Kahvehaneler ve fikirlerin dolaşımı

Öğrenme hedefleri

• 1652–1789 arasında Londra'da, Paris'te ve Viyana'da kahvehanelerin, haberlerin, bilimsel tartışmaların ve siyasal fikirlerin dolaştığı mekânlara nasıl dönüştüğünü açıklayabileceksin.
• Pepys'in günlüğünü, Montesquieu'nün mektubunu ve Spectator'ın ilk sayısını karşılaştırarak, kahvehanelerin çağdaşlar tarafından nasıl farklı gözlerle görüldüğünü değerlendirebileceksin.
• «Kahvehaneler, herkesin eşit olarak akıl yürüttüğü özgür tartışma yerleriydi» imgesini, kahvehanelerin kimlere açık olduğunu ve devletin onlara nasıl baktığını hesaba katarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — kapatılamayan kahvehaneler

29 Aralık 1675'te İngiltere kralı II. Charles, ülkedeki bütün kahvehanelerin on gün içinde kapatılmasını emreden bir ferman yayımladı. Fermana göre kahvehaneler, esnafın zamanını boşa harcadığı yerlerdi; daha da kötüsü, oralarda kralın yönetimini karalayan yalan ve kötü niyetli haberler uyduruluyor ve yayılıyordu. Ama ferman, beklenmedik bir tepkiyle karşılaştı. Kahvehane sahipleri, tüccarlar ve kralın kendi danışmanlarının bir kısmı itiraz etti; kahvehaneler, Londra'nın ticaretinin, haberleşmesinin ve gündelik hayatının vazgeçilmez bir parçası olmuştu. Ferman yürürlüğe girmeden, iki gün önce geri çekildi. Bu olay, bir içeceğin, çeyrek yüzyıl içinde bir kentin siyasal ve toplumsal düzeninin nasıl merkezine yerleştiğini gösterir. Bu ders, kahvehanelerin fikirlerin, haberlerin ve tartışmaların dolaşımında nasıl bir rol oynadığını, bu rolün neden hükümdarları kaygılandırdığını ve kahvehanelerin gerçekte kimlere açık olduğunu soruyor.

Bağlam — bir içecekten bir mekâna

Kahve, Arabistan'dan Osmanlı dünyasına, oradan da Akdeniz ticareti yoluyla Avrupa'ya ulaştı. İstanbul'da on altıncı yüzyılın ortalarından itibaren açılan kahvehaneler, insanların bir araya gelip sohbet ettiği, haber aldığı, oyun oynadığı ve hikâye dinlediği yeni türden toplumsal mekânlar olmuştu. Avrupa'da ilk kahvehaneler on yedinci yüzyılın ortalarında açıldı: Oxford'da 1650'de, Londra'da 1652'de. Kahve, alkollü içkilerin aksine insanı sarhoş etmiyor, tersine uyanık tutuyordu; bu yüzden kahvehane, meyhaneden farklı olarak, ciddi konuşmaların ve iş görüşmelerinin yapılabileceği bir yer olarak sunuldu.

Londra'da kahvehanelerin sayısı hızla arttı. Birkaç kuruşa bir fincan kahve içen bir müşteri, orada saatlerce oturabilir, masalarda bırakılan gazeteleri ve haber mektuplarını okuyabilir, yanındakilerle tartışabilirdi. Bu yüzden kahvehanelere, çağdaşlarınca, «birkaç kuruşluk üniversiteler» adı da verildi. Kahvehaneler zamanla uzmanlaştı: bazıları tüccarların, bazıları deniz sigortacılarının, bazıları avukatların, bazıları yazarların, bazıları da bilim meraklılarının buluşma yeri oldu. Borsa işlemleri yapan simsarlar, Jonathan's adlı bir kahvehanede toplanmaya başladı; Londra borsası bu toplantılardan doğdu.

Gelişme — bilim, tıp ve dedikodu aynı masada

Kahvehaneler, bir önceki derste gördüğümüz yeni bilimin de doğal bir uzantısı oldu. Derneğin deneylerini yöneten Robert Hooke'un 1670'lerde tuttuğu günlük, onun neredeyse her gün bir ya da birkaç kahvehaneye uğradığını, orada meslektaşlarıyla deneyleri, aletleri ve yeni kitapları tartıştığını gösterir. Derneğin bazı üyeleri, toplantılarından sonra Londra'daki Grecian adlı kahvehanede buluşuyordu. Bilim, yalnızca derneğin salonunda değil, kahve fincanlarının başında da konuşuluyordu. Deniz kuvvetlerinde yönetici olan ve sonradan Kraliyet Derneği'nin başkanlığını da yapan Samuel Pepys'in günlüğü, bu sohbetlerin tadını verir.

