Şehirleşme, kolera ve kanalizasyon

Öğrenme hedefleri

• On dokuzuncu yüzyılın ortasında İngiliz sanayi kentlerinin hızlı büyümesini, kolera salgınlarını ve Londra'nın kanalizasyon sisteminin kuruluşunu sırasıyla açıklayabileceksin.
• Chadwick'in 1842 raporunu, Faraday'ın Thames üzerine gazete mektubunu ve Snow'un Broad Street soruşturmasını karşılaştırarak, hastalığın nedeni hakkındaki farklı açıklamaların kanıtlarını değerlendirebileceksin.
• «Kentlerdeki ölümleri bilim yendi» anlatısını, yanlış bir kuramın da doğru sonuçlar verebildiğini gösteren örneklerle ve ölüm oranlarının düşüşüne ilişkin tartışmayla sınayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir sokak pompasının kolu

1854 Ağustos'unun son günlerinde, Londra'nın Soho semtinde, Broad Street ve çevresindeki dar sokaklarda, birkaç gün içinde yüzlerce kişi koleradan öldü. Hastalık ani başlıyor, şiddetli ishal ve kusmayla birkaç saat içinde insanı susuz bırakıyordu. Aileler kaçtı; sokaklar boşaldı. Soho'da yaşayan hekim John Snow, ölülerin kaydını tutan genel nüfus dairesinden, ölenlerin adlarını ve adreslerini istedi. Sonra, kapı kapı dolaşarak her ölünün suyunu nereden aldığını sordu. Ölümlerin neredeyse tamamı, Broad Street'teki bir sokak pompasının yakınında toplanmıştı. 7 Eylül akşamı Snow, mahallenin yoksullara yardım kurulunun karşısına çıktı ve bulgularını anlattı. Kurul, pek ikna olmasa da, ertesi gün pompanın kolunun sökülmesine karar verdi. Bu öykü, sonradan modern epidemiyolojinin doğuşu olarak anlatılacaktı. Ama o sırada, İngiltere'nin en saygın hekimlerinin ve devlet yetkililerinin çoğu, koleranın sudan değil, kötü kokulu havadan yayıldığına inanıyordu. Bu ders, sanayi kentlerinin hızla büyürken neden ölümcül salgınlara sahne olduğunu ve bu salgınlara karşı verilen mücadelenin kentleri nasıl yeniden biçimlendirdiğini soruyor.

Bağlam — hızla büyüyen kentler

Sanayi Devrimi, insanları köylerden kentlere taşıdı. 1801'de İngiltere ve Galler nüfusunun yaklaşık üçte biri kentlerde yaşıyordu; 1851'de kentliler, kırsalda yaşayanları geçmişti. Manchester, Liverpool, Leeds ve Birmingham gibi kentlerin nüfusu birkaç on yılda birkaç katına çıktı. Bu büyüme, planlanmamıştı. İşçiler, fabrikaların çevresinde aceleyle yapılmış, sırt sırta bitişik, havasız evlere ve bodrum katlarına doldu. Pek çok mahallede temiz su yalnızca sokaktaki bir pompadan ya da günün belli saatlerinde çalışan bir çeşmeden alınabiliyordu. Atıklar, evlerin altındaki ya da arka avlulardaki foseptik çukurlarında birikiyor, oradan toprağa, kuyulara ve ırmaklara sızıyordu.

Bu kentlere 1831'de yeni bir hastalık geldi. Kolera, yüzyıllardır Hindistan'daki Bengal bölgesinde görülen bir hastalıktı; 1817'den sonra ticaret yolları, ordular ve hacılar aracılığıyla dünyaya yayıldı. 1831'in sonunda İngiltere'ye ulaştı ve ertesi yıl on binlerce kişinin ölümüne yol açtı. 1848–1849'da ve 1853–1854'te yeniden geldi.

Gelişme — raporlar ve kokular

1830'ların sonunda İngiliz devleti, kentlerin sağlık durumunu sistemli olarak incelemeye başladı. Bir önceki derste fabrika çocuklarını inceleyen komisyonda da yer alan hukukçu Edwin Chadwick, yoksul yardımı kurulunun görevlisi olarak ülkenin dört bir yanından hekimlerin ve yetkililerin raporlarını topladı ve 1842'de büyük bir rapor yayımladı.

Chadwick'in raporu, 1848'de ilk Halk Sağlığı Yasası'nın çıkarılmasına yol açtı; kentlere su, kanalizasyon ve temizlik işlerini düzenleyecek yerel sağlık kurulları kurma yetkisi verildi. Ama Londra'da atıkların akıtılacağı yer, kentin ortasından geçen Thames ırmağıydı. Evlerdeki foseptik çukurlarının kaldırılıp atıkların kanalizasyonla ırmağa akıtılması, ırmağı dev bir lağıma dönüştürdü. Oysa Londralıların önemli bir bölümü, içme suyunu hâlâ bu ırmaktan alıyordu.

