Hollanda Doğu Hindistan Şirketi: ilk şirket imparatorluğu

Öğrenme hedefleri

• 1602–1799 arasında Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin kuruluşunu, örgütlenmesini, Asya'daki askerî ve ticari genişlemesini ve çöküşünü açıklayabileceksin.
• Hugo Grotius'un, Jan Pieterszoon Coen'in ve Engelbert Kaempfer'in metinlerini karşılaştırarak, aynı şirketin hukukçunun, valinin ve bir çalışanın gözünden nasıl göründüğünü değerlendirebileceksin.
• «Bir ticaret şirketi nasıl bir imparatorluğa dönüştü?» sorusunu, şirketin Asya'daki gücünün sınırlarını da hesaba katarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir hukukçunun davası

1603 yılının Şubat ayında, bugünkü Singapur'un yakınındaki boğazda, Hollandalı kaptan Jacob van Heemskerck komutasındaki gemiler, Santa Catarina adlı büyük bir Portekiz ticaret gemisine saldırıp onu ele geçirdi. Geminin yükü, Çin ipeği ve porseleni, Amsterdam'da açık artırmayla satıldığında, dönemin en büyük servetlerinden birine denk düşen bir gelir getirdi. Ama bu el koyma, Hollanda'da bir tartışma da başlattı: Bir ticaret şirketinin, savaş hâlinde olmadığı bir denizde başka bir ülkenin gemisini ele geçirmeye hakkı var mıydı? Şirket, bu soruya cevap vermesi için genç bir hukukçuyu, Hugo Grotius'u görevlendirdi. Grotius'un yazdığı uzun savunmanın bir bölümü, 1609'da Mare Liberum, yani «Özgür Deniz» adıyla ayrıca yayımlandı ve uluslararası hukukun kurucu metinlerinden biri sayıldı. Bir korsan baskınını savunmak için yazılmış bir metin, denizlerin herkese açık olduğu ilkesini dünyaya duyurdu. Bu ders, bir ticaret şirketinin nasıl ordusu, donanması, kaleleri ve kendi hukuku olan bir güce dönüştüğünü ve bu gücün nerede durduğunu soruyor.

Bağlam — birleşen şirketler

On altıncı yüzyılın sonunda, İspanya'ya karşı bağımsızlık savaşı veren Birleşik Hollanda Eyaletleri'nin tüccarları, Portekizlilerin Asya baharat ticaretindeki tekelini kırmak için doğuya gemiler göndermeye başladı. Birkaç yıl içinde farklı kentlerde çok sayıda küçük şirket kuruldu. Bu şirketler birbirleriyle rekabet ediyor, Asya'da biberin fiyatını yükseltiyor, Avrupa'da düşürüyordu. Hollanda'nın önde gelen devlet adamı Johan van Oldenbarnevelt'in çabalarıyla, bu şirketler 1602'de tek bir şirkette birleştirildi: Birleşik Doğu Hindistan Şirketi, Hollandaca kısaltmasıyla VOC.

Yeni şirket, iki bakımdan öncekilerden farklıydı. Birincisi, sermayesi tek bir yolculuk için değil, uzun bir süre için toplandı; binlerce yatırımcı, zengin tüccarlardan zanaatkârlara ve hizmetçilere kadar, şirkete para yatırdı. Bu payların Amsterdam'da alınıp satılması, dünyanın ilk düzenli hisse senedi piyasalarından birini doğurdu. Şirketin başlangıç sermayesi altı milyon guldeni aşıyordu; bu, dönemin herhangi bir Avrupa ticaret girişiminin topladığından çok daha büyük bir paraydı. Yatırımcılar paylarını geri çekemiyordu, ama onları borsada başkasına satabiliyordu; böylece şirket, uzun ve riskli Asya yolculuklarını yıllarca finanse edebilecek kalıcı bir sermayeye kavuştu. Şirket, ilk on yıllarda yüksek kâr payları dağıttı; bu da yeni yatırımcıları çekti. İkincisi, şirkete devlet gibi davranma yetkisi verildi. Şirketi, farklı kentlerin temsilcilerinden oluşan, «On Yediler» adı verilen bir yönetim kurulu yönetiyordu.