On sekizinci yüzyılın başında, kahvehaneler yeni bir yayın türüyle birleşti. 1711'de Joseph Addison ve Richard Steele, her gün yayımlanan Spectator adlı tek sayfalık bir dergi çıkarmaya başladı. Derginin hayalî yazarı, Londra'nın kahvehanelerini dolaşan, herkesi dinleyen ama pek az konuşan bir gözlemciydi. Derginin ilk sayısında gözlemcinin kendini tanıttığı satırlar, aşağıdaki birincil kaynak bölümünde okunabilir. Spectator'ın yazarları, derginin her sayısını pek çok kişinin okuduğunu, kahvehanelerde elden ele dolaştığını öne sürüyordu. Dergi, ahlak, edebiyat, görgü ve toplumsal davranış üzerine kısa denemeler yayımlayarak, kahvehane sohbetlerini hem besliyor hem de biçimlendiriyordu.

Dönüş noktası — Paris'in kafeleri ve polisin kulakları

Paris'te kahvehaneler, Londra'dan biraz daha geç, 1670'lerde ve 1680'lerde yaygınlaştı. Sicilya kökenli Francesco Procopio dei Coltelli'nin 1686'da açtığı Café Procope, yazarların, oyuncuların ve düşünürlerin buluşma yeri oldu. On sekizinci yüzyılda Paris'te yüzlerce kafe vardı ve bunlar, Aydınlanma düşünürlerinin fikirlerinin tartışıldığı başlıca mekânlar arasında sayıldı. Fransız yazar Montesquieu, 1721'de yayımladığı ve Paris'i iki İranlı gezginin gözünden anlatan kitabında, bu kafelere alaycı bir bakış attı.

Paris'in kafeleri, yalnızca yazarların değil, polisin de ilgisini çekiyordu. Fransız kraliyet polisi, kafelere ve halka açık bahçelere gizli muhbirler yerleştiriyor, orada konuşulanları, özellikle kral ve saray hakkındaki dedikoduları ve şiirleri rapor ettiriyordu. Bu raporların bir kısmı arşivlerde korunmuştur; bugün tarihçiler, on sekizinci yüzyıl Parislilerinin neler konuştuğunu, onları gizlice dinleyen polislerin kayıtlarından öğreniyor. Kahvehane, hem özgür konuşmanın hem de gözetimin mekânıydı.

Cevap — bir dolaşım makinesi

Kahvehaneler, ucuz bir içecek karşılığında uzun süre oturmaya izin vererek, haber mektuplarının, gazetelerin, dergilerin, bilimsel tartışmaların ve siyasal söylentilerin bir araya geldiği mekânlar oldu. Tüccarlar orada iş yaptı, bilginler orada deneylerini tartıştı, yazarlar okurlarını ve konularını orada buldu. Bu yüzden hükümdarlar, kahvehaneleri hem kaçınılmaz hem de tehlikeli gördü; onları kapatmaya çalıştılar ya da gizlice dinlettiler. Ama kahvehaneler, herkese açık eşitlikçi mekânlar değildi: çoğu, kadınları müşteri olarak kabul etmiyor, fikirlerin dolaşımına en çok varlıklı ve okuryazar erkeklerin katılmasına izin veriyordu.

Bugünle bağ — dijital kahvehaneler

Bugün insanlar, haberleri ve fikirleri kahvehanelerden çok sosyal medya platformlarında paylaşıyor ve tartışıyor. Bu platformlar, kahvehaneler gibi, farklı insanları bir araya getiriyor, söylentilerin ve yanlış bilgilerin hızla yayılmasına da yol açıyor; devletler de onları kapatmayı ya da denetlemeyi deniyor. On yedinci yüzyıl Londra'sındaki tartışma, yani bir iletişim mekânının özgürlüğü ile düzenin korunması arasındaki gerilim, bugün de sürüyor.

Birincil kaynak

Spectator'ın 1 Mart 1711 tarihli ilk sayısında, derginin hayalî yazarının kendini tanıtışı:

There is no place of general Resort wherein I do not often make my appearance; sometimes I am seen thrusting my Head into a Round of Politicians at Will's, and listning with great Attention to the Narratives that are made in those little Circular Audiences. Sometimes I smoak a Pipe at Child's; and, while I seem attentive to nothing but the Post-Man, over-hear the Conversation of every Table in the Room.

