Afrika'nın paylaşılması: Berlin Konferansı

Öğrenme hedefleri

• 1880'den 1914'e kadar Afrika'nın neredeyse tamamının birkaç Avrupa devleti arasında paylaşılmasının aşamalarını ve Berlin Konferansı'nın bu süreçteki yerini açıklayabileceksin.
• Berlin Genel Senedi'nin «uygarlık» dilini, Hobson'ın ekonomik açıklamasını ve Casely Hayford'un Afrika'dan yaptığı eleştiriyi karşılaştırarak, paylaşımın nasıl gerekçelendirildiğini ve nasıl sorgulandığını değerlendirebileceksin.
• Afrika'nın paylaşılmasının nedenleri üzerine ekonomik, stratejik ve teknolojik açıklamaları ve Afrikalıların direnişini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — boş bir sandalye

15 Kasım 1884'te, Berlin'de, Almanya Başbakanı Bismarck'ın resmî konutunda, uzun bir masanın çevresinde on dört devletin temsilcileri toplandı. Almanya, Fransa, İngiltere, Portekiz, Belçika, Amerika Birleşik Devletleri, Rusya ve Osmanlı Devleti de bu devletler arasındaydı. Masanın üzerinde büyük bir Afrika haritası duruyordu. Üç ay süren toplantılarda Afrika'nın en büyük nehirlerinden Kongo ve Nijer'de ticaret ve gemi taşımacılığı, kıyıda yeni toprak edinmenin kuralları ve «yerli halkların» refahı tartışıldı. Ama masada tek bir Afrikalı yoktu. Konferansın sonunda imzalanan belge, Afrika'nın geleceği hakkında Afrikalılara hiçbir şey sormadan kararlar alıyordu. Otuz yıl sonra, 1914'te, Afrika kıtasında yalnızca iki ülke bağımsız kalmıştı. Bu ders, Avrupa devletlerinin kısa bir süre içinde bütün bir kıtayı neden ve nasıl paylaştığını, bu paylaşımın nasıl gerekçelendirildiğini ve Afrikalıların buna nasıl karşılık verdiğini soruyor.

Bağlam — kıyıdan içeriye

1870'lerin sonuna kadar Avrupalıların Afrika'daki toprakları, Kuzey Afrika'daki Fransız Cezayir'i, güneydeki İngiliz ve Boer yerleşimleri ve kıyıdaki birkaç ticaret istasyonu dışında oldukça sınırlıydı. Kıtanın büyük bölümü, kendi yöneticileri, ordu ve ticaret ağlarıyla bağımsız devletler, krallıklar ve topluluklar tarafından yönetiliyordu. Batı Afrika'da Asante krallığı, Doğu Afrika'da Etiyopya, orta Afrika'da ve Sahel'de pek çok devlet, Avrupalı tüccarlarla uzun süredir ticaret yapıyor, ama onların yönetimine girmiyordu.

1880'lerin başında bu denge hızla değişti. 1881'de Fransa, Osmanlı Devleti'ne bağlı Tunus'u himayesi altına aldı. 1882'de İngiltere, Mısır'daki bir ayaklanmayı bastırmak ve Süveyş Kanalı'nı korumak gerekçesiyle Mısır'ı işgal etti; Mısır kâğıt üzerinde Osmanlı'ya bağlı kaldı, ama fiilen İngiliz denetimine girdi. Aynı yıllarda Belçika Kralı II. Leopold, kendi adına kurduğu bir dernek aracılığıyla Kongo Havzası'nda yerel yöneticilerle antlaşmalar imzalatıyor, Fransa hesabına çalışan bir kâşif de nehrin kuzey kıyısında aynısını yapıyordu. Almanya ise 1884'te birkaç ay içinde Güneybatı Afrika'da, Togo'da ve Kamerun'da himaye ilan etti.

Rekabetin çatışmaya dönüşmesinden çekinen devletler, bir konferansla kuralları belirlemeye karar verdi. Fransa ile Almanya'nın ortak çağrısıyla konferans, Bismarck'ın ev sahipliğinde Berlin'de toplandı.