Gelişme — hukuk, silah ve baharat

Şirketin gücü, üç şeyin birleşmesinden doğdu: Avrupa'da toplanan sermaye, Asya'da kullanılan silah ve bu ikisini meşrulaştıran bir hukuk dili. Grotius'un metni, bu hukuk dilinin en ünlü örneğiydi.

Grotius'un savunduğu serbestlik, Asya'da şirketin uygulamasıyla çelişti. VOC, baharat üreten adaları doğrudan denetim altına alarak tekel kurmaya yöneldi. Şirketin ilk genel valisi Pieter Both 1610'da Asya'ya gönderildi. Ama şirketin Asya'daki yüzünü asıl belirleyen, 1619'da genel vali olan Jan Pieterszoon Coen oldu. Coen, daha genç bir tüccarken Amsterdam'daki yöneticilere yazdığı mektuplarda, şirketin Asya'daki ticaretinin silahsız sürdürülemeyeceğini açıkça savunuyordu; bu dersin birincil kaynağı, onun 1614'te yazdığı böyle bir mektuptur.

Coen'in düşüncesinde ticaret ve savaş, birbirini besleyen iki çarktı. Kaleler, savaş gemileri ve askerler pahalıydı; bunların giderini ancak baharat ticaretinin kârı karşılayabilirdi. Ama bu kâr, Coen'e göre, rakiplerin, yani Portekizlilerin, İngilizlerin ve Asyalı tüccarların, zorla dışlanmasıyla mümkündü; bunun için de kaleler, gemiler ve askerler gerekiyordu. Bu mantık, şirketi sürekli genişleyen bir askerî harcamaya sürükledi. Amsterdam'daki yöneticiler ise, çoğu zaman bu savaşların maliyetinden yakındı ve kâr payı dağıtılmasını istedi. Şirketin iki yüz yıllık tarihi, bir bakıma bu iki bakış arasındaki gerilimin tarihidir: Asya'daki valilerin savaş yoluyla kurmak istediği güç ile Amsterdam'daki hissedarların beklediği kâr.

Dönüş noktası — Batavya ve Banda

Coen, 1619'da Cava adasının kuzeyindeki Jayakarta kentini ele geçirip yıktı ve onun yerine şirketin Asya'daki merkezi olacak Batavya'yı kurdu. Batavya, sonraki iki yüzyıl boyunca, şirketin Japonya'dan Hindistan'a, Seylan'dan Güney Afrika'ya uzanan ticaret ağının yönetim merkezi oldu. Kentin nüfusunun önemli bir bölümünü, şirketin getirdiği köleleştirilmiş insanlar ve Çinli tüccarlar ile zanaatkârlar oluşturuyordu.

Coen'in tekel politikası, en ağır sonucunu Banda Adaları'nda verdi. Dünyada muskat cevizinin yetiştiği tek yer olan bu küçük adaların halkı, ürünlerini yalnızca şirkete satmayı öngören antlaşmalara uymayınca, şirket 1621'de adalara büyük bir sefer düzenledi. Sefer sonunda adaların yerli nüfusunun büyük çoğunluğu öldürüldü, köleleştirildi ya da adalardan kaçmak zorunda kaldı. Şirket, boşalan toprakları Hollandalı işletmecilere dağıttı ve bu toprakları köleleştirilmiş insanlara işletti. Muskat tekeli böylece kuruldu; ama bir halkın ortadan kaldırılması pahasına.

Şirketin Asya'daki gücünün sınırlarını en açık biçimde gösteren yer, Japonya'ydı. Tokugawa yönetimi, Hristiyanlığın yayılmasından çekindiği için 1630'larda Portekizlileri ülkeden çıkardı ve yabancılarla ilişkileri sıkı bir denetim altına aldı. Hollandalılar ise, din propagandası yapmayacaklarını kabul ettikleri için ticarete devam edebildi; ama 1641'de, Tokugawa Iemitsu döneminde, Nagasaki limanındaki Deshima adlı küçük yapay adaya taşınmak zorunda kaldılar. Bu adada yaşayanlardan biri, şirketin hizmetindeki Alman hekim Engelbert Kaempfer'di; onun tanıklığı, bu düzenin içeriden nasıl göründüğünü gösterir.

