Marx ne söylüyordu?

Öğrenme hedefleri

• Karl Marx'ın hayatını ve düşüncesinin başlıca kavramlarını, yani sınıf mücadelesini, tarihsel materyalizmi ve artı değeri, Sanayi Devrimi'nin İngiltere'si ve 1848 devrimleri bağlamında açıklayabileceksin.
• Komünist Manifesto'nun bir pasajını, Kapital'in işgünü bölümünü ve 1859 önsözünü karşılaştırarak, Marx'ın sanayi kapitalizmini nasıl çözümlediğini değerlendirebileceksin.
• Marx'ı yirminci yüzyıl rejimlerinin doğrudan mimarı sayan yorumu, onun kendi on dokuzuncu yüzyıl bağlamıyla ve biyografi yazarlarının tartışmasıyla sınayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir okuma salonunda mavi kitaplar

1850'ler ve 1860'lar boyunca, Londra'daki British Museum'un büyük kubbeli okuma salonunda, sakallı, gür saçlı bir Alman sürgün, hemen her gün sabahtan akşama kadar çalışıyordu. Masasında felsefe ve iktisat kitaplarının yanı sıra, İngiliz hükümetinin yayımladığı mavi kapaklı resmî raporlar vardı: fabrika müfettişlerinin yıllık raporları, parlamento komisyonlarının tanıklıkları, sağlık kurullarının incelemeleri. Önceki derslerde okuduğumuz çocuk işçiler, uzun çalışma saatleri ve kalabalık işçi mahalleleri, bu raporların sayfalarında ayrıntılı olarak anlatılıyordu. Adam, Karl Marx'tı. Yoksulluk içinde yaşıyor, gazetelere yazdığı makalelerle ve dostu Friedrich Engels'in yardımıyla geçiniyordu; çocuklarından bazılarını hastalıktan kaybetmişti. Bu raporları ve iktisatçıların kitaplarını birleştirerek, fabrikalara dayanan yeni ekonominin iç işleyişini ve kendi sonunu nasıl hazırladığını açıklayacak büyük bir kuram kurmaya çalışıyordu. 1867'de bu çalışmanın ilk cildi, Kapital adıyla yayımlandı. Bu ders, Marx'ın sanayi toplumunu nasıl anlattığını, hangi kavramlarla düşündüğünü ve onun düşüncelerinin, kendi yaşadığı yüzyılın bağlamında ne anlama geldiğini soruyor.

Bağlam — bir sürgünün yolu

Marx, 1818'de, batı Almanya'daki Trier kentinde, bir avukatın oğlu olarak doğdu. Bonn ve Berlin üniversitelerinde hukuk ve felsefe okudu. Berlin'de, tarihin çelişkiler aracılığıyla ilerlediğini savunan filozof G. W. F. Hegel'in düşüncelerini eleştirel bir gözle yorumlayan genç düşünürlerin çevresine katıldı. 1842'de Köln'de radikal bir gazetenin editörü oldu; gazete kısa süre sonra hükümet tarafından kapatıldı. Evlendiği Jenny von Westphalen'le birlikte Paris'e, sonra Brüksel'e göç etti.

Paris'te, Manchester'da babasının ortağı olduğu bir pamuk fabrikasında çalışmış olan Friedrich Engels'le tanıştı. Engels, İngiliz sanayi kentlerindeki işçilerin durumunu kendi gözleriyle görmüştü. İkisi, ömür boyu sürecek bir ortaklık kurdu. 1848 başında, Londra'daki küçük bir Alman işçi derneği için, Almanca yazılmış kısa bir broşür hazırladılar: Komünist Manifesto. Broşür, 1848 devrimlerinin başladığı günlerde basıldı; ama o devrimlerde neredeyse hiç etkisi olmadı. Devrimler bastırıldıktan sonra Marx, 1849'da Londra'ya sığındı; 1883'teki ölümüne kadar İngiliz başkentinden ayrılmadı.

Gelişme — bir kuramın parçaları

Marx, 1859'da yayımladığı bir iktisat kitabının önsözünde, yıllardır izlediği düşünce yolunu kısaca özetledi.

Marx'ın iktisat kuramı, İngiliz iktisatçılarının, özellikle David Ricardo'nun, bir malın değerinin onu üretmek için harcanan emek miktarına bağlı olduğu düşüncesinden yola çıktı. Marx bu düşünceyi bir adım ileri götürdü: işçi, işverene emeğini değil, belli bir süre çalışma gücünü satıyordu. Bir işçi, günün bir bölümünde kendi ücretine denk bir değer üretiyor, günün geri kalanında ise ücretini almadığı bir değer üretiyordu. Marx, bu fazladan değere «artı değer» adını verdi ve kapitalist kârın kaynağının bu olduğunu savundu. Bu yüzden işgününün uzunluğu, işçiler ile işverenler arasındaki mücadelenin merkezindeydi.