Dönüş noktası — bir kokudan bir sisteme

Faraday'ın uyarısı üç yıl sonra doğrulandı. 1858 yazı olağanüstü sıcak geçti ve Thames'ten yükselen koku, ırmağın kıyısındaki Parlamento binasını bile yaşanmaz hâle getirdi. Milletvekilleri pencerelere kireç çözeltisine batırılmış perdeler astı; bazı oturumların ertelenmesi tartışıldı. Bu olay, «Büyük Koku» adıyla anıldı. Yıllardır süren tartışmalar birkaç hafta içinde sonuçlandı: Parlamento, Londra'nın yeni bir kanalizasyon sistemi için büyük bir bütçe ayıran bir yasayı hızla kabul etti.

Sistemi, Londra'nın imar kurulunun baş mühendisi Joseph Bazalgette tasarladı. Irmağa akan eski kanalların önünü, ırmağa paralel uzanan büyük tuğla kanallarla kesen bu sistem, atıkları kentin doğusuna, ırmağın aşağı kesimine taşıyordu. Yapım 1859'da başladı ve on beş yılı aştı; yüz binlerce ton tuğla ve toprak işi, binlerce işçinin emeğiyle tamamlandı. Kanalların bir kısmı, Thames'in kıyısında doldurulan topraklar üzerine yapılan yeni rıhtım yollarının altından geçiyordu.

Bazalgette'in sistemi, miyazma kuramına göre, yani kokuları kentten uzaklaştırmak için tasarlanmıştı. Ama atıkları içme suyundan ayırdığı için, Snow'un savunduğu açıklamaya göre de doğru olanı yapıyordu. 1866'da Londra'yı son kez büyük bir kolera salgını vurduğunda, ölümler, sistemin henüz tamamlanmadığı ve bir su şirketinin arıtılmamış su dağıttığı doğu Londra'da yoğunlaştı; bu durum, hastalığın suyla yayıldığını gösteren yeni bir kanıt oldu.

Cevap — bir kentin görünmeyen altyapısı

Sanayi kentleri, planlanmadan ve hızla büyüdükleri için, temiz su ile atık suyun birbirine karıştığı, kalabalık ve sağlıksız yerler hâline geldi. Kolera, bu koşullarda, özellikle yoksul mahallelerde, büyük ölümlere yol açtı. Chadwick'in raporu, hastalığı yoksulların çevresine bağlayarak devleti kentlerin temizliğine müdahale etmeye yöneltti; Faraday'ın mektubu ve Büyük Koku, sorunu kamuoyunun ve siyasetçilerin gözünün önüne getirdi; Snow'un soruşturması ise hastalığın sudan yayıldığını gösteren kanıtları topladı. Bazalgette'in kanalizasyonu, bu farklı çabaların birleştiği noktada, kentin görünmeyen altyapısını yeniden kurdu. Kentlerin sağlıklı hâle gelmesi, bilimsel bir buluştan çok, devletin, belediyelerin ve mühendislerin uzun ve pahalı yatırımlarıyla gerçekleşti.

Bugünle bağ — İstanbul ve salgınlar

Kolera, on dokuzuncu yüzyılda Osmanlı Devleti'ni ve İstanbul'u da defalarca vurdu. 1865 salgınından sonra, 1866'da İstanbul'da, salgın hastalıkların yayılmasını önlemek için devletlerin birlikte alacağı önlemleri görüşen uluslararası bir sağlık konferansı toplandı. Yüzyılın sonunda İstanbul'a Terkos Gölü'nden boru hatlarıyla su getirildi. Kolera bugün de, özellikle temiz suya ve kanalizasyona erişimi olmayan yoksul bölgelerde can almaya devam ediyor. Bir kentin sağlığı, çoğu zaman onun sokaklarının altından geçen, gözle görülmeyen borulara bağlıdır.

Birincil kaynak

John Snow'un, 1855'te yayımlanan Koleranın Bulaşma Yolu Üzerine adlı kitabının ikinci baskısından, Broad Street salgınını anlattığı bölümden:

On proceeding to the spot, I found that nearly all the deaths had taken place within a short distance of the pump. There were only ten deaths in houses situated decidedly nearer to another street pump. In five of these cases the families of the deceased persons informed me that they always sent to the pump in Broad Street, as they preferred the water to that of the pump which was nearer. […] I had an interview with the Board of Guardians of St. James's parish, on the evening of Thursday, 7th September, and represented the above circumstances to them. In consequence of what I said, the handle of the pump was removed on the following day.

