Ansiklopedi projesi

Öğrenme hedefleri

• 1745–1772 arasında Fransız Ansiklopedi'sinin nasıl başladığını, kimler tarafından yazıldığını, nasıl finanse edildiğini ve hangi engellerle karşılaştığını açıklayabileceksin.
• d'Alembert'in Giriş Söylevi'ni, Diderot'nun «Siyasal otorite» ve «Ansiklopedi» maddelerini karşılaştırarak, bir başvuru kitabının nasıl bir fikir mücadelesinin aracına dönüştüğünü değerlendirebileceksin.
• «Ansiklopedi, bir avuç dâhi filozofun yazdığı devrimci bir kitaptı» imgesini, eserin ticari, kolektif ve uzlaşmacı yönlerini de hesaba katarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kalenin hücresinde

Temmuz 1749'da, Paris polisi, otuz beş yaşındaki yazar Denis Diderot'yu evinden alıp, kentin doğusundaki Vincennes kalesinin hücresine kapattı. Suçu, dinsel inançları sorgulayan kitaplar yazmaktı. Diderot'nun tutuklanmasından en çok, onu birkaç yıl önce büyük bir yayın girişiminin editörlüğüne getiren Paris'li kitapçılar kaygılandı; çünkü binlerce sayfalık bir eserin hazırlığı onun elindeydi. Kitapçılar, yetkililere, Diderot'nun yokluğunda yatırımlarının boşa gideceğini anlatan dilekçeler yazdı. Diderot, üç ay sonra, bir daha böyle kitaplar yazmayacağına söz vererek serbest bırakıldı. İki yıl sonra, 1751'de, eserin ilk cildi yayımlandı: Ansiklopedi, ya da Bilimlerin, Sanatların ve Zanaatların Akla Dayalı Sözlüğü. Yirmi yılı aşkın süre içinde, metin ve gravür ciltleriyle birlikte yirmi sekiz cildi bulan dev bir esere dönüşecekti. Bu ders, bir kitapçının ticari bir girişim olarak başlattığı bir sözlüğün, nasıl Aydınlanma'nın simgesine dönüştüğünü, kimlerin elinden çıktığını ve neden defalarca yasaklandığını soruyor.

Bağlam — bir çeviriden doğan bir eser

Ansiklopedi'nin hikâyesi, bir çeviri projesiyle başladı. 1728'de Londra'da, Ephraim Chambers adlı bir yazar, bilimleri ve sanatları anlatan iki ciltlik bir sözlük yayımlamıştı; bu sözlük İngiltere'de çok satmıştı. Paris'li kitapçı André Le Breton, 1745'te bu eseri Fransızcaya çevirtmeye karar verdi. Ama çeviri işi birkaç kez el değiştirdi ve sonunda 1747'de iki genç yazara verildi: dinsel ve felsefi konularda cesur yazılarıyla tanınan Diderot ve saygın bir matematikçi olan Jean le Rond d'Alembert. İki editör, işi bir çeviriden çok daha büyük bir şeye, insan bilgisinin bütününü yeni ve eleştirel bir düzen içinde anlatan özgün bir esere dönüştürdü.

Ansiklopedi bir ticari girişimdi. Kitapçılar, eserin maliyetini, önceden para ödeyen abonelerden toplayarak karşıladı. Abone sayısı zamanla dört bini aştı; bu, dönemin pahalı ve çok ciltli bir eseri için şaşırtıcı bir rakamdı. Aboneler arasında soylular, din adamları, yargıçlar, subaylar, tüccarlar ve hekimler vardı; Fransa'nın yanı sıra Avrupa'nın öteki ülkelerinden de okurlar eseri satın aldı. Kitapçılar, bu girişimden büyük kazanç elde etti.

Gelişme — zanaatkârın onuru ve otoritenin kaynağı

İlk cildin başına d'Alembert, eserin amacını ve düzenini anlatan uzun bir giriş yazdı. Bu giriş, insan bilgisini, Francis Bacon'dan esinlenen bir «bilgi ağacı» üzerinde, bellek, akıl ve hayal gücü olarak üç büyük kola ayırıyordu. Din, bu ağaçta aklın bir alt dalına yerleştirilmişti; bu, dönemin din adamlarının gözünde, onu insan bilgisinin sıradan bir alanına indirmek anlamına geliyordu. Ama girişin en dikkat çekici yanlarından biri, zanaatlara ayrılan yerdi.

Aynı ilk ciltte, Diderot'nun yazdığı ve siyasal açıdan çok daha tehlikeli bir madde yer alıyordu. «Otorite» sözcüğü için yazılan maddenin bir bölümü, siyasal otoritenin kaynağını tartışıyordu.

