Pizarro ve İnkaların sonu

Öğrenme hedefleri

• 1527–1572 arasında İnka İmparatorluğu'nun İspanyol fethini, taht kavgasını, salgını, Cajamarca'daki esir alınmayı ve sonraki kırk yıllık direnişi birlikte ele alarak açıklayabileceksin.
• Francisco de Xerez'in anlatısını ve Hernando Pizarro'nun mektubunu karşılaştırarak, aynı olayı anlatan iki fetihçi tanıklığın nerede ayrıştığını ve neden ayrışabileceğini değerlendirebileceksin.
• «İspanyollar İnka İmparatorluğu'nu bir öğleden sonrada yıktı» anlatısını, fethin uzun süresini ve yenilenlerin bakışını hesaba katarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — meydanda bir kitap

16 Kasım 1532'de, günbatımına yakın bir saatte, And Dağları'nın kuzeyindeki Cajamarca kentinin geniş meydanına kalabalık bir alay girdi. Önde yerdeki samanları süpürerek yol açan, şarkı söyleyen gruplar yürüyordu; arkalarından, çok renkli tüylerle ve altın, gümüş levhalarla süslü bir tahtırevan geldi. Tahtırevanın üzerinde, kısa süre önce kardeşine karşı kazandığı bir iç savaşın galibi olan İnka hükümdarı Atahualpa oturuyordu. Meydanın çevresindeki uzun salonlarda ise yaklaşık yüz altmış kişilik bir İspanyol birliği, atlarıyla birlikte saklanıyordu. Meydanın ortasında, Dominiken rahip Vicente de Valverde, bir elinde haç, öbüründe bir kitapla, bir çevirmenle birlikte hükümdara yaklaştı. Bundan sonra olanları, orada bulunan iki İspanyol yazdı; ama ikisi de kitabın Atahualpa'nın elinde ne olduğunu aynı biçimde anlatmaz. O akşam başlayan saldırıda binlerce İnka öldürüldü, Atahualpa esir alındı. Bu ders, küçük bir yabancı birliğin, Güney Amerika'nın en büyük devletinin başını nasıl ele geçirebildiğini ve bu ele geçirişin neden fethin sonu değil, başlangıcı olduğunu soruyor.

Bağlam — bölünmüş bir imparatorluk

İnkaların kendi dilinde «dört bölgenin birliği» anlamına gelen Tawantinsuyu, 1520'lerde bugünkü Ekvador'dan Şili'nin ortalarına kadar uzanıyordu. Bu geniş devlet, dağ yolları, ulak koşucuları, depolar ve düğümlü iplerle tutulan kayıtlar sayesinde yönetiliyordu. Ama 1527 dolaylarında büyük hükümdar Huayna Capac, kuzeyde, Quito çevresinde bir seferdeyken öldü; onunla birlikte, varisi olarak düşünülen oğlu da hayatını kaybetti. Pek çok tarihçi, bu ölümlerin, İspanyollar henüz And Dağları'na ulaşmadan, Karayipler ve Orta Amerika üzerinden güneye yayılan bir salgından, büyük olasılıkla çiçek hastalığından kaynaklandığını düşünür; ama kaynaklar bu konuda kesin değildir.

Huayna Capac'ın ölümünden sonra iki oğlu, Cuzco'daki Huáscar ile kuzeydeki orduların başındaki Atahualpa, taht için birbirine düştü. Birkaç yıl süren bu iç savaş, imparatorluğu ikiye böldü. 1532'de Atahualpa'nın komutanları Huáscar'ı yenip esir aldı. Atahualpa, zaferin ardından güneye, başkente doğru ilerlerken Cajamarca'da duraklamıştı. Tam o sırada, kıyıdan içeri doğru yürüyen yabancıların haberi ona ulaştı.

Francisco Pizarro, Trujillo'dan gelen, yoksul bir ailede doğmuş, okuma yazma bilmeyen bir askerdi. Panama'da yıllarca yaşadıktan sonra, ortağı Diego de Almagro ve bir rahiple birlikte, güneyde zengin bir krallık bulunduğu söylentilerinin peşine düşmüştü. 1524'ten sonra yapılan iki keşif yolculuğu, büyük zorluklar içinde geçti; ama 1528'de kıyıdaki Tumbes kentini gören Pizarro, burada büyük bir devletin izlerini buldu. İspanya'ya dönüp kraliçeden fethedeceği topraklar için vali unvanı aldı ve 1531'de, kardeşleriyle birlikte, üçüncü ve son seferine çıktı.