Türkçesi: Olay yerine gittiğimde, ölümlerin neredeyse tamamının pompanın kısa bir mesafesi içinde gerçekleştiğini gördüm. Başka bir sokak pompasına açıkça daha yakın evlerde yalnızca on ölüm vardı. Bunların beşinde, ölenlerin aileleri bana, suyunu daha yakındaki pompanınkine tercih ettikleri için her zaman Broad Street'teki pompadan su getirttiklerini söyledi. […] 7 Eylül Perşembe akşamı St. James mahallesinin yardım kurulu ile görüştüm ve yukarıdaki durumu onlara anlattım. Söylediklerim üzerine, ertesi gün pompanın kolu söküldü.

Kaynak: John Snow, On the Mode of Communication of Cholera, 2. baskı (Londra: John Churchill, 1855), s. 39–40; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Snow, başka bir pompaya daha yakın evlerde ölen insanları neden kendi açıklamasına karşı bir kanıt olarak görmez? Bu vakaları nasıl açıklar?
2. Snow'un yöntemi, yani ölümleri tek tek adreslerine ve su kaynaklarına göre incelemesi, miyazma kuramını savunanların yönteminden nasıl farklıdır?
3. Pompanın kolunun sökülmesi, Snow'un kuramını kanıtladı mı? Salgının o sırada zaten azalmaya başlamış olabileceğini düşünerek cevapla.

Tarihçiler Tartışıyor

• Thomas McKeown (1976) — The Modern Rise of Population adlı kitabında, on dokuzuncu yüzyılda ölüm oranlarının düşüşünü, tıbbın ya da halk sağlığı yatırımlarının değil, büyük ölçüde beslenmenin ve yaşam standartlarının iyileşmesinin sonucu olarak açıkladı.
• Richard Evans (1987) — Death in Hamburg adlı kitabında, 1892'de Hamburg'u vuran kolera salgınını inceledi; salgının, kentin tüccar yöneticilerinin pahalı su arıtma yatırımlarından kaçınmasıyla ilişkisini göstererek halk sağlığının bir siyaset ve sınıf sorunu olduğunu vurguladı.
• Simon Szreter (1988) — Bir makalesinde McKeown'a karşı çıktı; on dokuzuncu yüzyılın sonunda ölüm oranlarının düşmesinde, belediyelerin temiz su, kanalizasyon ve konut alanındaki bilinçli yatırımlarının, yani toplumsal ve siyasal müdahalenin belirleyici olduğunu savundu.
• Christopher Hamlin (1998) — Public Health and Social Justice in the Age of Chadwick adlı kitabında, Chadwick'in halk sağlığını, yoksulluğun, düşük ücretlerin ve kötü beslenmenin rolünü dışarıda bırakarak neredeyse yalnızca bir kanalizasyon ve mühendislik sorununa indirgediğini gösterdi.

Dört tarihçi, kentlerin nasıl sağlıklı hâle geldiğini farklı açıklar. McKeown yaşam standartlarını, Szreter belediyelerin yatırımlarını öne çıkarır; Evans halk sağlığı yatırımlarının kentin yönetimine ve sınıf çıkarlarına bağlı olduğunu, Hamlin ise halk sağlığının tanımının kendisinin siyasal bir seçim olduğunu gösterir. Bu tartışma, salgınlarla mücadelede teknik çözümlerin ne kadar, toplumsal eşitsizliklerin ne kadar hesaba katılması gerektiği sorusunu da gündeme getirir. Tartışma, on dokuzuncu yüzyıl kentlerinde ölümlerin azalmasının asıl olarak artan refahın mı, yoksa devletin ve belediyelerin bilinçli sağlık yatırımlarının mı sonucu olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Snow'un Broad Street soruşturması, dikkatli bir kanıt toplama örneğidir. Snow, yalnızca ölümlerin pompanın çevresinde toplandığını göstermekle kalmadı; beklenen yerde ölüm olmayan durumları da açıkladı. Pompanın hemen yakınındaki bir bira fabrikasında çalışan yetmişten fazla işçiden hiçbiri ölmemişti; çünkü işçiler fabrikanın kendi kuyusundan su içiyor ve kendilerine her gün bira veriliyordu. Yakındaki bir yoksullar evinde de, kalabalık nüfusa rağmen çok az ölüm vardı; bu yapının da kendi kuyusu vardı. Snow ayrıca, Broad Street'ten uzakta, Londra'nın başka bir semtinde koleradan ölen bir kadının, eskiden bu mahallede yaşadığı ve suyun tadını sevdiği için her gün buradan su getirttiği için hastalandığını buldu.