Dönüş noktası — kuramdan harekete

Marx yalnızca bir kuramcı değildi. 1864'te Londra'da kurulan Uluslararası İşçi Derneği'nin, yani Birinci Enternasyonal'in önde gelen isimlerinden biri oldu ve onun kuruluş bildirisini yazdı. Bu dernek, İngiliz sendikacılarını, Fransız, Alman ve İtalyan işçi örgütlerini bir araya getirdi. 1871'de Paris'te kısa süreli bir işçi yönetimi, Paris Komünü kurulup bastırıldığında, Marx onu savunan bir metin yazdı ve Avrupa'nın muhafazakâr basınında «kızıl doktor» olarak ün kazandı.

Ama Marx'ın düşünceleri, yaşadığı dönemde sınırlı bir çevrede tanınıyordu. Kapital'in ilk cildi yavaş sattı; ikinci ve üçüncü ciltler, Marx'ın 1883'teki ölümünden sonra, onun müsveddelerinden Engels tarafından hazırlanarak yayımlandı. Onun düşünceleri, asıl olarak ölümünden sonra, Almanya'daki büyük sosyalist parti ve başka ülkelerdeki işçi hareketleri aracılığıyla yayıldı; bu süreçte Engels ve sonraki kuşakların yorumlarıyla sistemli bir öğretiye, «Marksizm»e dönüştü.

Cevap — sanayi çağının bir eleştirmeni

Marx, sanayi kapitalizmini, kendi gözünün önünde değişen İngiltere'nin raporlarından ve iktisatçılarının kitaplarından yola çıkarak çözümledi. Ona göre tarih, üretim biçimlerinin ve sınıf çatışmalarının tarihiydi; burjuvazi, üretimi durmadan devrimcileştirerek eski dünyayı yıkmış, ama aynı zamanda kendi karşıtını, fabrikalarda bir araya gelen işçi sınıfını yaratmıştı. Kapitalist kârın kaynağı, işçilerin ücretini almadığı emekti; bu yüzden işgününün uzunluğu ve ücretler, sınıflar arasındaki mücadelenin merkezindeydi. Marx'ın bazı öngörüleri, örneğin işçilerin giderek yoksullaşacağı ve devrimin en gelişmiş ülkelerde gerçekleşeceği beklentisi, gerçekleşmedi. Ama onun kapitalizmin sürekli değişen, küresel ve bunalımlara açık yapısına ilişkin gözlemleri, sonraki yüzyılda hem yandaşları hem de karşıtları tarafından ciddiye alındı.

Bugünle bağ — küreselleşmenin erken bir tarifi

Marx ve Engels'in 1848'de yazdığı, sürekli genişleyen bir pazar arayışının burjuvaziyi dünyanın her köşesine sürüklediği ve ulusal sanayileri yerinden ettiği düşüncesi, bugün küreselleşme tartışmalarında sık sık alıntılanır. Bir ürünün hammaddesinin bir kıtadan, işçiliğinin bir başkasından geldiği, tüketicisinin ise bütün dünyaya dağıldığı bir ekonomide, bu gözlem yüz yetmiş yıl öncesinden yazılmış bir tarif gibi okunabilir. Ama aynı tartışmalar, Marx'ın beklemediği gelişmeleri de, yani refah devletini, sendikaların pazarlık gücünü ve orta sınıfın büyümesini de hesaba katmak zorundadır.

Birincil kaynak

Marx ve Engels'in 1848'de yayımladığı Komünist Manifesto'dan, Engels'in denetiminde yapılan 1888 İngilizce çevirisinden:

The bourgeoisie cannot exist without constantly revolutionising the instruments of production, and thereby the relations of production, and with them the whole relations of society. […] All fixed, fast-frozen relations, with their train of ancient and venerable prejudices and opinions, are swept away, all new-formed ones become antiquated before they can ossify. All that is solid melts into air, all that is holy is profaned, and man is at last compelled to face with sober senses, his real conditions of life, and his relations with his kind. The need of a constantly expanding market for its products chases the bourgeoisie over the whole surface of the globe.

