakkındaki haberler Avrupa'ya ulaşmaya başladı. Morel, 1904'te Kongo Reform Derneği'ni kurdu; dernek, İngiltere'de ve Amerika'da binlerce kişinin katıldığı toplantılar düzenledi, broşürler ve kitaplar yayımladı. İngiliz ve Amerikalı misyonerler, gördüklerini mektuplarla ve fotoğraflarla anlattı. İngiliz misyoner Alice Seeley Harris'in çektiği fotoğraflar, yurtiçinde ve yurtdışında yapılan toplantılarda perdeye yansıtılarak gösterildi ve büyük bir etki yarattı.

Cevap — bir kralın çiftliğinden bir devletin sömürgesine

Kongo Serbest Devleti, bir kralın kişisel servet hırsının, uluslararası diplomasinin verdiği meşruiyet ve kauçuk talebindeki patlamayla birleşmesinden doğdu. Berlin'de «yerli halkların korunması» vaat edilen topraklarda, köylere dayatılan kotalar ve bunları uygulayan bir ordu, geniş bir bölgede toplumsal çöküşe yol açtı. Bu sistemin dünyaya duyurulması, bir gemi şirketi memurunun rakamlara dikkatli bakışı, bir diplomatın raporu, misyonerlerin tanıklıkları ve fotoğrafları sayesinde oldu. Uluslararası baskı sonunda, 1908'de Belçika devleti Kongo'yu Leopold'den devralarak Belçika Kongosu adıyla kendi sömürgesi yaptı. Zorunlu çalışma ve kota sistemi yumuşatıldı, ama sömürge yönetimi 1960'taki bağımsızlığa kadar sürdü.

Bugünle bağ — bir kralın heykelleri

Leopold'ün Kongo'dan elde ettiği servetle yaptırdığı anıtlar ve binalar, bugün Belçika'nın pek çok kentinde durmaktadır. 2020'de dünyanın dört bir yanında ırkçılığa karşı yapılan gösteriler sırasında, Belçika'daki Leopold heykellerinin bazıları boyandı, bazıları kaldırıldı. Aynı yıl, Kongo'nun bağımsızlığının altmışıncı yıldönümünde, Belçika Kralı Philippe, Kongo cumhurbaşkanına yazdığı bir mektupla sömürge döneminin acıları için «en derin üzüntülerini» dile getirdi. Tervuren'deki Kongo müzesi ise, uzun süre sömürgeciliği öven bir sergi düzeniyle eleştirildikten sonra, 2018'de sömürge dönemini eleştirel bir bakışla anlatan yeni bir düzenle yeniden açıldı. Geçmişin nasıl anılacağı, Belçika'da ve Kongo'da bugün de tartışılan bir konudur.

Birincil kaynak

George Washington Williams'ın 1890'da Leopold'e yazdığı açık mektuptan:

When I arrived in the Congo, I naturally sought for the results of the brilliant programme: "fostering care", "benevolent enterprise", an "honest and practical effort" to increase the knowledge of the natives "and secure their welfare". […] Instead of the natives of the Congo "adopting the fostering care" of your Majesty's Government, they everywhere complain that their land has been taken from them by force; that the Government is cruel and arbitrary, and declare that they neither love nor respect the Government and its flag.

Türkçesi: Kongo'ya vardığımda, doğal olarak o parlak programın sonuçlarını aradım: «şefkatli ilgi», «hayırsever girişim», yerlilerin bilgisini artırmak «ve refahlarını güvence altına almak» için «dürüst ve pratik bir çaba». […] Kongo'nun yerlileri Majestelerinin hükümetinin «şefkatli ilgisini benimsemek» yerine, her yerde topraklarının ellerinden zorla alındığından, hükümetin zalim ve keyfî olduğundan yakınıyor ve ne hükümeti ne de bayrağını sevdiklerini ya da saydıklarını söylüyorlar.