Türkçesi: Sık sık görünmediğim hiçbir genel toplanma yeri yoktur; bazen Will's'te bir politikacılar halkasına başımı sokarken ve o küçük dairesel dinleyici topluluklarında anlatılan hikâyeleri büyük bir dikkatle dinlerken görülürüm. Bazen Child's'ta pipo içerim ve Post-Man gazetesinden başka hiçbir şeyle ilgilenmiyormuş gibi görünürken, odadaki her masanın konuşmasına kulak misafiri olurum.

Kaynak: Joseph Addison, The Spectator, sayı 1, 1 Mart 1711; Henry Morley (ed.), The Spectator (Londra: George Routledge and Sons, 1891); Project Gutenberg. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Gözlemci, kahvehanede neler yapıyor? Konuşmalara katılıyor mu, yoksa yalnızca dinliyor mu?
2. «Politikacılar halkası» ve «küçük dairesel dinleyici toplulukları» ifadeleri, kahvehanelerdeki tartışmaların biçimi hakkında ne düşündürür?
3. Gazete okuyormuş gibi yapıp başkalarını dinlemek, kahvehanenin hem açık hem de gözetime elverişli bir yer olduğunu nasıl gösterir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Thomas Brennan (1988) — Public Drinking and Popular Culture in Eighteenth-Century Paris adlı kitabında, Paris'teki meyhaneleri ve içki mekânlarını, polis ve mahkeme kayıtlarından yararlanarak inceledi; halka açık içki mekânlarının, yalnızca aydınların değil, zanaatkârların ve işçilerin de toplumsal ilişkiler kurduğu, kavga ettiği ve dayanışma gösterdiği yerler olduğunu gösterdi.
• Steve Pincus (1995) — Journal of Modern History'de yayımlanan bir makalesinde, Restorasyon İngiltere'sinde kahvehanelerin, kralın yönetimine yönelik eleştirilerin ve siyasal tartışmaların yayıldığı başlıca yerler olduğunu, 1675 fermanının geri çekilmesinin de bu mekânların artık bastırılamayacak kadar yaygınlaştığını gösterdiğini savundu.
• Uğur Kömeçoğlu (2005) — Osmanlı kahvehanelerinin kamusallığı üzerine yazdığı bir makalede, İstanbul kahvehanelerini, Avrupa'daki kahvehane tartışmalarının dışında bırakılan, ama kendi başına zengin bir kamusal ve toplumsal hayatı barındıran mekânlar olarak ele aldı; hikâye anlatıcılarının, oyunların ve sohbetin bu mekânlardaki yerini inceledi.
• Robert Darnton (2010) — Poetry and the Police adlı kitabında, 1749'da Paris'te kral hakkında yazılmış hicivli şiirlerin kafelerde ve sokaklarda nasıl ağızdan ağıza, kâğıttan kâğıda dolaştığını, polis soruşturmasının kayıtlarından izledi; on sekizinci yüzyıl Paris'inde bir iletişim ağının nasıl işlediğini gösterdi.

Bu tartışmada araştırmacılar, kahvehaneleri farklı açılardan inceler. Brennan, halka açık mekânların alt sınıflar için taşıdığı anlamı gösterir. Pincus, İngiliz kahvehanelerinin siyasal rolünü vurgular. Kömeçoğlu, Osmanlı kahvehanelerini bu tartışmanın içine taşır. Darnton ise, fikirlerin ve söylentilerin kafeler aracılığıyla nasıl dolaştığını ayrıntılı biçimde izler. Tartışma, kahvehanelerin eleştirel siyasal tartışmanın ve Aydınlanma'nın doğduğu yerler mi, yoksa ticaretin, eğlencenin, dedikodunun ve gözetimin iç içe geçtiği, çok katmanlı toplumsal mekânlar mı olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Kahvehanelerin kadınlara kapalı olması, onların tarihinin önemli bir yanıdır. Londra'da kahvehanelerin müşterileri neredeyse tümüyle erkeklerdi; kadınlar kahvehanelerde çoğunlukla tezgâhta çalışan ya da mekânı işleten kişiler olarak bulunuyordu. 1674'te Londra'da yayımlanan, kadınların ağzından yazılmış ve kocalarının bütün günlerini kahvehanelerde geçirdiğinden yakınan hicivli bir broşür, bu durumu alaya alır. Broşürün gerçekten kadınlar tarafından yazılıp yazılmadığı bilinmez; büyük olasılıkla, kahvehaneleri eleştirmek isteyen bir erkek yazarın kaleminden çıkmıştır. Ama bu metin, kahvehanenin çağdaşlarca erkeklere ait bir dünya olarak görüldüğünü gösterir. Paris'te durum biraz farklıydı; bazı kafeler, kadınların da uğradığı yerlerdi, ama saygın kadınların yalnız başına kafeye gitmesi hoş karşılanmıyordu.