Türkçesi: Burjuvazi, üretim araçlarını ve dolayısıyla üretim ilişkilerini, onlarla birlikte de bütün toplumsal ilişkileri sürekli devrimcileştirmeden var olamaz. […] Bütün sabit, donmuş ilişkiler, eski ve saygıdeğer önyargıları ve düşünceleriyle birlikte süpürülüp atılır; yeni oluşanlar ise kemikleşmeden eskir. Katı olan her şey buharlaşıp havaya karışır, kutsal olan her şey dünyevileşir ve insan sonunda, gerçek yaşam koşullarıyla ve türdeşleriyle ilişkileriyle, ayık bir akılla yüzleşmek zorunda kalır. Ürünleri için sürekli genişleyen bir pazar ihtiyacı, burjuvaziyi dünyanın dört bir yanına sürükler.

Kaynak: Karl Marx ve Friedrich Engels, Manifest der Kommunistischen Partei (Londra, 1848); Samuel Moore (çev.), Manifesto of the Communist Party, Engels'in denetiminde (Londra, 1888); Project Gutenberg. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Marx ve Engels'e göre burjuvaziyi daha önceki bütün egemen sınıflardan ayıran özellik nedir?
2. «Katı olan her şey buharlaşıp havaya karışır» cümlesi, bu kursun önceki derslerinde gördüğün hangi değişimlerle, örneğin demiryoluyla ya da fabrika sistemiyle, ilişkilendirilebilir?
3. Bu pasaj, burjuvaziyi eleştiren bir broşürde yer almasına rağmen, onun başarılarına hayranlık da içerir mi? Metinden yola çıkarak tartış.

Tarihçiler Tartışıyor

• David McLellan (1973) — Karl Marx: His Life and Thought adlı biyografisinde, Marx'ın düşüncesini, gençlik yazılarındaki yabancılaşma kavramından Kapital'e kadar kesintisiz bir gelişme olarak anlattı; onun hümanist yönünü ve felsefi köklerini vurguladı.
• Leszek Kołakowski (1976) — Marksizmin Ana Akımları adlı üç ciltlik eserinde, Marx'ın düşüncesini ve ondan doğan akımları eleştirel bir gözle inceledi; Marx'ın toplumun bütünüyle uyumlu bir birliğe kavuşacağı vaadinin, yirminci yüzyılda otoriter yönetimlerin meşrulaştırılmasına elverişli bir zemin sunduğunu savundu.
• Jonathan Sperber (2013) — Karl Marx: A Nineteenth-Century Life adlı biyografisinde, Marx'ı yirminci yüzyılın gözlükleriyle değil, kendi yüzyılının bir insanı olarak okumayı önerdi; onun düşüncelerini, 1848 devrimlerinin, Hegelci felsefenin ve dönemin iktisat tartışmalarının bağlamına yerleştirdi.
• Gareth Stedman Jones (2016) — Karl Marx: Greatness and Illusion adlı kitabında, Marx'ın yazılarını, onun ölümünden sonra Engels ve sonraki Marksistlerin oluşturduğu sistemli öğretiden ayırmaya çalıştı; Marx'ın kendi yaşamında birçok görüşünü değiştirdiğini ve «Marksizm»in büyük ölçüde sonradan kurulduğunu gösterdi.

Dört çalışma, Marx'ı farklı mesafelerden okur. McLellan onun düşüncesinin felsefi ve hümanist sürekliliğini, Kołakowski bu düşüncenin sonraki yüzyılda nasıl kullanıldığını, Sperber onun on dokuzuncu yüzyıl bağlamını, Stedman Jones ise Marx ile sonradan kurulan Marksizm arasındaki farkı öne çıkarır. Bu yaklaşımlar, bir düşünürün kendi metinleri ile onun adına yürütülen hareketlerin birbirinden ayrı olarak incelenmesi gerektiğini gösterir. Tartışma, Marx'ın sanayi kapitalizminin kendi çağına özgü bir eleştirmeni olarak mı, yoksa yirminci yüzyılın siyasal sistemlerinin kuramsal kaynağı olarak mı okunması gerektiği sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Marx'ın geçimini uzun yıllar gazetecilik sağladı. 1852'den 1862'ye kadar, dönemin en çok okunan Amerikan gazetelerinden New York Daily Tribune'un Avrupa muhabiri olarak yüzlerce makale yazdı; bu makalelerin bir kısmını, İngilizceyi daha iyi bilen Engels kaleme aldı. Makalelerin önemli bir bölümü, Avrupa siyasetine, Hindistan'daki İngiliz yönetimine ve Kırım Savaşı'yla ilgili olarak «Doğu Sorunu»na, yani Osmanlı Devleti'nin geleceğine ilişkin tartışmalara ayrılmıştı. Marx, bu makalelerde, Osmanlı Devleti'nin toprakları üzerindeki büyük güç rekabetini, özellikle Rusya'nın yayılma politikasını eleştirel bir gözle inceledi. Bu yazılar, onun yalnızca kuramsal bir düşünür değil, dönemin uluslararası siyasetini yakından izleyen bir gözlemci olduğunu da gösterir.

