Mutlak monarşi: XIV. Louis ve Versailles

Öğrenme hedefleri

• 1643–1715 arasında XIV. Louis'nin iktidarını, Fronde ayaklanmalarından Versailles sarayına, savaşlardan vergi düzenine kadar açıklayabileceksin.
• Bossuet'nin kuramını, Saint-Simon'un saray tanıklığını ve Vauban'ın vergi eleştirisini karşılaştırarak, mutlak monarşinin kuramda, sarayda ve halkın gündelik hayatında nasıl göründüğünü değerlendirebileceksin.
• «Mutlak monarşi, kralın her şeye tek başına karar verdiği bir düzendi» yargısını, tarihçilerin bu kavram üzerine yürüttüğü tartışmayla birlikte sınayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir şatoda verilen şölen

17 Ağustos 1661 akşamı, Paris'in güneydoğusundaki Vaux-le-Vicomte şatosunda, Fransa'nın maliye yöneticisi Nicolas Fouquet, genç kral XIV. Louis onuruna görkemli bir şölen verdi. Şatonun bahçeleri, fıskiyeleri, havai fişekleri ve konuk sayısı, dönemin en parlak eğlencelerinden biri olarak anlatıldı. Ama bu şölen, Fouquet'nin sonunu hazırladı. Üç hafta sonra kral, onu tutuklattı; Fouquet hayatının geri kalanını hapiste geçirdi. Genç kralın gözünde, bir bakanın kraldan daha görkemli bir saray kurması, kabul edilemez bir güç gösterisiydi. Birkaç yıl sonra Louis, Vaux-le-Vicomte'yi yapan mimarı, ressamı ve bahçe tasarımcısını kendi hizmetine aldı ve babasından kalan küçük bir av köşkünü, Versailles'ı, Avrupa'nın en büyük sarayına dönüştürmeye başladı. Bu ders, bir kralın gücü nasıl kendi elinde toplamaya çalıştığını, bunu hangi araçlarla yaptığını ve bu gücün gerçekte ne kadar «mutlak» olduğunu soruyor.

Bağlam — bir çocuğun korkuları

Louis, 1643'te, dört yaşındayken tahta çıktı. Ülkeyi, annesi Avusturyalı Anna ile başbakanı olan İtalyan asıllı kardinal Mazarin yönetti. Otuz Yıl Savaşları'nın yarattığı vergi yükü ve Mazarin'in politikalarına duyulan öfke, 1648'de Fronde adı verilen bir dizi ayaklanmaya yol açtı. Önce Paris'teki yüksek mahkeme, sonra büyük soylular, kraliyete karşı ayaklandı. Kral ailesi bir gece Paris'ten kaçmak zorunda kaldı. Ayaklanmalar 1653'te bastırıldı; ama çocuk kral, sarayın ve başkentin ne kadar tehlikeli olabileceğini hiç unutmadı. Saint-Simon'a göre Louis'nin Paris'e duyduğu soğukluk, bu yılların anısından kaynaklanıyordu.

1661'de Mazarin öldüğünde, yirmi iki yaşındaki Louis, bundan sonra bir başbakan atamayacağını, devleti kendisinin yöneteceğini açıkladı. Bu, Fransa'da uzun bir geleneğin kırılmasıydı. Kral, her sabah bakanlarıyla çalışan, raporları okuyan ve kararları kendisi veren bir hükümdar olarak görünmek istiyordu. Maliyede Jean-Baptiste Colbert, orduda Louvois gibi bakanlar, kralın adına geniş yetkilerle çalıştı. Ama bu bakanlar, Mazarin gibi ikinci bir hükümdar değil, kralın hizmetkârları olarak sunuldu.

Gelişme — kuramdan saraya

Kralın gücüne kuramsal bir temel verenlerden biri, Louis'nin oğlunun eğitmeni olan piskopos Jacques-Bénigne Bossuet'ydi. Bossuet, veliahta okutmak için kutsal metinlerden yola çıkan bir siyaset kitabı yazdı; kitap, ölümünden sonra, 1709'da yayımlandı.