Gelişme — bir konferans, bir kural kitabı

Berlin Konferansı, genellikle sanıldığı gibi Afrika'yı bir haritanın üzerinde parsellere bölmedi. Konferansın ana konusu Kongo Havzası'ydı. Katılan devletler, Kongo ve Nijer nehirlerinde bütün ülkelerin gemilerinin serbestçe dolaşabileceğini, Kongo Havzası'nın geniş bir bölgesinde ticaretin herkese açık olacağını kabul etti. Leopold'ün derneği, kendi adına edindiği toprakları bir devlet olarak tanıttı; konferans sürerken ve ardından devletler bu yapıyı tanıdı. Böylece, Belçika devletinin değil, doğrudan Leopold'ün kişisel malı olan Kongo Serbest Devleti doğdu.

Konferans, bundan sonraki paylaşımın kurallarını da koydu. Kıyıda yeni bir toprak edinen ya da himaye ilan eden devlet, bunu öbür imzacılara bildirecek ve orada düzeni sağlayacak bir otorite kuracaktı. Bu kural, devletleri kâğıt üzerindeki iddialarını hızla sahada somutlaştırmaya zorladı. Sonraki on beş yılda Avrupa devletleri, birbirleriyle imzaladıkları onlarca ikili antlaşmayla ve askerî seferlerle kıtanın iç kesimlerini paylaştı.

Dönüş noktası — sahadaki paylaşım ve direniş

Paylaşım, masa başında değil, sahada gerçekleşti ve çoğu yerde güç kullanılarak yapıldı. Avrupa ordularının üstünlüğü, sayılarından çok teknolojilerindeydi. Sıtmaya karşı düzenli kinin kullanımı, Avrupalı askerlerin ve yöneticilerin tropik bölgelerde yaşamasını mümkün kıldı. Buharlı gemiler nehirler boyunca kıtanın içine ilerledi. 1880'lerde geliştirilen makineli tüfek ise, küçük Avrupa birliklerine, kendilerinden kat kat kalabalık ordulara karşı büyük bir ateş gücü sağladı.

Afrikalılar bu yayılmaya her yerde direndi. Batı Afrika'da Samori Ture, on beş yılı aşkın bir süre Fransız ordularına karşı koydu. Asante krallığı, 1890'larda İngiliz himayesini kabul etmeyi reddetti; 1896'da İngiliz birlikleri başkent Kumasi'ye girdi ve kral Prempeh sürgüne gönderildi. Ama en büyük zafer Etiyopya'da kazanıldı. İtalya, 1889'da imzalanan bir antlaşmanın İtalyanca metnine dayanarak Etiyopya'yı kendi himayesi altında saydı; oysa antlaşmanın Amharca metni böyle bir şey söylemiyordu. İmparator II. Menelik, İtalyan iddiasını reddetti ve Avrupalı devletlerden aldığı silahlarla güçlü bir ordu kurdu. 1 Mart 1896'da Adwa'da Etiyopya ordusu İtalyan ordusunu yendi. İtalya, aynı yıl Etiyopya'nın bağımsızlığını tanımak zorunda kaldı. Adwa, bir Avrupa ordusunun Afrika'da bir Afrika devleti tarafından kesin bir yenilgiye uğratıldığı ender örneklerden biri oldu ve bütün kıtada bir direniş simgesine dönüştü.

Cevap — bir yarış, birçok neden

Tarihçilerin «yeni emperyalizm» adını verdiği bu dönemin en çarpıcı örneği olan Afrika'nın paylaşılması, tek bir nedenle açıklanamaz. Avrupa'daki büyük güçler arasındaki rekabet, özellikle İngiltere'nin Mısır'ı işgal etmesinin ardından hızlandı; her devlet, bir başkasının kendisinden önce toprak kapmasından korktu. Sanayileşen ekonomilerin hammadde ve pazar arayışı, tüccarların, yatırımcıların ve misyonerlerin baskısı ve ulusal prestij kaygısı bu yarışı besledi. Kinin, buharlı gemi ve makineli tüfek gibi yeni teknolojiler ise onu mümkün kıldı. Berlin Konferansı, bu yarışın kurallarını koydu ve Avrupa devletlerinin birbirleriyle savaşmadan Afrika'yı paylaşmasını sağladı. Ama bu paylaşım, Afrika'da uzun fetih savaşları ve direnişlerle gerçekleşti ve Afrikalılar, kendi kıtalarının geleceği hakkındaki kararların tamamen dışında bırakıldı.