Kaynak: George Washington Williams, An Open Letter to His Serene Majesty Leopold II, King of the Belgians and Sovereign of the Independent State of Congo, Stanley Falls, 18 Temmuz 1890; Vikikaynak (İngilizce). Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Williams, tırnak içinde aktardığı ifadeleri nereden alıyor olabilir? Bu ifadeleri tırnak içine alması, metne nasıl bir ton katar?
2. Williams'ın aktardığı yakınmalar, Berlin Genel Senedi'nin «yerli halkların korunması» vaadiyle nasıl karşılaştırılabilir?
3. Williams, suçlamalarının doğruluğunu nasıl kanıtlamayı önerir? Bu öneri, bir tarihçinin kanıt anlayışıyla nasıl ilişkilidir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Jean Stengers (1989) — Belçikalı tarihçi, arşivlere dayanan çalışmalarında, Leopold'ün Kongo'daki yönetiminin kâr amaçlı ve baskıcı niteliğini açıkça ortaya koydu; ama nüfus kaybına ilişkin abartılı rakamlara ve kanıtlanmamış iddialara karşı temkinli olunması gerektiğini vurguladı ve Kongo'nun hem «efsanelerini» hem «gerçeklerini» ayırmaya çalıştı.
• Adam Hochschild (1998) — King Leopold's Ghost adlı kitabında, Kongo'daki şiddeti ve reform kampanyasını geniş bir okur kitlesine anlattı; nüfusun yarıya indiğini ve milyonlarca insanın hayatını kaybettiğini ileri sürdü; kitap, konuyu yeniden kamuoyunun gündemine taşıdı, ama rakamları tartışma yarattı.
• Isidore Ndaywel è Nziem (1998) — Kongolu tarihçi, Kongo'nun genel tarihini yazarak, sömürge dönemini Kongo toplumlarının uzun tarihinin içinde ele aldı; Kongoluların sömürge sistemine karşı direnişini ve uyum stratejilerini öne çıkardı.
• Jan Vansina (2010) — Being Colonized adlı kitabında, Kuba krallığı örneğinde, sömürge yönetiminin köy düzeyinde nasıl deneyimlendiğini, sözlü tanıklıklara ve yerel kaynaklara dayanarak inceledi; Kongo halklarını pasif kurbanlar olarak değil, değişen koşullara karşılık veren topluluklar olarak anlattı.

Bu tarihçiler, Kongo'yu farklı ölçeklerden ve farklı kaynaklarla inceler. Stengers arşiv kanıtının sınırlarını, Hochschild reform kampanyasının ahlaki önemini, Ndaywel ve Vansina ise Kongoluların kendi deneyimini ve karşılıklarını öne çıkarır. Tartışma, Kongo'daki felaketin boyutunun ne kadar kesinlikle bilinebileceği ve bu felaketin Avrupa'nın gözünden mi, yoksa Kongoluların gözünden mi anlatılması gerektiği sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Kongo reform kampanyası, modern insan hakları hareketlerinin öncülerinden biri sayılır. Kampanya, yeni iletişim araçlarını ustaca kullandı: gazeteler, ucuz broşürler, kitlesel toplantılar ve özellikle fotoğraf. Mark Twain'in 1905'te Kongo Reform Derneği için yazdığı Kral Leopold'ün Kendi Kendine Konuşması adlı hicivde Leopold, fotoğraf makinesinden yakınır: basının yardımıyla bütün tanıklıkları iftira diye çürütebildiğini, ama bir çocuğun cebinde taşıyabileceği küçük bir fotoğraf makinesinin, hiç konuşmadan bütün inkârları susturduğunu söyler; bu makineyi, uzun deneyiminde rüşvetle susturamadığı tek tanık olarak tanımlar. Twain'in hicvi, fotoğrafın kanıt olarak kazandığı yeni gücü açıkça gösterir. Ama tarihçiler, bu fotoğrafların nasıl çekildiğini, nasıl seçildiğini ve nasıl sunulduğunu da inceler: fotoğraflar, reform kampanyasının amaçlarına göre düzenlenmiş gösterilerde kullanıldı ve fotoğraflanan Kongoluların kendi sesleri çoğu zaman bu gösterilerde yer almadı.

Kongo, edebiyatta da iz bıraktı. 1890'da bir nehir gemisinde çalışmak için Kongo'ya giden o dönem Rus İmparatorluğu'na bağlı topraklarda doğmuş, sonradan İngiliz yurttaşı olmuş denizci ve yazar Joseph Conrad, bu deneyimden yola çıkarak 1899'da Karanlığın Yüreği adlı kısa romanını yazdı. Roman, Avrupa'nın «uygarlık» iddiasının arkasındaki açgözlülüğü ve vahşeti sorgulayan en etkili metinlerden biri oldu. Ama Nijeryalı yazar Chinua Achebe, 1975'te verdiği ünlü bir konferansta, romanın Afrikalıları konuşamayan, insanlıktan yoksun bir arka plan olarak gösterdiğini ve bu yüzden kendisinin de ırkçı bir bakışı yeniden ürettiğini savundu. Bu tartışma, sömürgeciliği eleştiren Avrupalı metinlerin bile kendi dönemlerinin önyargılarını taşıyabileceğini gösterir.