Louis'nin gücü, yalnızca kuramla değil, somut kurumlarla da kuruldu. Kral, taşraya, soyluların ve yerel meclislerin yetkilerini denetlemek için intendant adı verilen, doğrudan Paris'e bağlı görevliler gönderdi. Bu görevliler vergilerin toplanmasını, ordunun ikmalini ve düzenin korunmasını izliyordu. Ordu büyüdü; savaş zamanlarında yüz binlerce askere ulaştı. Colbert, sanayiyi ve ticareti devlet eliyle geliştirmeye, Fransa'yı Hollanda gibi bir ticaret gücüne dönüştürmeye çalıştı; bu amaçla bir Fransız Doğu Hindistan Şirketi de kurdu.

Ama Louis'nin en ünlü aracı, Versailles oldu. Saray, 1682'de resmen kralın ve hükümetin merkezi yapıldı. Binlerce soylu, kralın yakınında olmak için burada yaşamaya ya da sık sık gelmeye başladı. Kralın uyanışı, yemekleri, yürüyüşleri ve yatışı, katı bir törenle düzenlenen, kimin hangi an orada bulunabileceğinin bir ayrıcalık sayıldığı olaylara dönüştü. Saint-Simon'a göre kral, şölenleri, gezintileri ve yolculukları, saraydakileri ayırt etmek ya da küçük düşürmek için kullanıyor; dağıtabileceği gerçek lütuflar yetmediği için, sayısız küçük ayrıcalık ve ayrım icat ediyordu. Bu dersin birincil kaynağı, Saint-Simon'un kralın bu gözetimini anlattığı bir pasajdır.

Dönüş noktası — savaşların ve açlığın bedeli

Louis'nin uzun saltanatı, neredeyse sürekli savaşlarla geçti. Kral, Fransa'nın sınırlarını genişletmek ve Habsburg gücünü sınırlamak için İspanyol Hollandası'na, 1672'de Hollanda Cumhuriyeti'ne ve sonra Avrupa'nın büyük bir koalisyonuna karşı savaştı. Saltanatının son büyük savaşı, İspanyol tahtının kime geçeceği sorunu yüzünden 1701'de başladı ve on üç yıl sürdü. Bu savaşlar Fransa'ya bazı topraklar kazandırdı; ama devlet hazinesini tüketti ve vergileri sürekli artırdı.

1685'te Louis, Fontainebleau'da imzaladığı bir fermanla, Protestanlara din özgürlüğü tanıyan yaklaşık bir yüzyıllık Nantes Fermanı'nı kaldırdı. Bu karar, tahminlere göre iki yüz bine yakın Protestan'ın, aralarında pek çok zanaatkâr ve tüccarın, İngiltere'ye, Alman devletlerine ve Hollanda Cumhuriyeti'ne göç etmesine yol açtı. Aynı yıllarda kötü hasatlar ve savaşların yükü, 1693–1694'te ve 1709'da büyük kıtlıklara neden oldu. Saltanatın sonuna doğru, kralın en yetenekli askerî mühendislerinden biri bile, halkın durumuna ilişkin kaygılarını yazmaktan kendini alamadı.

Cevap — gösteri ile gerçek arasında

XIV. Louis, gücü kendi elinde toplamak için başbakanlığı kaldırdı, taşraya kendi görevlilerini gönderdi, orduyu büyüttü, soyluları Versailles'daki sarayın törenlerine bağladı ve kraliyet otoritesini kutsal ve mutlak olarak sunan bir kuramdan yararlandı. Ama bu güç, kuramın ve saray gösterisinin anlattığı kadar sınırsız değildi. Kral, soylularla, yerel meclislerle, kiliseyle ve vergi toplayan finansçılarla pazarlık etmek zorundaydı. Sürekli savaşlar ve kıtlıklar, gösterinin arkasındaki yükü artırdı. XIV. Louis 1715'te öldüğünde, Avrupa'nın en güçlü devletlerinden birini, ama aynı zamanda borç içinde ve yorgun bir ülkeyi geride bıraktı.