Bugünle bağ — Trablusgarp'ta son Osmanlı toprakları

Osmanlı Devleti, Berlin Konferansı'na katılan on dört devletten biriydi; temsilcisi, Berlin büyükelçisi Mehmed Said Paşa'ydı. Ama Osmanlı, paylaşımın masasında oturan bir güçten çok, paylaşımda toprak kaybeden bir devletti. 1881'de Tunus Fransa'ya, 1882'de Mısır fiilen İngiltere'ye geçmişti. Osmanlı'nın Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp ve Bingazi, 1911'de İtalya tarafından işgal edildi. Enver ve Mustafa Kemal gibi genç Osmanlı subayları, yerel halkla birlikte İtalyanlara karşı direnişi örgütlemek için bölgeye gitti. 1912'de Balkan Savaşı'nın patlaması üzerine Osmanlı, Uşi Antlaşması'yla bölgeden çekildi. Trablusgarp Savaşı, Osmanlı'nın Afrika'daki dört yüzyıllık varlığının sonu oldu.

Birincil kaynak

Berlin Genel Senedi'nin 6. maddesinden, Fransızca resmî metinden:

Toutes les Puissances exerçant des droits de souveraineté ou une influence dans lesdits territoires s'engagent à veiller à la conservation des populations indigènes et à l'amélioration de leurs conditions morales et matérielles d'existence et à concourir à la suppression de l'esclavage et surtout de la traite des noirs ; elles protégeront et favoriseront, sans distinction de nationalités ni de cultes, toutes les institutions et entreprises religieuses, scientifiques ou charitables créées et organisées à ces fins ou tendant à instruire les indigènes et à leur faire comprendre et apprécier les avantages de la civilisation.

Türkçesi: Söz konusu topraklarda egemenlik hakları ya da etki kullanan bütün devletler, yerli halkların korunmasını ve onların ahlaki ve maddi yaşam koşullarının iyileştirilmesini gözetmeyi, köleliğin ve özellikle köle ticaretinin ortadan kaldırılmasına katkıda bulunmayı taahhüt eder; bu amaçlarla kurulan ya da yerlileri eğitmeyi ve onlara uygarlığın yararlarını anlatıp benimsetmeyi amaçlayan bütün dinî, bilimsel ya da hayır kurumlarını ve girişimlerini, milliyet ve din ayrımı gözetmeksizin koruyacak ve destekleyecektir.

Kaynak: Acte général de la Conférence africaine signé à Berlin le 26 février 1885, 6. madde; Fransa Dışişleri Bakanlığı, Afrique. Arrangements, actes et conventions concernant le nord, l'ouest et le centre de l'Afrique (1881–1898) (Paris: Imprimerie nationale, 1898), s. 93–108; Vikikaynak (Fransızca). Türkçesi, Fransızcasından bizim.

1. Madde, Afrikalıları hangi rolde, Avrupalı devletleri hangi rolde gösterir?
2. «Uygarlığın yararlarını anlatıp benimsetmek» ifadesi, Afrika'nın paylaşılmasını nasıl gerekçelendirir?
3. Bu madde, Kongo Serbest Devleti'nde sonraki yıllarda yaşananlarla karşılaştırıldığında ne anlama gelir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Ronald Robinson (1961) — John Gallagher ile birlikte yazdığı Africa and the Victorians adlı kitabında, paylaşımın nedenini Avrupa'daki ekonomik baskılarda değil, Afrika'nın kendisindeki krizlerde, özellikle 1882'de İngiltere'nin Mısır'ı işgal etmesiyle başlayan stratejik zincirleme tepkilerde aradı; İngiliz yöneticileri, Hindistan yolunu korumak için isteksizce yayılmaya sürüklenen kişiler olarak gördü.
• Daniel Headrick (1981) — The Tools of Empire adlı kitabında, kinin, buharlı gemi ve makineli tüfek gibi teknolojilerin, Avrupa'nın Afrika'ya bu kadar hızlı ve ucuza yayılmasını mümkün kılan belirleyici etkenler olduğunu gösterdi.
• Adu Boahen (1987) — African Perspectives on Colonialism adlı kitabında, paylaşımı Afrika'nın gözünden inceledi; Afrikalı devletlerin ve toplulukların diplomasi, ittifak ve silahlı direnişle Avrupa yayılmasına verdiği karşılıkları öne çıkardı ve sömürge döneminin Afrika tarihinde kısa bir ara olduğunu vurguladı.
• Anthony Hopkins (1993) — Peter Cain ile birlikte yazdığı British Imperialism adlı kitabında, İngiliz emperyalizminin itici gücünü Londra'daki bankacılık ve hizmet sektörünün, «centilmen kapitalistlerin» çıkarlarında buldu; Mısır'ın işgalini de bu mali çıkarlarla ilişkilendirdi.