Gelişme — Cajamarca'da iki tanıklık

Pizarro'nun Cajamarca'daki birliği, sonradan yapılan listelere göre, altmış iki atlı ve yüz altı piyadeden oluşuyordu. Atahualpa'nın çevresinde ise on binlerce asker vardı. Pizarro'nun kâtibi Francisco de Xerez'e göre, İspanyollar o gece korku içindeydi. Pizarro, adamlarını meydanın çevresindeki salonlara yerleştirdi, toplarını meydana bakan küçük bir kaleye koydu ve hükümdarı meydana davet etti. Atahualpa'nın silahsız geleceğini söylediği anlatılır; ama İspanyol kaynakları, onun adamlarının giysilerinin altında sapan ve taş taşıdığını yazar. Bu iddianın, sonradan yapılan saldırıyı haklı göstermeye de yaradığını unutmamak gerekir.

Aynı sahneyi anlatan ikinci bir İspanyol tanıklık, farklı ayrıntılar içerir. Bu fark, fetih kaynaklarını okumanın temel bir dersini verir: bir tanıklığın yakınlığı, onun tarafsız olduğu anlamına gelmez.

Dönüş noktası — fidye odası ve bir idam

Esir düşen Atahualpa, İspanyolların altına ve gümüşe olan tutkusunu kısa sürede fark etti ve serbest bırakılması karşılığında bir oda dolusu altın vermeyi önerdi. Bu fidye odası, fethin en çok anlatılan sahnelerinden biri oldu. Aylar boyunca imparatorluğun dört bir yanından, tapınaklardan ve saraylardan sökülen altın ve gümüş eşyalar Cajamarca'ya taşındı. Bu eşyaların büyük bölümü, eşsiz sanat işleri olmalarına rağmen, külçe yapılmak üzere eritildi. Tarihçilerin hesaplarına göre toplam, yaklaşık altı ton altın ve bunun iki katına yakın gümüştü.

Bu sırada Atahualpa, esaretten talimat göndermeye devam etti. İspanyol kaynaklarına göre, esir tutulan kardeşi Huáscar, onun emriyle öldürüldü; Atahualpa, İspanyolların Huáscar'ı kendi yerine geçirmesinden korkmuş olabilir. Fidye toplandıktan sonra İspanyollar, hükümdarı serbest bırakmadı. Ona karşı bir ordu topladığı söylentisi yayıldı; Temmuz 1533'te Atahualpa idam edildi. Xerez'in anlatısını 1872'de İngilizceye çeviren Markham bile, dipnotunda bu suçlamanın uydurma olduğunu ve Xerez'in bunu bildiğini yazar. Pizarro önce Huáscar'ın kardeşlerinden birini hükümdar yaptı; o kısa süre sonra ölünce, Kasım 1533'te Cuzco'ya girerken bir başka kardeşi, genç Manco Inca'yı tanıdı. Manco, İspanyolların yönetiminde bir kukla hükümdar olacaktı; ama öyle kalmadı.

Cevap — bir iç savaşın ortasında bir fetih

Pizarro, İnka İmparatorluğu'nu tek bir baskınla değil, taht kavgası yüzünden iki kampa ayrılmış, hükümdarını ve varisini bir hastalığa kaptırmış bir devletin iç çatışmalarından yararlanarak ele geçirdi. Cajamarca'da, hükümdarın kendisini ele geçirmek, merkezî bir düzende büyük bir boşluk yarattı. Huáscar'ın taraftarları, başlangıçta İspanyolları, düşmanları Atahualpa'yı deviren müttefikler olarak gördü. İnkaların yakın zamanda boyun eğdirdiği pek çok halk da, İnka egemenliğinden kurtulmak için yabancılarla birlikte hareket etti. Ama fetih, yavaş, uzun ve pahalı bir süreç oldu; son bağımsız İnka hükümdarı ancak 1572'de ele geçirilebildi.

Bugünle bağ — son hükümdarın adı

Túpac Amaru'nun adı, kendisinden iki yüz yıl sonra yeniden duyuldu. 1780'de, İspanyol yönetimine karşı büyük bir ayaklanma başlatan bir yerli önder, onun soyundan geldiğini söyleyerek bu adı aldı. Adın bu yeniden kullanımı, bir hanedanın siyasal gücünün yok edilmesinden sonra bile belleğinin nasıl yaşayabildiğini gösterir.

Birincil kaynak

Xerez'in anlatısında Atahualpa'nın fidye önerisi, Markham çevirisinden:

Atabaliba said: "I will give gold enough to fill a room twenty-two feet long and seventeen wide, up to a white line which is half way up the wall." The height would be that of a man's stature and a half. [...] As for silver, he said he would fill the whole chamber with it twice over. He undertook to do this in two months.