Snow, Broad Street bulgularını kitabının ikinci baskısında bir salgın haritasıyla gösterdi. Haritada, mahallenin sokakları ve su pompaları işaretlenmiş, her ölüm, gerçekleştiği evin önüne çizilmiş küçük siyah bir çubukla gösterilmişti; çubuklar Broad Street pompasının çevresinde üst üste yığılıyordu. Bu harita, sonraki yüzyılda epidemiyoloji ve veri görselleştirme derslerinin en çok gösterilen örneklerinden biri oldu. Ama tarihçiler, haritanın Snow'u değil, Snow'un zaten topladığı kanıtları başkalarını ikna etmek için sunduğu bir araç olduğunu hatırlatır: asıl iş, kapı kapı dolaşılarak yapılmıştı.

Snow'un açıklamasını destekleyen en güçlü kanıt ise, onun «büyük deney» dediği bir karşılaştırmadan geldi. Güney Londra'da iki su şirketi, aynı sokaklardaki evlere su dağıtıyordu. Şirketlerden biri, 1852'de suyunu kentin lağımlarının karışmadığı daha yukarıdaki bir noktadan almaya başlamıştı; öteki ise hâlâ lağımla kirlenmiş bölümden su çekiyordu. Aynı sokakta yan yana yaşayan, aynı havayı soluyan insanlar arasında, kirli su alan evlerde koleradan ölüm oranı, temiz su alan evlerdekinden kat kat yüksekti. Bu karşılaştırma, bugün epidemiyolojide «doğal deney» denen yöntemin ilk örneklerinden biri sayılır.

Snow'un bulgularını destekleyen bir başka isim, beklenmedik bir yerden geldi. Mahallenin kilisesinde görevli papaz Henry Whitehead, başlangıçta Snow'un açıklamasına inanmıyordu ve onu çürütmek için kendi soruşturmasını yaptı. Mahalleyi herkesten iyi tanıdığı için, Snow'un ulaşamadığı pek çok kişiyle konuştu; sonunda salgının, pompanın hemen yanındaki bir evde hastalanan bir bebeğin bezlerinin yıkandığı suyun pompanın kuyusuna sızmasıyla başlamış olabileceğini buldu. Genel nüfus dairesinde çalışan istatistikçi William Farr da, başlangıçta miyazma kuramını savunmasına rağmen, 1866 salgınından sonra suyla yayılma açıklamasını kabul etti.

Son olarak, kolera yalnızca bir tıp sorunu değil, uluslararası bir siyaset sorunuydu. Avrupa devletleri, hastalığın Hindistan'dan hac ve ticaret yolları üzerinden geldiğini düşünerek, 1851'den itibaren bir dizi uluslararası sağlık konferansı düzenledi. Bu konferanslarda, karantina önlemlerinin ticareti ne kadar engelleyeceği, özellikle limanları ve ticaret yolları büyük önem taşıyan devletler arasında sert tartışmalara yol açtı. Salgınla mücadele, ekonomik çıkarlarla sağlık kaygıları arasında sürekli bir pazarlık oldu. İngiltere, ticaretini aksatacak sıkı karantinalara uzun süre karşı çıktı; Akdeniz'deki pek çok devlet ise gemileri limanlarında haftalarca bekletmeyi savundu.

Uzman Notu

Temel literatür

• John Snow, On the Mode of Communication of Cholera, 2. baskı (Londra: John Churchill, 1855).
• Thomas McKeown, The Modern Rise of Population (Londra: Edward Arnold, 1976).
• Richard J. Evans, Death in Hamburg: Society and Politics in the Cholera Years, 1830–1910 (Oxford: Clarendon Press, 1987).
• Christopher Hamlin, Public Health and Social Justice in the Age of Chadwick: Britain, 1800–1854 (Cambridge: Cambridge University Press, 1998).
• Stephen Halliday, The Great Stink of London: Sir Joseph Bazalgette and the Cleansing of the Victorian Metropolis (Stroud: Sutton, 1999).
• Steven Johnson, The Ghost Map: The Story of London's Most Terrifying Epidemic (New York: Riverhead, 2006).

Arşiv ve kaynak

Kentlerin sağlık tarihinin kaynakları arasında genel nüfus dairesinin ölüm kayıtları ve yıllık raporları, parlamento komisyonlarının ve sağlık kurullarının raporları, su şirketlerinin kayıtları, mühendislerin çizimleri, gazeteler ve hekimlerin yayınları vardır. Snow'un kitabının 1855 baskısına, Chadwick'in raporuna ve Faraday'ın mektubunu aktaran 1870 biyografisine Internet Archive üzerinden ulaşılabilir. Snow'un Broad Street haritası, epidemiyoloji tarihinin en çok çoğaltılan belgelerinden biridir.