Cevap — ticaret yapan bir devlet, savaşan bir şirket

VOC, sermayesini hissedarlardan toplayan bir ticaret şirketiyle, kale kuran, asker tutan ve savaş açan bir devletin özelliklerini birleştirerek ilk büyük şirket imparatorluğu oldu. Bu gücün temelinde, Hollanda devletinin verdiği imtiyaz beratı, Amsterdam'daki sermaye piyasası ve Asya'da silahla korunan tekeller vardı. Ama şirketin imparatorluğu, denizlere ve adalara yayılmış bir ağdı; büyük Asya devletleri karşısında şirket, çoğu zaman bir fatih değil, izin isteyen bir tüccardı. Şirket, yolsuzluk, artan savaş giderleri ve İngiliz rekabeti altında zayıfladı; 1799'da dağıtıldı ve borçları Hollanda devletine devredildi.

Bugünle bağ — şirket ile devlet arasındaki sınır

Bugün dünyanın en büyük şirketlerinin bazıları, pek çok devletten daha büyük bir gelire sahip. Ama bu şirketler, VOC gibi kendi ordusunu kurup savaş açamaz ya da bir halkı yönetemez. Şirket gücü ile devlet gücü arasındaki bu sınır, kendiliğinden oluşmadı; VOC'nin ve ondan sonraki şirket imparatorluklarının deneyimi, bu sınırın neden çizilmesi gerektiğine ilişkin tartışmaların bir parçasıdır.

Birincil kaynak

Coen'in 27 Aralık 1614'te Bantam'dan On Yediler'e yazdığı mektuptan, Colenbrander'in yayımladığı Hollandaca metin:

Per experientie behoorden de heeren wel bekent te wesen, dat in Indien den handel gedreven ende gemainteneert moet worden onder beschuttinge ende faveur van U eygene wapenen, ende dat de wapenen gevoert moeten werden van de proffyten, die met den handel zijn genietende, in voegen dat den handel sonder d'oorloge, noch d'oorloge sonder den handel nyet gemainteneert connen werden.

Türkçesi: Efendilerimizin deneyimle çok iyi bilmesi gerekir ki, Hint diyarında ticaret, sizin kendi silahlarınızın koruması ve desteği altında yürütülmeli ve sürdürülmelidir; silahlar da ticaretten elde edilen kârlarla beslenmelidir. Öyle ki ne ticaret savaş olmadan, ne de savaş ticaret olmadan sürdürülebilir.

Kaynak: Jan Pieterszoon Coen, On Yediler'e mektup, Bantam, 27 Aralık 1614; H. T. Colenbrander (ed.), Jan Pietersz. Coen: Bescheiden omtrent zijn bedrijf in Indië, cilt I (Lahey: Martinus Nijhoff, 1919), s. 97–98; Internet Archive. Türkçesi, Hollandacasından bizim.

1. Coen, ticaret ile savaş arasında nasıl bir döngü kuruyor? Bu döngünün bir ucunu kesmek neden mümkün değildi?
2. Bu mektup, Amsterdam'daki yöneticileri neyle suçluyor? Coen'in yazma amacı, metnin tonunu nasıl etkiliyor olabilir?
3. Grotius'un «her millet her milletle ticaret yapmakta özgürdür» ilkesiyle Coen'in bu cümlesi yan yana okunduğunda, şirketin hukuk dili ile uygulaması arasındaki fark nerede görünür?