Manifesto'nun iki temel kavramı, burjuvazi ve proletarya, Marx'ın toplum çözümlemesinin merkezindedir. Burjuvazi, üretim araçlarına, yani fabrikalara, makinelere, madenlere ve toprağa sahip olan sınıftı. Proletarya ise, kendisine ait hiçbir üretim aracı olmadığı için, yaşamak için çalışma gücünü ücret karşılığında satmak zorunda olan işçilerdi. Sözcük, eski Roma'da mülkü olmayan, devlete yalnızca çocuklarıyla, yani «soyuyla» hizmet eden en yoksul yurttaşları anlatan bir terimden geliyordu. Marx'a göre sanayileşme, eski zanaatkârları, küçük üreticileri ve köylüleri giderek proletaryaya dönüştürecek, toplum sonunda iki büyük karşıt sınıfa bölünecekti. Sonraki tarihçiler, bu iki sınıflı şemanın, on dokuzuncu yüzyıl toplumunun çok daha karmaşık yapısını, yani esnafı, memurları, küçük işletmeleri ve nitelikli işçileri yeterince hesaba katmadığını vurguladı.

Engels'in rolü, Marx'ın hayatında ve düşüncesinde çok büyüktü. Engels, yıllarca Manchester'daki aile şirketinde çalışarak kazandığı parayla Marx'ın ailesini destekledi. 1845'te yayımladığı İngiltere'de İşçi Sınıfının Durumu adlı kitap, Marx'ın İngiliz sanayisine ilişkin bilgisinin önemli kaynaklarından biri oldu. Marx'ın ölümünden sonra Kapital'in son iki cildini hazırlayan, onun düşüncelerini sistemli bir öğretiye dönüştüren ve Avrupa'daki sosyalist partilere yol gösteren de Engels'ti. Bazı tarihçiler, Marx'ın düşüncelerinin sonradan kazandığı katı ve «bilimsel» biçimin, Marx'tan çok Engels'in yorumlarına dayandığını savunur.

Marx'ın kişisel hayatı da, kendi kuramının anlattığı yoksulluğu yakından tanıdığını gösterir. Londra'daki ilk yıllarında aile, Soho'da iki odalı bir dairede yaşadı; kiralarını ödeyemedikleri, eşyalarının haczedildiği dönemler oldu. Marx'ın yedi çocuğundan dördü çocukken öldü; kızlarından birinin tabutunun parasını bile borç almak zorunda kaldılar. Kursun altıncı dersinde gördüğümüz, Soho'daki kolera salgınının yaşandığı sokaklar, Marx ailesinin evine yalnızca birkaç sokak uzaklıktaydı. Marx'ın kuramında soyut bir kavram olarak görünen yoksulluk, onun kendi evinde gündelik bir gerçeklikti.

Son olarak, Marx'ın öngörülerinin ne kadar gerçekleştiği sorusu, tarihçileri ve iktisatçıları yüz elli yıldır meşgul ediyor. İşçilerin giderek yoksullaşacağı beklentisi, on dokuzuncu yüzyılın sonundan itibaren sanayileşmiş ülkelerde ücretlerin yükselmesiyle çelişti. Ama Marx'ın kapitalizmin düzenli aralıklarla bunalımlara gireceği, sermayenin giderek daha büyük şirketlerde yoğunlaşacağı ve dünya pazarının bütün ülkeleri birbirine bağlayacağı yolundaki gözlemleri, sonraki yüzyılda pek çok kez tartışmanın gündemine döndü.

Uzman Notu

Temel literatür

• Isaiah Berlin, Karl Marx: His Life and Environment (Londra: Thornton Butterworth, 1939).
• David McLellan, Karl Marx: His Life and Thought (Londra: Macmillan, 1973).
• Leszek Kołakowski, Main Currents of Marxism, 3 cilt (Oxford: Clarendon Press, 1978; Lehçe ilk baskı 1976).
• Eric Hobsbawm, How to Change the World: Tales of Marx and Marxism (Londra: Little, Brown, 2011).
• Jonathan Sperber, Karl Marx: A Nineteenth-Century Life (New York: Liveright, 2013).
• Gareth Stedman Jones, Karl Marx: Greatness and Illusion (Londra: Allen Lane, 2016).