Bugünle bağ — bir sarayın biçimi

Versailles'ın bahçelerinin düzenli geometrisi, merkezden yayılan yolları ve kralın yatak odasının sarayın tam ortasına yerleştirilmesi, iktidarın mekânda nasıl gösterilebileceğinin örnekleridir. Sonraki yüzyılda Avrupa'nın pek çok hükümdarı, kendi saraylarını Versailles'ı örnek alarak yaptırdı. Bugün de hükümet binalarının, meydanların ve törenlerin düzeni, iktidarın kendini nasıl göstermek istediği hakkında çok şey söyler.

Birincil kaynak

Saint-Simon'un anılarında XIV. Louis'nin saraydaki gözetimini anlatışı, Bayle St. John çevirisinden:

He looked to the right and to the left, not only upon rising but upon going to bed, at his meals, in passing through his apartments, or his gardens of Versailles [...]; he saw and noticed everybody; not one escaped him, not even those who hoped to remain unnoticed. He marked well all absentees from the Court [...]. When their names were in any way mentioned, "I do not know them," the King would reply haughtily.

Türkçesi: Yalnızca uyanırken değil, yatarken de, yemeklerinde, dairelerinden ya da Versailles bahçelerinden geçerken de sağına soluna bakardı [...]; herkesi görür, herkesi fark ederdi; hiç kimse, fark edilmemeyi umanlar bile, gözünden kaçmazdı. Saraya gelmeyenleri iyice not ederdi [...]. Adları herhangi bir biçimde anıldığında, kral kibirle «Onları tanımıyorum» diye cevap verirdi.

Kaynak: Louis de Rouvroy, duc de Saint-Simon, Mémoires (y. 1739–1750); Bayle St. John (çev.), The Memoirs of the Duke of Saint-Simon on the Reign of Louis XIV and the Regency (Londra, 1857); Project Gutenberg derlemesi, LXXIII. bölüm. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Kralın saraydakileri bu kadar dikkatle izlemesi, soylular üzerinde nasıl bir baskı yaratıyordu?
2. «Onları tanımıyorum» cevabı, saraya gelmeyen bir soylu için ne anlama gelebilirdi?
3. Saint-Simon, kraldan beklediği makamları alamamış, kırgın bir saraylıydı ve anılarını kralın ölümünden yıllar sonra yazdı. Bu iki bilgi, pasajdaki öfkeli tonu nasıl açıklayabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Pierre Goubert (1966) — Louis XIV et vingt millions de Français adlı kitabında, XIV. Louis'nin saltanatını, Versailles'ın görkeminden değil, yirmi milyon Fransızın, özellikle köylülerin gözünden anlattı; kıtlıkları, vergileri ve savaşların halk üzerindeki yükünü öne çıkardı.
• Norbert Elias (1969) — Saray Toplumu adlı kitabında, Versailles'ın törenlerini ve görgü kurallarını, kralın soyluları birbirleriyle rekabet ettirerek denetlediği bir toplumsal düzen olarak inceledi; saray hayatının, soyluların davranışlarını ve duygularını denetlemeyi öğreten bir «uygarlaşma süreci»nin parçası olduğunu savundu.
• William Beik (1985) — Absolutism and Society in Seventeenth-Century France adlı kitabında, Languedoc eyaletini inceleyerek, mutlak monarşinin taşra soylularını ezmediğini; onlarla işbirliği yaparak, vergilerden pay vererek ve ayrıcalıklarını koruyarak ayakta kaldığını gösterdi.
• Nicholas Henshall (1992) — The Myth of Absolutism adlı kitabında, «mutlakıyetçilik» kavramının on yedinci yüzyılın gerçekliğini değil, on dokuzuncu yüzyıl tarihçilerinin bakışını yansıttığını; XIV. Louis'nin Fransa'sının, İngiltere gibi «sınırlı» sayılan monarşilerden sanıldığı kadar farklı olmadığını savundu.