Tarihçiler Tartışıyor

• Niels Steensgaard (1974) — The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century adlı kitabında, VOC ve İngiliz Doğu Hindistan Şirketi gibi şirketlerin, fiyatları ve riskleri hesaplayan, koruma maliyetini kendi içine alan yeni bir kurum olarak, Asya ile Avrupa arasındaki kara ticaretini ve eski kervan ağlarını gerilettiğini, bir ticaret devrimi yarattığını savundu.
• Om Prakash (1985) — The Dutch East India Company and the Economy of Bengal adlı kitabında, şirketin Bengal'deki faaliyetlerini inceledi. Şirketin burada bir fatih değil, Babür yönetiminin koşullarına uyan bir alıcı olduğunu, Asya içi ticarete katılarak kâr sağladığını ve Bengal ekonomisinin kendi dinamiklerini koruduğunu gösterdi.
• Femme Gaastra (1991) — VOC'nin genel tarihini yazdığı kitabında, şirketin örgütlenmesini, sermaye yapısını, gemi ve personel sayılarını ve on sekizinci yüzyıldaki gerilemesini ayrıntılı biçimde inceledi; şirketi hem bir ticaret işletmesi hem de bir sömürge yönetimi olarak ele aldı.
• Julia Adams (2005) — The Familial State adlı kitabında, Hollanda'nın yönetici ailelerinin şirketteki ve devletteki mevkileri nasıl birbirine bağladığını inceledi; VOC'nin gücünü ve sonunda çöküşünü, bu ailelerin çıkar ağlarıyla ilişkilendirdi.

Bu tartışmada araştırmacılar, şirketi farklı açılardan değerlendirir. Steensgaard, şirketi dünya ticaretini dönüştüren yeni bir kurum olarak görür. Prakash, Asya'daki gücünün sınırlarını ve Asya ekonomilerinin dayanıklılığını vurgular. Gaastra, şirketin iç işleyişini ve uzun tarihini ayrıntılı biçimde yeniden kurar. Adams ise, şirketi Hollanda'nın yönetici ailelerinin siyasetiyle birlikte okur. Tartışma, VOC'nin dünya ticaretini kökten değiştiren bir yenilik mi, yoksa büyük Asya ekonomilerinin kenarında, silahla korunan birkaç tekele dayanan bir güç mü olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Şirketin iç işleyişi de, onun gücünü ve zayıflığını açıklar. VOC, iki yüzyıla yakın süre içinde, Avrupa'dan Asya'ya binlerce gemi yolculuğu düzenledi ve yüz binlerce insanı, çoğu Hollanda dışından gelen denizcileri ve askerleri, Asya'ya gönderdi. Bu insanların büyük bir bölümü, yolculuk sırasında ya da tropik hastalıklar yüzünden Asya'da öldü. Şirketin Asya'daki çalışanları düşük maaş alıyordu; pek çoğu, şirketin tekeline aykırı olarak kendi hesabına özel ticaret yaparak geçimini sağladı. Bu yolsuzluk, on sekizinci yüzyılda şirketin kârlarını giderek eritti.

Şirketin ağı, Asya ile sınırlı da değildi. 1652'de şirket, Avrupa'dan Asya'ya giden gemilerine taze su ve yiyecek sağlamak için Ümit Burnu'nda küçük bir istasyon kurdu. Başlangıçta yalnızca bir ikmal noktası olarak düşünülen bu yerleşim, zamanla şirketten toprak alan çiftçilerin ve Asya'dan ve Afrika'nın başka bölgelerinden getirilen köleleştirilmiş insanların yaşadığı bir sömürgeye dönüştü. Bölgenin yerli çoban halkları, otlaklarını ve sürülerini yitirerek iç bölgelere itildi. Bir ikmal istasyonunun bir sömürgeye dönüşmesi, şirketin genişlemesinin çoğu zaman önceden planlanmış bir fetih değil, ticaretin ihtiyaçlarından doğan ve sonra kendi mantığıyla büyüyen bir süreç olduğunu gösterir.