Türkçesi: Atahualpa şöyle dedi: «Yirmi iki ayak uzunluğunda, on yedi ayak genişliğinde bir odayı, duvarın yarısındaki beyaz bir çizgiye kadar dolduracak kadar altın vereceğim.» Yükseklik, bir buçuk insan boyu kadar olacaktı. [...] Gümüşe gelince, odanın tamamını iki kez dolduracağını söyledi. Bunu iki ay içinde yapmayı üstlendi.

Kaynak: Francisco de Xerez, Verdadera relación de la conquista del Perú (Sevilla, 1534); Clements R. Markham (çev. ve ed.), Reports on the Discovery of Peru (Londra: Hakluyt Society, 1872), s. 65–66; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Hernando Pizarro'nun mektubu aynı odayı on yedi ya da on sekiz ayak genişliğinde ve otuz beş ayak uzunluğunda verir. İki tanığın ölçülerdeki farkı, onların güvenilirliği hakkında ne düşündürür?
2. Atahualpa, fidyeyi iki ayda toplayabileceğini nasıl bilebilirdi? İmparatorluğun yollar, ulaklar ve depolarla ilgili hangi özelliği bu vaadi mümkün kılar?
3. Bu önerinin kabul edilmesi, İspanyolların onu serbest bırakacağı anlamına mı geliyordu? Metin bu konuda neyi söylemiyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• John Hemming (1970) — The Conquest of the Incas adlı kitabında, fethi Cajamarca'dan Vilcabamba'nın düşüşüne kadar, İspanyol kroniklerini ve arşiv belgelerini ayrıntılı biçimde kullanarak anlattı. Fethin tek bir baskınla değil, kırk yıla yayılan bir süreçle tamamlandığını ve Neo-İnka direnişinin ciddiyetini gösterdi.
• Nathan Wachtel (1971) — La vision des vaincus adlı kitabında, fethi yenilenlerin bakışından inceledi. And halklarının fethi, dünyanın düzeninin altüst olması olarak yaşadığını, fethi anlatan yerli dansları, törenleri ve metinleri kullanarak gösterdi ve fetihten sonraki toplumsal çözülmeyi ele aldı.
• Steve Stern (1982) — Peru's Indian Peoples and the Challenge of Spanish Conquest adlı kitabında, Huamanga bölgesini inceleyerek, And halklarının İspanyol yönetimine yalnızca yenik düşmediğini; önce onunla ittifak kurduğunu, sonra mahkemeleri ve pazarlık yollarını kullanarak ona uyum sağladığını ve direndiğini gösterdi.
• Kim MacQuarrie (2007) — The Last Days of the Incas adlı kitabında, fethi ve Neo-İnka direnişini, geniş okur kitlesine yönelik canlı bir anlatıyla yeniden kurdu; Manco Inca'nın ayaklanmasını ve Vilcabamba'nın son yıllarını öne çıkardı.

Bu tartışmada araştırmacılar, fethin farklı yüzlerini öne çıkarır. Hemming, fethin uzun süresini ve askerî-siyasal akışını ayrıntılı bir anlatıyla kurar. Wachtel, yenilenlerin bu olayı nasıl yaşadığını ve anlamlandırdığını sorar. Stern, And halklarının fetih karşısında edilgen kalmadığını, onu kendi çıkarları için kullanmaya ve sınırlamaya çalıştığını gösterir. MacQuarrie ise direnişin hikâyesini geniş bir okur kitlesine taşır. Tartışma, İnka İmparatorluğu'nun sonunun bir fethin zaferi mi, yoksa And halklarının uzun süre direndiği ve biçimlendirdiği bir dönüşüm mü olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Xerez ile Hernando Pizarro'nun anlatıları arasındaki farklar, fetih kaynaklarının nasıl okunması gerektiğine dair iyi bir örnektir. Markham, 1872'deki çevirisinin girişinde, iki anlatının aynı olayları anlattığını ve aralarındaki küçük farkların özellikle ilgi çekici olduğunu yazar. Xerez, Pizarro'nun kâtibiydi ve anlatısını efendisinin emriyle yazdı; kitabı 1534'te, ilk ganimetle İspanya'ya döndükten hemen sonra yayımlandı. Hernando Pizarro ise, kralın payını götüren bir elçi olarak, kraliyet mahkemesine hesap veriyordu. İkisinin de fetihçilerin eylemlerini meşru göstermekte açık bir çıkarı vardı; ama bu çıkar, her birinde farklı ayrıntılar biçiminde ortaya çıktı.