Dönüş noktası — yasaklar, baskınlar ve bir kitapçının makası

Ansiklopedi'nin ilk ciltleri, Cizvitlerin ve Paris'teki yüksek mahkemenin sert eleştirileriyle karşılaştı. 1752'de, ilk iki cilt kraliyet kararıyla yasaklandı; ama kitap ticaretinden sorumlu yetkili Malesherbes, eserin tamamen durmasını engelledi. Anlatılana göre, editörlerin kâğıtlarına el konulacağı sırada, onları kendi evinde saklamayı bile önerdi. Yayın, bir süre sonra yeniden başladı.

1757'de, d'Alembert'in yazdığı «Cenevre» maddesi, bir başka skandal yarattı; bu maddede, Cenevre'deki din adamlarının pek çok temel öğretiye inanmadığı ima ediliyordu. Aynı yıl, bir suikast girişimi, kralın çevresinde muhalefete karşı bir sertleşmeye yol açtı. 1759'da, eserin basım izni tamamen kaldırıldı ve Katolik Kilisesi onu yasak kitaplar listesine aldı. d'Alembert, bu baskılar karşısında editörlükten çekildi. Diderot ise, işi yalnız başına sürdürdü.

Diderot, sonraki yıllarda, kalan on cildi gizlice hazırladı. Bu ciltler, 1765'te, sanki İsviçre'deki Neuchâtel kentinde basılmış gibi sahte bir basım yeriyle, abonelere birlikte dağıtıldı. Ama baskı hazırlanırken, Diderot korkunç bir şey fark etti: kitapçı Le Breton, yasal sorunlardan korktuğu için, Diderot'ya haber vermeden, dizilmiş sayfalarda tehlikeli bulduğu pek çok cümleyi ve paragrafı kendisi silmişti. Diderot, bu gizli sansüre öfkelendi; ama işi bitirdi. Resim ciltleri ise 1772'ye kadar yayımlanmaya devam etti.

Cevap — bir sözlükten bir mücadele aracına

Ansiklopedi, bir kitapçının İngilizce bir sözlüğü çevirme girişimi olarak başladı; ama iki editörün ve yüzlerce yazarın emeğiyle, insan bilgisinin bütününü eleştirel bir düzen içinde yeniden anlatmaya çalışan dev bir esere dönüştü. Zanaatlara verdiği önemle, bilginin kaynağını genişletti; bilgi ağacında dine verdiği yerle ve sözleşmeye dayanan otorite anlayışıyla, dinsel ve siyasal otoriteleri sorguladı. Bu yüzden yasaklandı, izni kaldırıldı ve sansüre uğradı. Ama aynı zamanda, dört bini aşkın aboneye satılan kârlı bir ticari üründü; hem devlet içindeki bazı yetkililerin korumasına hem de kitapçıların kazanç hesabına dayanıyordu.

Bugünle bağ — herkesin yazdığı bir ansiklopedi

Bugün dünyanın en çok okunan başvuru kaynaklarından biri, gönüllülerin yazdığı ve sürekli güncellediği çevrim içi bir ansiklopedidir. Bu ansiklopedi de, Ansiklopedi gibi, bilgiyi herkese açmayı, maddeleri birbirine bağlamayı ve pek çok yazarın emeğini birleştirmeyi amaçlar. Ama aynı zamanda, Ansiklopedi'nin yaşadığı sorunlarla da karşılaşır: kimin yazabileceği, hangi bilginin güvenilir sayılacağı, tartışmalı konuların nasıl anlatılacağı ve devletlerin erişimi engelleme girişimleri.

Birincil kaynak

Diderot'nun 1755'te yayımlanan beşinci ciltte yer alan «Ansiklopedi» maddesinin açılışı, ilk baskının Fransızca metninden:

En effet, le but d'une Encyclopédie est de rassembler les connoissances éparses sur la surface de la terre ; d'en exposer le système général aux hommes avec qui nous vivons, & de le transmettre aux hommes qui viendront après nous ; afin que les travaux des siecles passés n'aient pas été des travaux inutiles pour les siecles qui succéderont ; que nos neveux, devenant plus instruits, deviennent en même tems plus vertueux & plus heureux, & que nous ne mourions pas sans avoir bien mérité du genre humain.