VOC'nin tarihi, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nin tarihiyle de iç içedir. İki şirket, on yedinci yüzyılın başında baharat adalarında sert bir rekabete girdi; 1623'te Ambon adasında şirketin yetkilileri, bir komplo suçlamasıyla İngiliz tüccarları yargılayıp idam ettirdi. Bu olaydan sonra İngiliz şirketi, baharat adalarından büyük ölçüde çekilerek Hindistan'a yöneldi. Tarihin bir ironisi olarak, Hindistan'daki pamuklu kumaş ticareti, sonraki yüzyılda İngiliz şirketini Hollandalı rakibinden çok daha büyük bir güce dönüştürdü. On sekizinci yüzyılın sonunda, İngiltere ile yapılan savaşlar ve Avrupa'daki devrimler, VOC'nin sonunu getirdi.

Şirketin arşivi, yalnızca Avrupalıların sesini taşımaz. Batavya'daki mahkemelerin tutanaklarında, Asyalı tüccarların, köleleştirilmiş insanların, Çinli zanaatkârların ve yerli önderlerin ifadeleri bulunur. Şirketin yazışmaları arasında, Asyalı hükümdarların Malayca, Farsça ya da Cava dilinde yazılmış mektuplarının çevirileri de vardır. Bu belgeler, şirketin bakış açısından tutulmuş olsa da, tarihçilerin şirketin çevresinde yaşayan insanların hayatlarına ulaşmasını sağlar. Son yıllarda Hollandalı, Endonezyalı, Hintli ve Güney Afrikalı araştırmacıların ortak çalışmaları, bu arşivi yalnızca şirketin değil, onun yönetimi altında ve onun yanında yaşayan toplumların tarihi için de okumaya başladı.

Son olarak, VOC'nin mirası, bugünkü Endonezya'nın tarihinde tartışmalı bir yer tutar. Şirketin kurduğu Batavya, bugünkü Cakarta'nın çekirdeğini oluşturdu; Hollanda'nın on dokuzuncu yüzyılda kurduğu sömürge devleti, şirketin mirası üzerine yükseldi. Hollanda'da ise, VOC uzun süre ulusal bir başarı öyküsü olarak anıldı; son yıllarda bu anlatı, Banda'da ve başka yerlerde yaşanan şiddet ve kölelik hesaba katılarak yeniden tartışılıyor. Endonezya'da ise şirket dönemi, sık sık «üç yüz elli yıllık Hollanda yönetiminin» başlangıcı olarak anılır. Tarihçiler bu ifadeyi de abartılı bulur; çünkü takımadaların büyük bölümü, ancak on dokuzuncu yüzyılda ve yirminci yüzyılın başında yapılan savaşlarla Hollanda yönetimi altına girdi. Şirketin iki yüz yılı boyunca Cava'nın iç bölgelerindeki krallıklar, Sumatra'nın ve Borneo'nun büyük bölümü, kendi hükümdarlarının yönetiminde kaldı. Bir mirasın boyutu, onu anlatanların ihtiyaçlarına göre büyüyüp küçülebilir.

Uzman Notu

Temel literatür

• H. T. Colenbrander (ed.), Jan Pietersz. Coen: Bescheiden omtrent zijn bedrijf in Indië, 7 cilt (Lahey: Martinus Nijhoff, 1919–1953).
• Hugo Grotius, The Freedom of the Seas, çev. Ralph Van Deman Magoffin (New York: Oxford University Press, 1916).
• Niels Steensgaard, The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century: The East India Companies and the Decline of the Caravan Trade (Chicago: University of Chicago Press, 1974).
• Om Prakash, The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720 (Princeton: Princeton University Press, 1985).
• Femme S. Gaastra, The Dutch East India Company: Expansion and Decline (Zutphen: Walburg Pers, 2003).
• Julia Adams, The Familial State: Ruling Families and Merchant Capitalism in Early Modern Europe (Ithaca: Cornell University Press, 2005).

Arşiv ve kaynak

VOC'nin arşivi, dünyanın en büyük şirket arşivlerinden biridir. Lahey'deki Hollanda Ulusal Arşivi'nde, Cakarta'daki Endonezya Ulusal Arşivi'nde, Colombo'da, Cape Town'da ve Chennai'de korunan milyonlarca sayfa, şirketin yazışmalarını, gemi kayıtlarını, personel listelerini ve Asya'daki antlaşmalarını içerir. Bu arşivlerin bir bölümü, çevrim içi olarak da incelenebilir.