Bu tarihçiler, paylaşımın nedenlerini farklı yerlerde arar. Robinson stratejik kaygıları ve Afrika'daki krizleri, Headrick teknolojiyi, Hopkins Londra'nın mali çıkarlarını öne çıkarır; Boahen ise paylaşımı Afrikalıların gözünden ve onların karşılıklarıyla anlatır. Tartışma, Afrika'nın paylaşılmasının Avrupa'nın ekonomik ve siyasal ihtiyaçlarından mı, yoksa Afrika'daki yerel krizlerin ve fırsatların zincirleme etkisinden mi kaynaklandığı sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Etiyopya'nın bağımsızlığını korumasının arkasında, diplomasi ile askerî hazırlığın ustaca birleşimi vardı. İtalya ile 1889'da imzalanan Wuchale Antlaşması'nın bir maddesi, Amharca metinde Etiyopya imparatorunun dilerse Avrupa devletleriyle ilişkilerinde İtalya'nın yardımından «yararlanabileceğini» söylüyordu; İtalyanca metinde ise bu yardımdan yararlanmak bir zorunluluk olarak yazılmıştı. İtalya bu farka dayanarak Etiyopya'yı himayesi altında ilan edince, Menelik antlaşmayı feshetti. Menelik, Avrupa devletleri arasındaki rekabetten yararlanarak Fransa'dan ve Rusya'dan modern tüfekler ve toplar edindi. 1891'de Avrupa devletlerine gönderdiği bir mektupla ülkesinin sınırlarını ilan etti ve uzaktaki güçlerin Afrika'yı bölmesini seyirci olarak izlemeyeceğini bildirdi. Adwa zaferinden sonra Etiyopya, Avrupa devletleriyle eşit bir devlet olarak antlaşmalar imzaladı ve 1923'te Milletler Cemiyeti'ne katıldı.

Bağımsız kalan öteki ülke Liberya'nın hikâyesi ise çok farklıdır. Liberya, 1820'lerden itibaren Amerika'da kölelikten kurtulmuş ya da özgür doğmuş insanların, bir yerleşim derneğinin desteğiyle göç ettiği kıyı bölgesinde kuruldu ve 1847'de bağımsızlığını ilan etti. Paylaşım döneminde Liberya, komşu İngiliz ve Fransız sömürgelerine iç kesimlerdeki geniş toprakları kaptırdı; varlığını büyük ölçüde Washington'un gayriresmî himayesi sayesinde sürdürdü. Liberya'nın yönetimi ise uzun süre, kıyıdaki yerleşimcilerin torunlarından oluşan küçük bir elitin elinde kaldı; iç bölgelerin halkı, bu yönetimde çok az söz sahibi oldu. Etiyopya ile Liberya, bağımsızlığı çok farklı yollarla korumuş iki istisnaydı.