Kahvehaneler, fikirlerin dolaşımının tek mekânı da değildi. On sekizinci yüzyılda Paris'te, varlıklı ve eğitimli kadınların evlerinde düzenlediği salonlar, yazarları, bilginleri ve soyluları bir araya getiriyordu. Bu salonlar, kahvehanelerden daha seçkin ve kapalıydı; ama tartışmanın kurallarını belirleyen, konuşmacıları seçen ve yöneten kişiler çoğunlukla kadınlardı. Tarihçiler, Aydınlanma'nın fikir ağlarının, kahvehaneler, salonlar, akademiler, mektup ağları ve yayınevlerinden oluşan geniş bir bütün olduğunu vurgular.

Kahvehanelerin gücü, sansürün değişen biçimleriyle de yakından ilgiliydi. İngiltere'de basılı yayınları önceden denetleyen yasa, 1695'te yenilenmedi ve kendiliğinden sona erdi. Bundan sonra yayıncılar, kitaplarını ve gazetelerini basmadan önce resmî bir izin almak zorunda değildi; yalnızca yayımlandıktan sonra, hakaret ya da isyana kışkırtma gerekçesiyle yargılanabiliyorlardı. Bu değişiklik, Londra'da gazetelerin, dergilerin ve broşürlerin sayısında büyük bir artışa yol açtı; kahvehanelerin masaları bu yayınlarla doldu. Fransa'da ise kraliyet sansürcüleri, on sekizinci yüzyıl boyunca her kitabı basımdan önce inceledi. Ama sınırların hemen ötesinde, Hollanda'da ve İsviçre'de basılan yasak kitaplar, kaçakçılar aracılığıyla Paris'e ulaştı ve kafelerde elden ele dolaştı. Sansür, fikirlerin dolaşımını durduramadı; ama onu gizli ve riskli bir işe dönüştürdü.

Osmanlı İstanbul'unda da kahvehaneler, benzer ve farklı biçimlerde, toplumsal hayatın merkezindeydi. Kahvehanelerde hikâye anlatıcıları uzun hikâyeler anlatıyor, gölge oyunu gösterileri yapılıyor, şiirler okunuyor, haberler ve söylentiler konuşuluyordu. Osmanlı yönetimi de, zaman zaman kahvehaneleri kapatmaya çalıştı ve oralarda konuşulanları öğrenmek için adamlar gönderdi. İstanbul'da basılı gazeteler ancak on dokuzuncu yüzyılda yaygınlaştığı için, kahvehanelerde haberin taşıyıcısı çoğunlukla sözlü anlatı ve söylentiydi. Kahvehanenin Avrupa'daki tarihini anlatan pek çok çalışma, bu Osmanlı mirasını ya görmezden geldi ya da yalnızca kahvenin kaynağı olarak andı.

Son olarak, kahvehanelerde dolaşan bilgi, her zaman doğru değildi. Londra'da ve Paris'te, kahvehanelerde yayılan söylentiler, borsada paniklere, halk arasında korkulara ve siyasal suçlamalara yol açabiliyordu. 1720'de Londra'da birçok şirketin hisse fiyatlarının önce inanılmaz biçimde yükselip sonra çökmesinde, borsa simsarlarının toplandığı kahvehanelerde dolaşan söylentilerin ve umutların da payı vardı. Fikirlerin hızla dolaşması, yeni bilgilerin yayılmasını kolaylaştırdığı kadar, yanlış bilgilerin ve abartılı beklentilerin yayılmasını da hızlandırıyordu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Henry B. Wheatley (ed.), The Diary of Samuel Pepys, 9 cilt (Londra: George Bell, 1893–1899).
• Aytoun Ellis, The Penny Universities: A History of the Coffee-Houses (Londra: Secker and Warburg, 1956).
• Thomas Brennan, Public Drinking and Popular Culture in Eighteenth-Century Paris (Princeton: Princeton University Press, 1988).
• Steve Pincus, «"Coffee Politicians Does Create": Coffeehouses and Restoration Political Culture», Journal of Modern History 67 (1995), s. 807–834.
• Uğur Kömeçoğlu, «The Publicness and Sociabilities of the Ottoman Coffeehouse», Javnost – The Public 12 (2005), s. 5–22.
• Robert Darnton, Poetry and the Police: Communication Networks in Eighteenth-Century Paris (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2010).