Türkçesi: Gerçekten de bir ansiklopedinin amacı, yeryüzüne dağılmış bilgileri bir araya toplamak; onların genel düzenini birlikte yaşadığımız insanlara sunmak ve onu bizden sonra gelecek insanlara aktarmaktır; öyle ki geçmiş yüzyılların emekleri gelecek yüzyıllar için boşa gitmiş emekler olmasın; torunlarımız, daha bilgili oldukça aynı zamanda daha erdemli ve daha mutlu olsunlar; ve biz de insanlığa iyi hizmet etmeden ölmeyelim.

Kaynak: Denis Diderot, «Encyclopédie», Encyclopédie, cilt V (Paris, 1755), s. 635; Vikikaynak. Türkçesi, Fransızcasından bizim.

1. Diderot'ya göre bir ansiklopedi, bilgiyi hangi üç topluluğa karşı sorumlu olarak düzenler?
2. Diderot, bilginin artmasının insanları daha erdemli ve daha mutlu yapacağına inanıyor. Bu inanç, bir önceki derste gördüğümüz Rousseau'nun görüşüyle nasıl çelişir?
3. «Yeryüzüne dağılmış bilgiler» ifadesi, eserin zanaatlara ve farklı ülkelerin bilgisine verdiği önemle nasıl ilişkilidir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Jacques Proust (1962) — Diderot et l'Encyclopédie adlı kitabında, Diderot'nun Ansiklopedi'deki çalışmasını ayrıntılı biçimde inceledi; onun maddelerini, zanaat bilgisine verdiği önemi ve eserin felsefi amaçlarını ortaya koyarak, Diderot'yu eserin asıl düşünsel mimarı olarak gösterdi.
• John Lough (1971) — The Encyclopédie adlı kitabında, eserin içeriğini ve yazarlarını dengeli bir gözle inceledi; eserin devrimci bir manifesto olmadığını, pek çok maddesinin kraliyete ve dine saygılı, uzlaşmacı bir dille yazıldığını, radikal fikirlerin çoğu zaman beklenmedik maddelere gizlendiğini gösterdi.
• Frank Kafker (1988) — Serena Kafker'le birlikte hazırladığı ve katkıda bulunan yazarları tek tek tanıtan bir kılavuzda, Ansiklopedi'yi yazan yüzü aşkın kişinin kökenlerini, mesleklerini ve görüşlerini inceledi; eserin yazarlarının tek bir görüşü paylaşan bir grup değil, çok farklı insanlardan oluşan bir topluluk olduğunu ortaya koydu.
• Richard Yeo (2001) — Encyclopaedic Visions adlı kitabında, Chambers'ın İngilizce sözlüğünü ve onu izleyen başvuru eserlerini inceledi; Fransız Ansiklopedi'sini, bilgiyi düzenleme ve aktarma biçimlerindeki daha geniş bir Avrupa dönüşümünün parçası olarak ele aldı.

Bu tartışmada araştırmacılar, Ansiklopedi'yi farklı açılardan değerlendirir. Proust, Diderot'nun düşünsel rolünü öne çıkarır. Lough, eserin uzlaşmacı ve temkinli yönlerini gösterir. Kafker, yazarların çeşitliliğini ortaya koyar. Yeo ise, eseri daha geniş bir başvuru kitapları geleneğine yerleştirir. Tartışma, Ansiklopedi'nin Aydınlanma'nın devrimci bir silahı mı, yoksa kendi dönemindeki bilgi düzenleme çabalarının en büyük ve en tartışmalı örneği mi olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Ansiklopedi'nin editörleri, yasak fikirleri sansürden kaçırmak için kurnazca bir yöntem geliştirdi: göndermeler. Dinsel ya da siyasal açıdan hassas bir maddenin kendisi, çoğu zaman saygılı ve geleneksel bir dille yazılıyordu; ama maddenin sonuna, okuru başka maddelere yönlendiren göndermeler ekleniyordu. Bu göndermelerin götürdüğü maddelerde ise, ilk maddedeki görüşü sorgulayan ya da alaya alan ifadeler bulunuyordu. Diderot, «Ansiklopedi» maddesinde, bu göndermelerin bazılarının, okurun ön yargılarını sarsmak için bilinçli olarak kullanıldığını açıkça yazdı. Bir sansürcü, tek bir maddeyi okuyarak eserin gerçek eğilimini fark edemezdi; ama dikkatli bir okur, göndermeleri izleyerek bir düşünce ağında dolaşabilirdi.