Bu tartışmada araştırmacılar, XIV. Louis'nin gücünü farklı düzeylerden inceler. Goubert, halkın yaşadığı bedeli gösterir. Elias, sarayın bir denetim aracı olarak nasıl işlediğini çözümler. Beik, kralın taşra seçkinleriyle kurduğu işbirliğini ortaya koyar. Henshall ise, kavramın kendisini sorgular. Tartışma, XIV. Louis'nin iktidarının gerçekten mutlak bir merkezî güç mü, yoksa seçkinlerle sürekli pazarlığa dayanan ve görkemli bir gösteriyle desteklenen bir işbirliği düzeni mi olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Kralın gücünün dinsel temeli de, sarayın gündelik hayatına işlenmişti. Fransız krallarının taç giyme töreninde kutsal yağla meshedilmesi, onların yetkisini Tanrı'dan aldıkları inancını, yani tanrısal hak öğretisini, herkesin gözü önünde canlandırıyordu. Bossuet'nin kitabı, bu inancı sistemli bir kurama dönüştürdü; ama öğretinin kendisi, XIV. Louis'den çok daha eskiydi. Louis'nin katkısı, bu kutsallığı sürekli bir gösteriye çevirmesiydi. Saint-Germain'deki eski şatoda doğan ve gençliğini orada ve Paris'te geçiren kral, sarayını bir kentin kalabalığından uzağa, kendi yarattığı bir düzene taşıdı. Versailles'da kralın bedeni, yemeği, uykusu ve dinsel ibadeti, saraylıların izlediği bir törene dönüştü; kralın gündelik hayatı, devletin kendisinin sergilendiği bir sahneye benziyordu.

Versailles'ın törenleri, yalnızca kralın kişisel zevkinin ürünü değildi; bir yönetim tekniğiydi. Kralın sabah uyanışı sırasında, kimin odaya ilk girebileceği, kimin ona gömleğini uzatabileceği, kimin yalnızca kapının önünde bekleyebileceği, ayrıntılı kurallarla belirlenmişti. Bu ayrıcalıklar, gerçek bir siyasal güç vermiyordu; ama saraydaki sıralamayı ve dolayısıyla soyluların birbirine karşı konumunu belirliyordu. Elias'ın yorumuna göre kral, bu küçük ayrımları dağıtarak, soyluları kendi aralarında sürekli bir rekabete sokuyor ve onların dikkatini kendisine karşı birleşmekten uzaklaştırıyordu. Saint-Simon'un öfkeyle anlattığı «küçük tercihler ve önemsiz ayrımlar», bu düzenin tam kalbindeydi.

Ama sarayın bir tuzak olarak görülmesi de tek yanlı bir yorumdur. Pek çok soylu, Versailles'a zorla değil, orada dağıtılan makamlar, emekli maaşları, askerî komutanlıklar ve evlilik bağlantıları için geliyordu. Saray, kralın lütuflarının dağıtıldığı bir pazar yeriydi; soylular, bu pazarda kendi ailelerinin ve taşradaki yandaşlarının çıkarlarını gözetiyordu. Beik'in gösterdiği gibi, taşra soyluları kralın vergilerinden pay alıyor, eyalet meclisleri de kraliyetle pazarlık ederek kendi ayrıcalıklarını koruyordu. Mutlak monarşi, soyluları yok etmedi; onları devletin kazançlarına ortak ederek kendine bağladı.