Açık sorular

• VOC, Asya ticaretinde gerçek bir devrim mi yarattı, yoksa var olan Asya ağlarının kenarına mı eklendi?
• Şirketin çöküşünde, yolsuzluk mu, savaş giderleri mi, yoksa İngiliz rekabeti mi daha belirleyiciydi?
• Bir ticaret şirketinin devlet yetkileriyle donatılması, sömürge şiddetini artırdı mı, yoksa bu şiddet dönemin devletlerinde de aynı ölçüde var mıydı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Hollanda Doğu Hindistan Şirketi hangi yıl kuruldu? A) 1588 B) 1602 C) 1619 D) 1641
2. (Hedef 1) Coen'in 1619'da Cava adasında kurduğu ve şirketin Asya'daki merkezi olan kent hangisidir? A) Deshima B) Ambon C) Malakka D) Batavya
3. (Hedef 2) Grotius, Mare Liberum'da hangi ilkeyi savundu? A) Denizlerin en güçlü devlete ait olduğunu B) Her milletin her millete gitmekte ve onunla ticaret yapmakta özgür olduğunu C) Ticaretin yalnızca devletlerce yapılması gerektiğini D) Papanın dünyayı paylaştırma hakkı olduğunu
4. (Hedef 2) Kaempfer, Hollandalıların Deshima'daki yaşamını neye benzetti? A) Bir hapishaneye B) Bir saraya C) Bir limana D) Bir manastıra
5. (Hedef 3) VOC'nin Bengal'de bir fatih değil, Babür yönetiminin koşullarına uyan bir alıcı olduğunu gösteren tarihçi kimdir? A) Julia Adams B) Niels Steensgaard C) Om Prakash D) Femme Gaastra

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, bir ticaret şirketi olarak nasıl bir imparatorluğa dönüştü ve bu imparatorluğun sınırları neredeydi? Cevabında Grotius'un ilkesini, Coen'in mektubunu ve Kaempfer'in Deshima anlatısını kullan; Steensgaard ile Prakash'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Şirket 1602'de kuruldu.
2. D — Bu kent Batavya'dır.
3. B — Grotius, her milletin her millete gitmekte ve onunla ticaret yapmakta özgür olduğunu savundu.
4. A — Kaempfer, Deshima'yı bir hapishaneye benzetti.
5. C — Bu tarihçi Om Prakash'tır.

Kapsamlı bir cevap, VOC'nin imtiyaz beratıyla devlet yetkileri kazandığını, Amsterdam'da uzun vadeli sermaye topladığını ve Asya'da silahla korunan tekeller kurduğunu açıklar. Grotius'un ilkesini, Portekiz tekeline karşı şirketin çıkarını savunan bir hukuk dili olarak; Coen'in mektubunu, ticaret ile savaşın şirketin Asya'daki stratejisinde nasıl birbirine bağlandığının kanıtı olarak okur. Kaempfer'in anlatısını ise, şirketin güçlü bir Asya devleti karşısında nasıl boyun eğdiğinin tanıklığı olarak değerlendirir. Güçlü bir yanıt, Steensgaard'ın şirketi dünya ticaretini dönüştüren bir kurum olarak gören yaklaşımını, Prakash'ın Asya ekonomilerinin dayanıklılığını vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır ve Banda'da yaşanan şiddeti, şirket gücünün bedeli olarak ele alır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, tüccarların yönettiği bir cumhuriyetin, Hollanda'nın, devlet yetkileriyle donatılmış bir şirket aracılığıyla Asya'da nasıl bir güç kurduğunu gördük. Aynı yüzyılda, Hollanda'nın güneyindeki büyük komşusu Fransa, gücü bambaşka bir yoldan topluyordu: soyluları bir sarayın çevresinde toplayan, orduyu ve vergiyi tek bir hükümdarın elinde birleştiren bir kraliyet düzeni. Bu kral, bir süre sonra Hollanda'ya da savaş açacaktı. Sonraki bölüm bunu soruyor: Mutlak monarşi nedir; XIV. Louis ve Versailles.