Eserin resim ciltleri, belki de en kalıcı mirasıdır. Bu ciltlerde, iğne yapımından kâğıt üretimine, maden işletmeciliğinden dokumacılığa kadar yüzlerce zanaatın aletleri, atölyeleri ve işleyişi, ayrıntılı gravürlerle gösterildi. Diderot, bu gravürler için atölyelere gittiğini, zanaatkârlarla konuştuğunu, onların işini öğrenmeye çalıştığını anlatır. Ama bazı gravürlerin, gerçek atölyelerden çok daha düzenli ve temiz çizildiği, bazılarının da önceki bir Fransız akademisinin hazırladığı çizimlerden alındığı sonradan ortaya çıktı. Resimler, zanaatları anlatmanın yanında, onları akılcı ve düzenli bir dünyanın parçası olarak göstermeyi de amaçlıyordu.

Diderot'nun zanaatlara duyduğu ilginin kişisel bir kökeni de vardı. O, 1713'te, doğu Fransa'daki küçük Langres kentinde, bıçak ve cerrahi alet yapan saygın bir ustanın oğlu olarak doğmuştu. Babası, onun din adamı olmasını istemişti; Diderot ise Paris'e gidip yıllarca yoksulluk içinde çevirmenlik ve öğretmenlik yaparak yaşadı. Zanaat maddelerini yazarken, çocukluğunda babasının atölyesinde gördüğü aletleri ve el becerisini hatırladığı düşünülür. Diderot, «Sanat» maddesinde, zanaatkârların kendi işlerini çoğu zaman sözcüklerle anlatamadığını, bu yüzden filozofun onların atölyesine gidip işi bizzat gözlemlemesi, aletleri eline alması ve gerekirse makinenin başında çalışması gerektiğini yazdı. Bu tutum, bilginin kitaplarda olduğu kadar ellerde de yaşadığı düşüncesini yansıtıyordu; ama zanaatkârların bilgisinin, yine de bir filozofun kalemiyle kayda geçtiğini de hatırlatıyordu.

Ansiklopedi'nin yazarları arasında din adamları da vardı ve eserin dine yaklaşımı tek biçimli değildi. Bazı maddeler dinsel öğretileri geleneksel biçimde anlatıyor, bazıları ise onları tarihsel ve eleştirel bir gözle inceliyordu. Eserin genel eğilimi, dinsel otoriteyi akla ve deneye dayalı bilgiye tabi kılmaktı; bu yüzden Cizvitler ve Jansenistler gibi birbirine düşman dinsel gruplar bile, Ansiklopedi'ye karşı birleşti. Eserin tarihi, Aydınlanma ile dinsel otorite arasındaki ilişkinin, basit bir karşıtlıktan daha karmaşık olduğunu gösterir.

Son olarak, Ansiklopedi Fransa'yla sınırlı kalmadı. İlk baskıdan sonra, İsviçre'de ve İtalya'da daha ucuz, küçük boyutlu yeni baskılar yapıldı; bu baskılar, eseri daha geniş bir okur kitlesine ulaştırdı. Fransız devriminden önceki on yıllarda, Ansiklopedi'nin maddeleri, Lizbon'dan Petersburg'a kadar okunuyor, alıntılanıyor ve tartışılıyordu. Eserin başarısı, bilginin kolektif olarak toplanabileceği, düzenlenebileceği ve satılabileceği düşüncesinin gücünü gösterdi.

Uzman Notu

Temel literatür

• Denis Diderot ve Jean le Rond d'Alembert (ed.), Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, 17 cilt metin ve 11 cilt resim (Paris, 1751–1772).
• Jacques Proust, Diderot et l'Encyclopédie (Paris: Armand Colin, 1962).
• John Lough, The Encyclopédie (Londra: Longman, 1971).
• Frank A. Kafker ve Serena L. Kafker, The Encyclopedists as Individuals: A Biographical Dictionary of the Authors of the Encyclopédie (Oxford: Voltaire Foundation, 1988).
• Richard Yeo, Encyclopaedic Visions: Scientific Dictionaries and Enlightenment Culture (Cambridge: Cambridge University Press, 2001).
• Philipp Blom, Enlightening the World: Encyclopédie, the Book That Changed the Course of History (New York: Palgrave Macmillan, 2005).

Arşiv ve kaynak

Ansiklopedi'ye ilişkin kaynaklar arasında eserin ilk baskısının ciltleri, Le Breton'un sansürlediği sayfaların sonradan bulunan provaları, abonelik kayıtları, kitapçıların hesap defterleri, kraliyet yasak kararları, Diderot'nun ve d'Alembert'in yazışmaları ve eserin sonraki baskıları vardır. Eserin tam metni, ABD'deki bir üniversitenin yürüttüğü çevrim içi bir proje ve Fransızca Vikikaynak üzerinden okunabilir.