Louis'nin iktidarı, kültürü de bir iktidar aracına dönüştürdü. Colbert'in yönetiminde kurulan akademiler, resim, heykel, müzik, mimarlık ve bilim alanlarında kralın koruması altında çalıştı. 1666'da kurulan Bilimler Akademisi ve ardından yapılan Paris Gözlemevi, bilim insanlarına maaş ve araç sağladı; karşılığında onların çalışmaları kralın şanına katkıda bulunuyordu. Kralın madalyaları, heykelleri, resimleri ve tarih yazıcıları, onu güneşe benzeten bir imgeyi bütün Avrupa'ya yaydı. Bu imgeyi yayanların pek çoğu, kralın maaşıyla çalışıyordu.

Mutlak monarşinin sınırları, en açık biçimde vergi düzeninde görülüyordu. Fransa'da soylular ve din adamları, en ağır doğrudan vergiden büyük ölçüde muaftı; yük, köylülerin ve kentlilerin sırtına biniyordu. Kraliyet, vergileri çoğu zaman doğrudan değil, bu işi üstlenen ve bundan büyük kazanç sağlayan finansçılar aracılığıyla topluyordu. Vauban'ın herkesin gelirine göre ödeyeceği tek bir vergi önerisi, tam da bu ayrıcalıklara dokunduğu için yasaklandı. Kral, ilkede mutlaktı; ama ayrıcalıklı toplulukların direnişini aşacak bir vergi reformu yapamadı. Bu sorun, sonraki yüzyılda da çözülemedi ve Fransız monarşisinin mali krizinin kökenlerinden biri oldu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Bayle St. John (çev.), The Memoirs of the Duke of Saint-Simon on the Reign of Louis XIV and the Regency (Londra, 1857).
• Pierre Goubert, Louis XIV et vingt millions de Français (Paris: Fayard, 1966).
• Norbert Elias, Die höfische Gesellschaft (Neuwied: Luchterhand, 1969); İngilizcesi The Court Society (Oxford: Blackwell, 1983).
• William Beik, Absolutism and Society in Seventeenth-Century France: State Power and Provincial Aristocracy in Languedoc (Cambridge: Cambridge University Press, 1985).
• Roger Mettam, Power and Faction in Louis XIV's France (Oxford: Blackwell, 1988).
• Nicholas Henshall, The Myth of Absolutism: Change and Continuity in Early Modern European Monarchy (Londra: Longman, 1992).

Arşiv ve kaynak

XIV. Louis dönemine ilişkin kaynaklar arasında kralın kendi adına veliahta yazdırdığı anılar, bakanların yazışmaları, intendantların raporları, eyalet meclislerinin kayıtları, saray günlükleri, Saint-Simon'un ve öteki saraylıların anıları, Bossuet'nin ve öteki kuramcıların yazıları ve Vauban'ınki gibi reform önerileri vardır. Saint-Simon'un İngilizce çevirisi Project Gutenberg'de; Bossuet'nin ve Vauban'ın eski baskıları Internet Archive'da okunabilir.

Açık sorular

• XIV. Louis'nin iktidarı, gerçekten merkezî ve mutlak mıydı, yoksa seçkinlerle yürütülen sürekli bir pazarlığa mı dayanıyordu?
• Versailles, soyluları denetleyen bir tuzak mıydı, yoksa onların da çıkar sağladığı bir lütuf pazarı mı?
• Nantes Fermanı'nın kaldırılması, kralın gücünün bir göstergesi miydi, yoksa ülkeye verdiği zararla bir zayıflık mı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) XIV. Louis, çocukluğunda Paris'ten kaçmak zorunda kaldığı ayaklanmalar dizisinin adı nedir? A) Fronde B) Jacquerie C) Liga D) Kamizar
2. (Hedef 1) XIV. Louis'nin 1685'te kaldırdığı ve Protestanlara din özgürlüğü tanıyan ferman hangisidir? A) Fontainebleau Fermanı B) Milano Fermanı C) Nantes Fermanı D) Augsburg Fermanı
3. (Hedef 2) Bossuet'ye göre kraliyet otoritesinin dört niteliğinden biri olmayan hangisidir? A) Kutsal olması B) Babacan olması C) Akla bağlı olması D) Halka hesap vermesi
4. (Hedef 2) Vauban'a göre, son zamanlarda halkın ne kadarı dilenciliğe düşmüştü? A) Yarısı B) Neredeyse onda biri C) Üçte biri D) Hiç kimse
5. (Hedef 3) The Myth of Absolutism adlı kitabında «mutlakıyetçilik» kavramını sorgulayan tarihçi kimdir? A) Norbert Elias B) Pierre Goubert C) William Beik D) Nicholas Henshall