Kitap sahnesi, sonraki yüzyıllarda pek çok farklı yoruma konu oldu. Bazı İspanyol yazarlar onu, hükümdarın kutsal kitabı reddetmesinin ve saldırının dinsel bir gerekçesinin kanıtı olarak sundu. Bazı araştırmacılar ise, yazıyı hiç tanımayan bir kültürden gelen bir hükümdar için, konuşacağı söylenen ama sessiz kalan bir nesnenin anlamsız ya da kışkırtıcı görünmüş olabileceğini vurguladı. And halkları arasında, fetihten sonra oynanan bazı tören ve oyunlarda da bu sahne, hükümdarın yabancıların kâğıdını anlayamaması biçiminde canlandırıldı. Bir olay, farklı toplulukların belleğinde, farklı anlamlar yüklenerek yaşadı.

Fidye odası da, fethin ekonomik boyutunu gösterir. Cajamarca'da eritilen altın ve gümüş, fetihçiler arasında, rütbelerine ve atlı ya da piyade olmalarına göre paylaştırıldı; beşte biri kraliyete ayrıldı. Bu ganimet, sonraki yıllarda İspanya'dan ve öteki sömürgelerden Peru'ya büyük bir göç dalgası başlattı. Ama İnka ekonomisinde altın ve gümüş, para olarak değil, tapınakları ve sarayları süsleyen, güneşe ve aya adanmış değerli malzemeler olarak kullanılıyordu. Fidye, iki farklı değer anlayışının karşılaşmasıydı; eritme ocaklarında bu eşyaların sanatsal ve dinsel anlamı yok oldu.

Fetihten sonraki yıllarda, İspanyol yönetimi And halklarının yaşamını derinden değiştirdi. İspanyol yerleşimciler, yerli toplulukların emeğini ve haracını, «encomienda» adı verilen haklarla kendi aralarında paylaştı. Salgınlar ve zorla çalıştırma, And köylerini kuşaktan kuşağa boşalttı. Ama yerli önderler, İspanyol mahkemelerinde dava açarak ve yeni kurumları kendi çıkarlarına kullanarak, bu düzene karşı hak aramayı da öğrendi.

Fetihçilerin kendi aralarındaki çatışmalar da, fethin neden bu kadar uzun sürdüğünü açıklar. Pizarro kardeşler ile Almagro, ganimetin ve özellikle Cuzco'nun kimin yönetim alanına düştüğü konusunda anlaşamadı. Almagro, güneye, bugünkü Şili'ye yaptığı ve umduğu zenginliği bulamadığı bir seferden döndükten sonra Cuzco'yu ele geçirdi; 1538'deki savaşta yenilip idam edildi. Üç yıl sonra onun taraftarları Francisco Pizarro'yu Lima'da öldürdü. Ardından İspanyol kraliyeti, yerli halkların emeğine sınır koymaya çalışan yeni yasalar çıkarınca, Pizarro'nun kardeşlerinden biri kraliyete karşı ayaklandı. Peru, fethinden sonraki yaklaşık yirmi yıl boyunca, fetihçilerin birbirleriyle ve kendi krallarıyla savaştığı bir ülke oldu; bu kargaşa, Vilcabamba'daki direnişe de nefes alacak alan açtı.

Son olarak, Vilcabamba'daki Neo-İnka devleti, fethin bir yenilgi ve teslimiyet hikâyesi olmadığını hatırlatır. Manco Inca'nın oğulları, İspanyol yetkililerle mektuplaştı, antlaşmalar görüştü ve biri Hristiyanlığı kabul ederek İspanyol yönetimiyle bir uzlaşma aradı. Genel vali Francisco de Toledo'nun 1572'deki seferi, bu uzun direnişe son verdi; ama İnka soyunun belleği, sömürge dönemi boyunca yaşamaya devam etti.

Uzman Notu

Temel literatür

• Clements R. Markham (çev. ve ed.), Reports on the Discovery of Peru (Londra: Hakluyt Society, 1872).
• John Hemming, The Conquest of the Incas (Londra: Macmillan, 1970).
• Nathan Wachtel, La vision des vaincus: Les Indiens du Pérou devant la Conquête espagnole, 1530–1570 (Paris: Gallimard, 1971).
• Steve J. Stern, Peru's Indian Peoples and the Challenge of Spanish Conquest: Huamanga to 1640 (Madison: University of Wisconsin Press, 1982).
• Sabine MacCormack, Religion in the Andes: Vision and Imagination in Early Colonial Peru (Princeton: Princeton University Press, 1991).
• Kim MacQuarrie, The Last Days of the Incas (New York: Simon and Schuster, 2007).