Açık sorular

• Snow'un açıklaması neden yıllarca kabul görmedi: kanıtları yetersiz miydi, yoksa kurulu düşünceyi değiştirmek mi zordu?
• Kentlerdeki ölüm oranlarının düşüşünde refah artışının ve halk sağlığı yatırımlarının payı ne kadardı?
• Halk sağlığını bir mühendislik sorunu olarak tanımlamak, yoksulluk ve ücretler gibi sorunları gözden kaçırmaya mı yol açtı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1858 yazında Thames'ten yükselen kokunun Parlamento'yu etkilemesine ne ad verilir? A) Büyük Korku B) Büyük Koku C) Büyük Sergi D) Büyük Salgın
2. (Hedef 1) Londra'nın yeni kanalizasyon sistemini tasarlayan mühendis kimdir? A) Joseph Bazalgette B) Edwin Chadwick C) Michael Faraday D) William Farr
3. (Hedef 2) Chadwick'in 1842 raporuna göre, 1840'ta Liverpool'da işçilerin ve ailelerinin ortalama ölüm yaşı yaklaşık kaçtı? A) Otuz beş B) Yirmi iki C) Kırk D) On beş
4. (Hedef 2) Snow'a göre, başka bir pompaya daha yakın evlerde ölenlerin bir kısmı neden Broad Street pompasının suyunu içmişti? A) Öteki pompa bozuktu B) Hastaneden su almışlardı C) Aileleri o pompanın suyunu tercih ediyordu D) Su şirketi onlara o suyu dağıtıyordu
5. (Hedef 3) Ölüm oranlarının düşüşünü belediyelerin temiz su ve kanalizasyon yatırımlarına bağlayarak McKeown'a karşı çıkan tarihçi kimdir? A) Christopher Hamlin B) Richard Evans C) Simon Szreter D) Steven Johnson

Açık uçlu soru

(Hedef 3) On dokuzuncu yüzyıl kentlerindeki salgınları doğru bir bilimsel kuram mı yendi, yoksa farklı kuramlara inanan insanların ortak bir mühendislik çözümünde buluşması mı? Cevabında Chadwick'in raporunu, Faraday'ın mektubunu ve Snow'un soruşturmasını kullan; McKeown ile Szreter'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Bu olay Büyük Koku olarak anıldı.
2. A — Sistemi Joseph Bazalgette tasarladı.
3. D — İşçilerin ve ailelerinin ortalama ölüm yaşı on beşti.
4. C — Aileleri o pompanın suyunu daha çok beğeniyordu.
5. C — Bu yorum Simon Szreter'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, sanayi kentlerinin planlanmadan büyüyüp temiz su ile atık suyun birbirine karıştığı yerler hâline geldiğini, koleranın özellikle yoksul mahallelerde büyük ölümlere yol açtığını açıklar. Chadwick'in raporunu, hastalığı yoksulların çevresine bağlayan ama onu bir atık sorununa indirgeyen bir metin olarak; Faraday'ın mektubunu, tehlikeyi kokuda gören ama sorunu kamuoyuna taşıyan bir uyarı olarak; Snow'un soruşturmasını ise hastalığın sudan yayıldığını adres adres toplanan kanıtlarla gösteren bir çalışma olarak okur. Bazalgette'in kanalizasyonunun yanlış bir kurama göre kurulduğu hâlde atıkları içme suyundan ayırarak salgınları azalttığını vurgular. Güçlü bir yanıt, McKeown'un yaşam standartlarını öne çıkaran açıklamasını, Szreter'in belediye yatırımlarını vurgulayan açıklamasıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, sanayi kentlerinin yoksul mahallelerinde yaşamın ne kadar kısa ve tehlikeli olabildiğini gördük. Ama bu mahallelerde yaşayan insanlar, yalnızca raporların ve istatistiklerin konusu değildi. Aynı yıllarda işçiler, daha yüksek ücretler, daha kısa çalışma saatleri ve oy hakkı için örgütlenmeye başladı. Kimi zaman gizli toplantılarda, kimi zaman yüz binlerce imzalı dilekçelerle, kimi zaman da işi bırakarak seslerini duyurmaya çalıştılar; bu örgütlenmeler, uzun süre yasalarla yasaklandı ya da ağır cezalarla karşılandı. Sonraki bölüm bunu soruyor: İşçi hareketi ve sendikalar.