Açık sorular

• Ansiklopedi, devrimci fikirlerin taşıyıcısı mıydı, yoksa var olan düzenle uzlaşan bir bilgi eseri mi?
• Eserin başarısında, filozofların fikirlerinin mi, yoksa kitapçıların ticari hesaplarının ve yetkililerin korumasının mı payı daha büyüktü?
• Zanaatlara verilen önem, zanaatkârların kendi bilgisini mi yansıtıyordu, yoksa onların bilgisini filozofların diline mi çeviriyordu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Ansiklopedi'nin başlangıçta çevirisi düşünülen İngilizce sözlüğün yazarı kimdir? A) Ephraim Chambers B) Francis Bacon C) John Locke D) Isaac Newton
2. (Hedef 1) Ansiklopedi'nin maddelerinin yaklaşık dörtte birini tek başına yazan yazar kimdir? A) Voltaire B) Jean-Jacques Rousseau C) d'Alembert D) Louis de Jaucourt
3. (Hedef 2) d'Alembert'e göre adlarını kimsenin bilmediği, ama tarihini herkesin bildiği iki grup kimlerdir? A) Krallar ve piskoposlar B) Mucitler ve fatihler C) Şairler ve ressamlar D) Tüccarlar ve bankerler
4. (Hedef 2) «Siyasal otorite» maddesine göre otorite hangi iki kaynaktan birinden gelir? A) Tanrı ve kral B) Doğa ve gelenek C) Güç ya da onay D) Soy ve servet
5. (Hedef 3) Ansiklopedi'nin pek çok maddesinin uzlaşmacı bir dille yazıldığını gösteren The Encyclopédie adlı kitabın yazarı kimdir? A) Jacques Proust B) Frank Kafker C) John Lough D) Richard Yeo

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Ansiklopedi, bir sözlük olarak nasıl bir fikir mücadelesinin aracına dönüştü ve bu mücadelenin sınırları nelerdi? Cevabında d'Alembert'in zanaatlar üzerine pasajını, Diderot'nun «Siyasal otorite» maddesini ve «Ansiklopedi» maddesinin açılışını kullan; Proust ile Lough'un yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Bu yazar Ephraim Chambers'dır.
2. D — Bu yazar Louis de Jaucourt'dur.
3. B — Bu gruplar mucitler ve fatihlerdir.
4. C — Otorite ya güçten ya da onaydan gelir.
5. C — Bu kitabın yazarı John Lough'dur.

Kapsamlı bir cevap, Ansiklopedi'nin bir kitapçının çeviri girişimi olarak başladığını, ama editörlerin ve yüzlerce yazarın emeğiyle bilgiyi eleştirel bir düzen içinde yeniden anlatan bir esere dönüştüğünü açıklar. d'Alembert'in pasajını, zanaatkârın bilgisini bilginin bilgisiyle aynı düzeye yükselten yeni bir değerler düzeninin kanıtı olarak; «Siyasal otorite» maddesini, mutlak monarşinin ortasında sözleşmeye dayanan bir otorite anlayışını sunan cesur bir metin olarak; «Ansiklopedi» maddesini ise bilginin insanlığı daha erdemli ve mutlu yapacağına duyulan inancın ifadesi olarak okur. Güçlü bir yanıt, Proust'un Diderot'nun düşünsel rolünü öne çıkaran yaklaşımını, Lough'un eserin uzlaşmacı yönlerini vurgulayan yaklaşımının karşısına koyar; eserin hem bir fikir mücadelesi hem de sansürle, ticari hesapla ve yetkililerin korumasıyla şekillenen bir girişim olduğunu vurgular.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste Ansiklopedi'nin, kendi ülkesinde yasaklanıp sansüre uğrarken, dev bir bilgi eserine dönüştüğünü gördük. İlginç olan, eserin en büyük hayranlarından bazılarının, filozofların eleştirdiği türden mutlak hükümdarlar olmasıydı. 1762'de, eserin Paris'te basımı durdurulmuşken, Rusya'nın yeni imparatoriçesi, basımın kendi ülkesinde tamamlanmasını önerdi; birkaç yıl sonra Diderot'nun kütüphanesini satın aldı, ama onu Diderot'nun kullanımına bıraktı ve ona kütüphanecilik maaşı bağladı. Prusya kralı ise, Voltaire'i yıllarca sarayında ağırladı. Filozofları seven bir hükümdar, onların fikirlerini gerçekten uygulayabilir miydi? Sonraki bölüm bunu soruyor: Aydınlanmış despotlar, II. Friedrich ve II. Katerina.