Arşiv ve kaynak

Peru'nun fethinin kaynakları arasında Xerez'in ve öteki fetihçilerin anlatıları, Hernando Pizarro'nun mektubu, Cajamarca'daki ganimet paylaşım listeleri, sonraki yıllarda yazılmış İspanyol kronikleri, Neo-İnka hükümdarlarından birinin anlattıklarına dayanan bir metin ve İspanyol sömürge arşivlerindeki davalar vardır. Markham'ın Hakluyt Society cildi, taranmış hâliyle Internet Archive'dan erişilebilir durumdadır.

Açık sorular

• Huayna Capac'ın ölümüne yol açan hastalık gerçekten çiçek hastalığı mıydı, yoksa bu açıklama sonradan mı kuruldu?
• Kitap sahnesinin iki farklı anlatısından hangisi olaylara daha yakındır; yoksa ikisi de saldırıyı haklı göstermek için mi biçimlendirildi?
• Neo-İnka devleti, İspanyol yönetimine karşı bir direniş miydi, yoksa onunla pazarlık yapmaya çalışan bir siyasal güç mü?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Atahualpa'nın Cajamarca'da esir alındığı yıl hangisidir? A) 1519 B) 1527 C) 1536 D) 1532
2. (Hedef 1) Vilcabamba'daki Neo-İnka devletinin son hükümdarı olarak 1572'de ele geçirilen kimdir? A) Manco Inca B) Túpac Amaru C) Huáscar D) Huayna Capac
3. (Hedef 2) Xerez'in anlatısına göre Atahualpa, kitabı ne yaptı? A) Rahibe geri verdi B) Açmadan yanında tuttu C) Açıp beş altı adım öteye fırlattı D) Okumaya çalıştı
4. (Hedef 2) Hernando Pizarro'nun mektubunu yazdığı kurum hangisidir? A) Santo Domingo'daki kraliyet mahkemesi B) Papalık C) Sevilla ticaret odası D) Panama valiliği
5. (Hedef 3) And halklarının fethe yalnızca yenik düşmediğini, mahkemeleri de kullanarak direndiğini Huamanga örneğiyle gösteren tarihçi kimdir? A) John Hemming B) Nathan Wachtel C) Kim MacQuarrie D) Steve Stern

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Francisco Pizarro, küçük bir birlikle İnka İmparatorluğu'nu nasıl ele geçirdi ve bu ele geçiriş neden kırk yıl sürdü? Cevabında Xerez'in ve Hernando Pizarro'nun kitap sahnesi anlatılarını ve fidye odasını kullan; Hemming ile Wachtel'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. D — Atahualpa 1532'de esir alındı.
2. B — Son hükümdar Túpac Amaru'dur.
3. C — Xerez'e göre kitabı açıp beş altı adım öteye fırlattı.
4. A — Mektup Santo Domingo'daki kraliyet mahkemesine yazıldı.
5. D — Bu tarihçi Steve Stern'dür.

Kapsamlı bir cevap, İnka İmparatorluğu'nun Huayna Capac'ın ölümünden sonra bir iç savaşla bölündüğünü ve bir salgınla sarsıldığını, Pizarro'nun bu durumdan yararlandığını açıklar. Xerez'in ve Hernando Pizarro'nun kitap sahnesi anlatılarını karşılaştırarak, aynı olayın iki fetihçi tarafından saldırıyı haklı gösterecek biçimde, ama farklı ayrıntılarla anlatıldığını gösterir. Fidye odasını, hem İspanyolların ganimet tutkusunun hem de İnka devletinin yollar, ulaklar ve depolarla ne kadar büyük bir kaynağı kısa sürede harekete geçirebildiğinin kanıtı olarak okur. Güçlü bir yanıt, Hemming'in fethin uzun süresini ve askerî akışını gösteren anlatısını, Wachtel'in yenilenlerin bakışını öne çıkaran yaklaşımının yanına koyar ve Neo-İnka direnişini fethin bir parçası olarak ele alır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste İnka İmparatorluğu'nun, bir iç savaşın, bir salgının ve küçük bir yabancı birliğin karşılaşmasıyla nasıl çöktüğünü gördük. Ama Huayna Capac'ı öldüren hastalık, İspanyollardan önce And Dağları'na ulaşmıştı; mikroplar, fetihçilerden daha hızlı yol alıyordu. Aynı yıllarda okyanusu ters yönde geçenler de vardı: And Dağları'nın yüksek yamaçlarında yetişen yumrular ve Amerika'nın tahılları, Avrupa'nın, Afrika'nın ve Asya'nın tarlalarına yol alacaktı. Sonraki bölüm bu iki yönlü akışı soruyor: Kolomb Değişimi; patates, mısır ve çiçek hastalığı.