Arşiv ve kaynak

Marx'ın kaynakları arasında yayımlanmış kitapları ve broşürleri, müsveddeleri ve defterleri, gazete makaleleri ve Engels'le yaptığı geniş yazışma vardır. Marx ve Engels'in bütün eserlerinin bilimsel baskısı, yirminci yüzyılın başından beri süren ve bugün de devam eden büyük bir projedir. Manifesto'nun 1888 İngilizce çevirisi ve 1859 önsözünün çevirisi Project Gutenberg'de, Kapital'in 1889 İngilizce baskısı Internet Archive'da bulunur.

Açık sorular

• Marx'ın düşünceleri, kendi on dokuzuncu yüzyıl bağlamından ne ölçüde ayrılabilir?
• Marx ile sonradan kurulan «Marksizm» arasındaki fark ne kadar büyüktür?
• Marx'ın kapitalizm çözümlemesinin hangi yönleri bugün hâlâ geçerlidir, hangileri yanlış çıkmıştır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Marx, 1849'dan ölümüne kadar hangi kentte yaşadı? A) Trier B) Paris C) Londra D) Köln
2. (Hedef 1) Marx'a göre işçinin ücretini almadığı ve kapitalist kârın kaynağı olan fazladan değere ne ad verilir? A) Artı değer B) Kullanım değeri C) Rant D) Faiz
3. (Hedef 2) Marx, 1859 önsözünde insanların bilincini neyin belirlediğini söyler? A) Dinlerinin B) Hükümdarlarının C) Toplumsal varlıklarının D) Ulusal kültürlerinin
4. (Hedef 2) Kapital'in «İşgünü» bölümünde Marx, sermayeyi neye benzetir? A) Bir makineye B) Bir nehre C) Bir vampire D) Bir tüccara
5. (Hedef 3) Marx'ı kendi yüzyılının bir insanı olarak okumayı öneren Karl Marx: A Nineteenth-Century Life adlı biyografinin yazarı kimdir? A) David McLellan B) Jonathan Sperber C) Leszek Kołakowski D) Gareth Stedman Jones

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Marx, sanayi kapitalizminin kendi çağına özgü bir eleştirmeni olarak mı, yoksa yirminci yüzyılın siyasal sistemlerinin kuramsal kaynağı olarak mı okunmalıdır? Cevabında Manifesto pasajını, 1859 önsözünü ve Kapital'in işgünü bölümünü kullan; Sperber ile Kołakowski'nin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Marx 1849'dan ölümüne kadar Londra'da yaşadı.
2. A — Bu fazladan değere artı değer denir.
3. C — Marx'a göre insanların bilincini toplumsal varlıkları belirler.
4. C — Marx sermayeyi bir vampire benzetir.
5. B — Bu biyografinin yazarı Jonathan Sperber'dir.

Kapsamlı bir cevap, Marx'ın sanayi kapitalizmini İngiliz fabrika raporlarından ve iktisatçıların kitaplarından yola çıkarak çözümlediğini, tarihi üretim biçimlerinin ve sınıf çatışmalarının tarihi olarak gördüğünü ve kapitalist kârın kaynağını artı değerde bulduğunu açıklar. Manifesto pasajını, burjuvazinin dünyayı durmadan değiştiren gücünü hem eleştiren hem de ona hayranlık duyan bir metin olarak; 1859 önsözünü, tarih anlayışının yoğun bir özeti ama Marx'ın kendisine göre bir yol gösterici olarak; Kapital'in işgünü bölümünü ise fabrika raporlarına dayanan somut bir çözümleme olarak okur. Güçlü bir yanıt, Sperber'in Marx'ı on dokuzuncu yüzyıl bağlamında okuyan yaklaşımını, Kołakowski'nin onun düşüncesinin sonraki kullanımlarını sorgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, Marx'ın on dokuzuncu yüzyılın ortasındaki İngiltere'yi, yani buhar, kömür, pamuk ve demir üzerine kurulu bir sanayiyi nasıl çözümlediğini gördük. Ama Marx'ın hayatının son yıllarında, sanayi dünyası yeniden değişmeye başlamıştı. Yeni yöntemlerle ucuz ve dayanıklı çelik üretiliyor, yerin altından çıkarılan petrol lambaları ve makineleri besliyor, elektrik kentlerin sokaklarını aydınlatmaya başlıyordu. Bu yeni sanayilerde öncülük, artık yalnızca İngiltere'de değil, giderek Almanya ile Amerika Birleşik Devletleri'ne geçiyordu; laboratuvarlarda çalışan bilim insanları ve dev şirketler, sanayinin yeni yüzü oldu. Sonraki bölüm bunu soruyor: İkinci Sanayi Devrimi: elektrik, çelik, petrol.