Açık uçlu soru

(Hedef 3) XIV. Louis'nin iktidarı ne kadar «mutlak»tı? Cevabında Bossuet'nin mutlak ile keyfî ayrımını, Saint-Simon'un saray tanıklığını ve Vauban'ın vergi eleştirisini kullan; Elias ile Beik'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Bu ayaklanmaların adı Fronde'dur.
2. C — Kaldırılan ferman Nantes Fermanı'dır.
3. D — Bossuet'ye göre kral halka hesap vermek zorunda değildir.
4. B — Vauban'a göre halkın neredeyse onda biri dilenciliğe düşmüştü.
5. D — Bu kitabın yazarı Nicholas Henshall'dır.

Kapsamlı bir cevap, XIV. Louis'nin başbakanlığı kaldırarak, intendantlar göndererek, orduyu büyüterek ve soyluları Versailles'a bağlayarak gücü kendi elinde toplamaya çalıştığını açıklar. Bossuet'nin metnini, mutlak otoritenin kuramcılarının gözünde keyfî yönetimden farklı olduğunu, ama uyrukların bu otoriteyi denetleyemediğini gösteren bir kaynak olarak okur. Saint-Simon'un tanıklığını, sarayın bir gözetim ve lütuf düzeni olarak işleyişinin kanıtı, ama öfkeli bir saraylının sonradan yazdığı bir anlatı olarak değerlendirir. Vauban'ın metnini, rejimin görkeminin arkasındaki yükü ve vergi ayrıcalıklarının kral tarafından bile aşılamadığını gösteren bir iç eleştiri olarak ele alır. Güçlü bir yanıt, Elias'ın sarayı bir denetim aracı olarak gören yaklaşımını, Beik'in kralın taşra seçkinleriyle işbirliğini öne çıkaran yaklaşımıyla karşılaştırır.

Serinin sonu

Bu bölümle «Keşifler Çağı ve İlk Küresel İmparatorluklar» kursu sona eriyor. Kurs, Portekizli gemicilerin Afrika kıyılarında ilerleyişiyle başladı; Kolomb'un yanlış hesabını, Vasco da Gama'nın Hint Okyanusu'na girişini ve Macellan'ın filosunun dünyayı dolaşmasını izledi. Ardından Meksika'nın ve And Dağları'nın fethine, okyanusu iki yönde geçen bitkilere, hayvanlara ve mikroplara, Potosí'nin gümüşüne, Atlantik'i aşan köle gemilerine ve Asya'da savaş açan bir Hollanda şirketine uzandı. Son olarak, bu dünyanın zenginliklerinden pay almaya çalışan bir Avrupa krallığının, gücü bir sarayda toplamaya nasıl uğraştığını gördük. Bu yolculuk boyunca aynı soru farklı biçimlerde karşımıza çıktı: dünyayı birbirine bağlayan ağlar kurulurken, bu ağların kazancını kim topladı ve bedelini kim ödedi? Programda sırada «Bilim Devrimi ve Aydınlanma» kursu var. XIV. Louis, bilim insanlarına maaş veren akademiler kurmuştu; ama doğayı açıklamanın yeni yolları, ondan yaklaşık bir yüzyıl önce, bir gökbilimcinin gezegenlerin düzenini yeniden hesaplamasıyla açılmıştı. İlk bölüm bunu soruyor: Kopernik Dünya'yı merkezden nasıl attı?