Paylaşımın kurallarını koyan Berlin Genel Senedi, Afrikalıların «korunmasını» ve köle ticaretinin bastırılmasını vaat ediyordu. Bu dil, Avrupalıların kendilerine yüklediği bir «uygarlaştırma misyonu» düşüncesini yansıtıyordu. Ama bu vaatler, çoğu zaman yayılmacılığın gerekçesine dönüştü. Köle ticaretine karşı mücadele adına yapılan askerî seferler, Afrika devletlerini ortadan kaldırdı; «koruma» adına kurulan yönetimler, Afrikalıları kendi topraklarından ve emeklerinden yoksun bıraktı. Sömürge yönetimleri, vergilerini ödemek için Afrikalıları madenlerde, plantasyonlarda ve yol yapımında çalışmaya zorladı. Bazı yerlerde bu uygulamalar, bir sonraki derste göreceğimiz gibi, çok ağır sonuçlar doğurdu. Güneybatı Afrika'da 1904'te başlayan bir ayaklanmanın ardından Alman yönetiminin uyguladığı politikalar, bugün pek çok tarihçi tarafından yirminci yüzyılın ilk soykırımı olarak tanımlanır.

Paylaşım, Afrika'nın ekonomisini de yeniden biçimlendirdi. Sömürge yönetimleri, demiryollarını kıtanın içindeki madenleri ve plantasyonları kıyıdaki limanlara bağlayacak biçimde döşedi; bu hatlar, Afrikalı toplulukları birbirine değil, Avrupa pazarlarına bağladı. Pek çok bölgede ekonomi, kakao, yer fıstığı, kauçuk, pamuk ya da bakır gibi tek bir ihraç ürününe bağımlı hâle geldi. Bu yapı, sömürge döneminin sona ermesinden sonra da uzun süre devam etti.

Paylaşım, Afrikalı aydınlar arasında yeni bir siyasal düşünceyi de doğurdu. Casely Hayford gibi Batı eğitimi almış avukatlar, gazeteciler ve din adamları, sömürge yönetimini onun kendi hukuk ve adalet ilkeleriyle sorgulamaya başladı. Bu kuşak, 1900'de Londra'da toplanan ilk Pan-Afrika Konferansı'na katılanlarla birlikte, sonraki on yıllarda Afrika'nın bağımsızlık hareketlerinin düşünsel temelini hazırladı. Hayford, 1920'de İngiliz Batı Afrikası Ulusal Kongresi'nin kurucuları arasında yer aldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Ronald Robinson ve John Gallagher (Alice Denny ile), Africa and the Victorians: The Official Mind of Imperialism (Londra: Macmillan, 1961).
• Daniel R. Headrick, The Tools of Empire: Technology and European Imperialism in the Nineteenth Century (New York: Oxford University Press, 1981).
• A. Adu Boahen, African Perspectives on Colonialism (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1987).
• Thomas Pakenham, The Scramble for Africa, 1876–1912 (Londra: Weidenfeld and Nicolson, 1991).
• P. J. Cain ve A. G. Hopkins, British Imperialism: Innovation and Expansion, 1688–1914 (Londra: Longman, 1993).
• Raymond Jonas, The Battle of Adwa: African Victory in the Age of Empire (Cambridge, MA: Belknap Press, 2011).

Arşiv ve kaynak

Afrika'nın paylaşılmasının kaynakları arasında Berlin Konferansı'nın tutanakları ve Genel Senet'in metni, Avrupa devletlerinin ikili sınır antlaşmaları, sömürge bakanlıklarının yazışmaları, askerî seferlerin raporları, misyonerlerin ve kâşiflerin anlatıları vardır. Afrikalıların kendi sesleri için Afrikalı yöneticilerin Avrupalılara yazdığı mektuplar, Afrikalı aydınların kitapları ve gazeteleri ve sonradan derlenen sözlü tarih tanıklıkları önemlidir. Genel Senet'in Fransızca metni Vikikaynak'ta, Hobson'ın ve Hayford'un kitapları Internet Archive'da bulunur.