Reform kampanyasının kendi sınırları da vardı. Morel ve arkadaşları, Leopold'ün kişisel yönetimine karşı çıkıyor, ama çoğu zaman sömürgeciliğin kendisini sorgulamıyordu; hedefleri, Kongo'nun «iyi yönetilen» bir sömürgeye dönüşmesiydi. Benzer zorunlu çalışma uygulamaları, komşu Fransız Kongosu'nda ve Afrika'nın başka sömürgelerinde de vardı; ama bunlar Kongo kadar ilgi görmedi. Kampanyanın Leopold'e yoğunlaşması, onun etkisini artırdı, ama sömürge sisteminin genel niteliğini gözden kaçırma riskini de taşıdı.

Casement'ın raporu, sistemin kentlerin yüzünü de nasıl değiştirdiğini gösterir. Kongo Nehri'nin denize ulaşmadan önce genişlediği Stanley Havuzu'nun güney kıyısında, 1880'lerde üç kasabada birkaç bin kişi yaşıyordu. Casement'a göre bu insanlar, yaklaşık on iki yıl önce, bir gecede evlerini bırakıp nehrin karşı yakasındaki Fransız topraklarına geçmişti. Casement 1903'te, devletin yönetim merkezi olarak büyüyen Léopoldville'de eski sakinlerden yüz kişinin bile kalmadığını tahmin eder; eski köylerin yerinde yalnızca birkaç Avrupa evi, bir demiryolu istasyonu ve bir devlet karakolu vardır. Bu tanıklık, sömürge kentlerinin çoğu zaman eski yerleşimlerin boşaltılmasıyla kurulduğunu gösterir.

Son olarak, Kongo'nun hikâyesi bir arşiv sorununu da içerir. Leopold'ün, Kongo'yu Belçika'ya devretmeden önce, yönetimine ait belgelerin önemli bir bölümünü yaktırdığı aktarılır. Bu yüzden tarihçiler, Casement Raporu, misyonerlerin mektupları, inceleme komisyonunun tutanakları ve Kongolu yaşlıların onlarca yıl sonra anlattıkları gibi dağınık kaynakları bir araya getirmek zorundadır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Jean Stengers, Congo: mythes et réalités. 100 ans d'histoire (Paris-Louvain-la-Neuve: Duculot, 1989).
• Isidore Ndaywel è Nziem, Histoire générale du Congo: De l'héritage ancien à la République démocratique (Paris-Bruxelles: De Boeck & Larcier, 1998).
• Adam Hochschild, King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa (Boston: Houghton Mifflin, 1998).
• Martin Ewans, European Atrocity, African Catastrophe: Leopold II, the Congo Free State and Its Aftermath (Londra: RoutledgeCurzon, 2002).
• Jan Vansina, Being Colonized: The Kuba Experience in Rural Congo, 1880–1960 (Madison: University of Wisconsin Press, 2010).
• Dean Pavlakis, British Humanitarianism and the Congo Reform Movement, 1896–1913 (Farnham: Ashgate, 2015).

Arşiv ve kaynak

Kongo Serbest Devleti'nin kaynakları arasında Leopold'ün yönetiminin geriye kalan belgeleri, Casement Raporu, 1904–1905 inceleme komisyonunun raporu ve tanık ifadeleri, misyonerlerin mektupları ve fotoğrafları, Kongo Reform Derneği'nin yayınları ve Belçika meclisinin tartışmaları vardır. Kongoluların kendi tanıklıkları, çoğunlukla misyonerlerin ve komisyonun kayıtlarında ve yirminci yüzyılın ikinci yarısında köylerde yapılan görüşmelerde korunmuştur. Williams'ın mektubu Vikikaynak'ta, Casement Raporu ve Twain'in hicvi Project Gutenberg'de okunabilir.