Arşiv ve kaynak

Kahvehanelerin tarihine ilişkin kaynaklar arasında Pepys'in ve Hooke'un günlükleri, kraliyet fermanları, kahvehanelerde basılan jetonlar, hicivli broşürler, Spectator ve Tatler gibi dergiler, Paris polisinin muhbir raporları ve Osmanlı'da kahvehanelere ilişkin fermanlar ve kadı sicilleri vardır. Pepys'in günlüğünün ve Spectator'ın metinleri Project Gutenberg'de okunabilir.

Açık sorular

• Kahvehaneler, siyasal eleştirinin gerçekten doğduğu yerler miydi, yoksa var olan eleştirilerin yalnızca dolaştığı mekânlar mı?
• Kadınların kahvehanelerden dışlanması, Aydınlanma'nın fikir ağlarını nasıl biçimlendirdi?
• Osmanlı kahvehaneleri ile Avrupa kahvehaneleri, benzer toplumsal işlevler mi gördü, yoksa farklı kamusal hayatlar mı kurdu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) II. Charles, kahvehaneleri kapatan fermanını hangi yıl yayımladı? A) 1652 B) 1675 C) 1686 D) 1711
2. (Hedef 1) Paris'te yazarların ve düşünürlerin buluşma yeri olan ve 1686'da açılan ünlü kafe hangisidir? A) Café Procope B) Will's C) Jonathan's D) Grecian
3. (Hedef 2) Pepys'in 3 Kasım 1663'te kahvehanede tanık olduğu tartışmada eczacılar neyi savunuyordu? A) Galenos'un tıbbını B) Kimyaya dayanan yeni tıbbı C) Astrolojiyi D) Kahvenin zararlarını
4. (Hedef 2) Montesquieu'nün Usbek'ine göre Paris'teki bir kahvehaneden çıkanlar kendilerini nasıl hissederdi? A) Yorgun B) Hasta C) Mutsuz D) Girdiklerinden dört kat daha zeki
5. (Hedef 3) 1749'da Paris'te kral hakkındaki hicivli şiirlerin dolaşımını polis kayıtlarından izleyen Poetry and the Police adlı kitabın yazarı kimdir? A) Robert Darnton B) Thomas Brennan C) Steve Pincus D) Uğur Kömeçoğlu

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Kahvehaneler, 1650'den 1789'a uzanan dönemde fikirlerin dolaşımında nasıl bir rol oynadı ve bu rolün sınırları nelerdi? Cevabında Pepys'in günlüğünü, Montesquieu'nün mektubunu ve Spectator'ın ilk sayısını kullan; Pincus ile Brennan'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Ferman 1675'te yayımlandı.
2. A — Bu kafe Café Procope'tur.
3. B — Eczacılar kimyaya dayanan yeni tıbbı savunuyordu.
4. D — Usbek'e göre oradan çıkanlar kendilerini girdiklerinden dört kat daha zeki sanırdı.
5. A — Bu kitabın yazarı Robert Darnton'dur.

Kapsamlı bir cevap, kahvehanelerin ucuz bir içecek karşılığında uzun süre oturmaya izin vererek haberlerin, gazetelerin, bilimsel tartışmaların ve siyasal söylentilerin buluştuğu mekânlar olduğunu açıklar. Pepys'in günlüğünü, kahvehanenin farklı meslek gruplarını aynı masada tartıştırabildiğinin kanıtı olarak; Montesquieu'nün mektubunu, Paris kafelerindeki edebî tartışmaları ironik bir dille eleştiren bir tanıklık olarak; Spectator'ın ilk sayısını ise kahvehanenin hem açık bir tartışma hem de dinleme ve gözetim yeri olduğunun kanıtı sayar. Güçlü bir yanıt, Pincus'un kahvehanelerin siyasal rolünü vurgulayan yaklaşımını, Brennan'ın halka açık mekânların alt sınıflar için taşıdığı anlamı gösteren yaklaşımıyla karşılaştırır ve kahvehanelerin kadınları ve yoksulları büyük ölçüde dışarıda bıraktığını vurgular.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste kahvehanelerin, bir kralın bile kapatamayacağı kadar güçlü bir haber ve tartışma ağı kurduğunu gördük. II. Charles'ın fermanı, bir soruyu da açık bırakıyordu: uyrukların kendi yönetimlerini tartışması, düzen için bir tehdit midir, yoksa yönetimin meşruluğunun bir koşulu mu? Bu soru, aynı yüzyılda İngiltere'de iki filozof tarafından iki farklı biçimde cevaplandı: biri iç savaşın kargaşasını yaşamış ve güçlü bir egemenin gerekliliğini savunmuştu, öteki ise bir devrimin eşiğinde, halkın haklarını koruyamayan bir yönetimin değiştirilebileceğini yazıyordu. Sonraki bölüm bunu soruyor: Hobbes ve Locke, devlet ne için var?