Açık sorular

• Afrika'nın paylaşılmasını asıl başlatan, Avrupa'daki ekonomik baskılar mıydı, yoksa Mısır'ın işgali gibi Afrika'daki olaylar mı?
• Berlin Konferansı paylaşımı hızlandırdı mı, yoksa zaten başlamış bir yarışı düzenlemekle mi yetindi?
• Etiyopya'nın bağımsızlığını korumasını sağlayan etkenler, başka Afrika devletlerinde neden bir araya gelmedi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Berlin Konferansı'na ev sahipliği yapan devlet adamı kimdir? A) II. Leopold B) Otto von Bismarck C) Lord Salisbury D) Jules Ferry
2. (Hedef 1) 1914'te Afrika'da bağımsız kalan iki ülke hangileridir? A) Mısır ve Fas B) Etiyopya ve Liberya C) Tunus ve Etiyopya D) Liberya ve Mısır
3. (Hedef 2) Hobson'a göre emperyalizmin «ekonomik kök nedeni» nedir? A) Nüfus artışı B) Ülke içinde gelirin adaletsiz dağılması ve kullanılamayan sermayenin dışarıya akması C) Misyonerlerin baskısı D) Askerî güvenlik
4. (Hedef 2) Casely Hayford'a göre, kölelik ve idamlar gibi uygulamalara karşı çıkılması neyin bahanesi olarak kullanılıyordu? A) Makineli tüfeğin kullanımının ve paylaşım yarışına katılmanın B) Okulların kurulmasının C) Demiryolu yapımının D) Ticaret antlaşmalarının
5. (Hedef 3) Paylaşımın nedenini Mısır'ın işgaliyle başlayan stratejik zincirleme tepkilerde arayan tarihçi kimdir? A) Daniel Headrick B) Adu Boahen C) Ronald Robinson D) Anthony Hopkins

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Afrika'nın paylaşılması her şeyden önce Avrupa'nın ekonomik çıkarlarının mı, yoksa büyük güçler arasındaki stratejik rekabetin mi sonucuydu? Cevabında Berlin Genel Senedi'ni, Hobson'ın açıklamasını ve Casely Hayford'un eleştirisini kullan; Robinson ile Hopkins'in yaklaşımlarını karşılaştır ve Afrikalıların direnişini de değerlendir.

Cevaplar

1. B — Konferansa Bismarck ev sahipliği yaptı.
2. B — Etiyopya ve Liberya bağımsız kaldı.
3. B — Hobson, gelirin adaletsiz dağılmasını ve sermaye fazlasını kök neden olarak görür.
4. A — Hayford, bu uygulamaların makineli tüfeğin kullanımına ve paylaşıma bahane yapıldığını söyler.
5. C — Bu yorum Ronald Robinson ve John Gallagher'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Afrika'nın paylaşılmasının Avrupa'daki büyük güçler arasındaki rekabet, ekonomik çıkarlar, ulusal prestij ve yeni teknolojilerin birleşimiyle gerçekleştiğini, Berlin Konferansı'nın bu yarışın kurallarını koyduğunu açıklar. Genel Senet'in 6. maddesini, paylaşımı Afrikalıların «korunması» ve «uygarlaştırılması» diliyle gerekçelendiren bir belge olarak; Hobson'ın kitabını, emperyalizmi belirli bir mali ve toplumsal çıkarın ürünü olarak açıklayan bir eleştiri olarak; Hayford'un metnini ise «uygarlık» gerekçesini sömürge yönetiminin kendi adalet ölçüleriyle sorgulayan bir Afrikalı sesi olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Robinson'ın stratejik açıklamasını Hopkins'in mali çıkar açıklamasıyla karşılaştırır ve Adwa gibi örneklerle Afrikalıların direnişinin sonuçları nasıl değiştirdiğini gösterir.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, Berlin Konferansı'nın ardından Kongo Havzası'nın büyük bölümünün bir devlete değil, Belçika kralı II. Leopold'ün kişisel malına dönüştüğünü gördük. Genel Senet, bu topraklarda «yerli halkların korunmasını» vaat ediyordu. Birkaç yıl içinde Avrupa'da bisiklet ve otomobil lastiklerine olan talep patlayınca, Kongo'nun ormanlarındaki yabani kauçuk büyük bir servet kaynağı oldu. Bu servetin nasıl toplandığını dünyaya duyuranlar ise bir gemi şirketi memuru, bir diplomat ve misyonerlerin çektiği fotoğraflar oldu. Sonraki bölüm bunu soruyor: Kongo, bir kralın çiftliği.