Açık sorular

• Kongo'daki nüfus kaybının boyutu, mevcut kanıtlarla ne kadar kesinlikle tahmin edilebilir?
• Kongo'daki uygulamalar, Leopold'ün kişisel yönetimine özgü müydü, yoksa dönemin sömürge sistemlerinin genel bir özelliği mi?
• Reform kampanyası, Kongoluların sesini dünyaya duyurdu mu, yoksa onların yerine mi konuştu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Kongo Serbest Devleti 1885'ten 1908'e kadar kimin kişisel egemenliği altındaydı? A) Belçika hükümetinin B) II. Leopold'ün C) Henry Morton Stanley'nin D) Fransa'nın
2. (Hedef 1) 1890'larda Kongo'da kauçuğa olan talebin artmasının başlıca nedeni neydi? A) Şişirilebilir lastiğin ve otomobil sanayisinin gelişmesi B) Demiryolu yapımı C) Tekstil sanayisi D) Silah üretimi
3. (Hedef 2) Casement, raporunda Kongo'daki nüfus azalmasının nedenleri olarak neleri sayar? A) Yalnızca göçü B) Yalnızca savaşları C) Uyku hastalığını ve yerel halkın vurguladığı zorunlu çalışma ile kotaları D) Kuraklığı
4. (Hedef 2) Twain'in hicvinde Leopold, rüşvetle susturamadığı tek tanık olarak neyi gösterir? A) Misyonerleri B) Gazeteleri C) Diplomatları D) Fotoğraf makinesini
5. (Hedef 3) Arşivlere dayanarak Kongo'nun «efsanelerini» ve «gerçeklerini» ayırmaya çalışan Belçikalı tarihçi kimdir? A) Jean Stengers B) Adam Hochschild C) Jan Vansina D) Isidore Ndaywel è Nziem

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Kongo'daki felaket, mevcut kanıtlarla ne ölçüde bilinebilir ve kimin gözünden anlatılmalıdır? Cevabında Williams'ın mektubunu, Casement Raporu'nu ve Twain'in hicvini kullan; Stengers ile Hochschild'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Kongo Serbest Devleti II. Leopold'ün kişisel egemenliği altındaydı.
2. A — Talep, şişirilebilir lastik ve otomobil sanayisiyle arttı.
3. C — Casement, uyku hastalığını ve zorunlu çalışmayı birlikte sayar.
4. D — Twain'in Leopold'ü fotoğraf makinesinden yakınır.
5. A — Bu tarihçi Jean Stengers'tir.

Kapsamlı bir cevap, Kongo Serbest Devleti'nin bir kralın kişisel mülkü olarak kurulduğunu, kauçuk talebindeki patlamanın köylere dayatılan kotalar ve bunları uygulayan bir ordu aracılığıyla geniş bir toplumsal çöküşe yol açtığını açıklar. Williams'ın mektubunu, Leopold'ün «hayırsever» söylemini kendi sözleriyle sınayan erken bir tanıklık olarak; Casement Raporu'nu, nüfus azalmasının nedenlerini dikkatle ayırmaya çalışan ve tanıklarını korumaya özen gösteren bir resmî inceleme olarak; Twain'in hicvini ise fotoğrafın kanıt olarak kazandığı yeni gücü gösteren, ama reform kampanyasının bir parçası olan bir metin olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Stengers'in kanıtın sınırlarına dikkat çeken temkinli yaklaşımını, Hochschild'in felaketin boyutunu ve reform kampanyasının ahlaki ağırlığını öne çıkaran okumasıyla yan yana koyar ve Kongoluların kendi seslerinin nerede duyulabileceğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, Kongo'da «uygarlık» adına kurulan bir sistemin nasıl bir felakete dönüştüğünü gördük. Bu sistemi kuranlar ve destekleyenler, yaptıklarını nasıl haklı çıkarabiliyordu? On dokuzuncu yüzyılın sonunda Avrupa'da, insanlığı birbirinden kesin çizgilerle ayrılmış ve bir sıralamaya sokulmuş «ırklara» bölen, bu sıralamayı bilim adına savunan ve doğadaki yaşam mücadelesi kavramını toplumlara ve uluslara uygulayan düşünceler yaygınlaştı. Bu düşünceler, bugün bilimsel olarak tamamen çürütülmüş olsa da, sömürgecilikten sonraki yüzyılın en büyük felaketlerine kadar uzanan bir etki bıraktı. Sonraki bölüm bunu soruyor: Sosyal Darwinizm ve ırk teorileri.