Westphalia: modern devletler sisteminin doğuşu mu?

Öğrenme hedefleri

• 1648 Vestfalya Barışı'nın nasıl hazırlandığını, kimler arasında imzalandığını ve başlıca hükümlerini açıklayabileceksin.
• Antlaşma metinlerinin girişini, genel af maddesini ve imparatorluk prenslerinin haklarını düzenleyen maddeleri okuyarak, barışın kendi dönemindeki anlamını değerlendirebileceksin.
• Vestfalya'nın «modern egemen devletler sisteminin doğuşu» olduğu iddiasını ve bu iddiaya yöneltilen eleştirileri tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — imzalamayan elçi

24 Ekim 1648'de, Kuzeybatı Almanya'daki Münster kentinde, imparatorun, Fransa'nın, İsveç'in ve imparatorluk prenslerinin temsilcileri, beş yıldır süren görüşmelerin sonunda barış antlaşmalarını imzaladı. Kentin çanları çaldı, top atışlarıyla barış ilan edildi. Ama Münster'deki en saygın diplomatlardan biri, papanın elçisi Fabio Chigi, antlaşmayı imzalamadı; tersine, Katolik Kilisesi'nin haklarına zarar verdiği gerekçesiyle resmen karşı çıktı. Kısa süre sonra papa X. Innocentius da, barışın kiliseye aykırı hükümlerinin geçersiz olduğunu ilan eden bir belge hazırladı. Ama kimse bu itiraza aldırmadı; savaşan devletler, papanın onayı olmadan barış yapmıştı. Yüzyıllar sonra, uluslararası ilişkiler kitapları bu barışı, her devletin sınırları içinde en yüksek söz sahibi olduğu modern devletler sisteminin doğum tarihi olarak anlatacaktı. Bu ders, 1648'de gerçekte neyin imzalandığını ve bu ünlü iddianın ne kadar doğru olduğunu soruyor.

Bağlam — iki kentte bir kongre

Otuz Yıl Savaşları'nın son yıllarında, savaşan tarafların hiçbiri kesin bir zafer kazanamayacağını anlamıştı. 1641'de, barış görüşmelerinin Vestfalya bölgesindeki iki kentte yapılması kararlaştırıldı. Katolik Münster'de imparatorun elçileri Fransızlarla, Protestan Osnabrück'te ise İsveçlilerle görüşecekti. Görüşmeler ancak 1643'te başlayabildi ve beş yıl sürdü. Masanın bir yanında imparator III. Ferdinand'ın elçileri, öbür yanında genç Kraliçe Christina'nın İsveç'inin ve Kardinal Mazarin'in yönettiği Fransa'nın temsilcileri oturuyordu. Bu arada savaş durmadı; taraflar, masadaki pazarlık güçlerini artırmak için cephede ilerlemeye çalıştı.

Kongre, Avrupa tarihinde o güne kadar görülmüş en büyük diplomatik toplantılardan biriydi. İmparatorun ve büyük krallıkların yanında, imparatorluk içindeki pek çok prensin, kentin ve piskoposluğun temsilcileri de geldi; yüzlerce elçi ve yardımcıları, aylarca iki küçük kentte yaşadı. Elçiler, kimin kimden önce odaya gireceği, kimin hangi sandalyede oturacağı gibi tören sorunlarını bile uzun uzun tartıştı; çünkü bu sorunlar, hükümdarlarının birbirine göre konumunu simgeliyordu.

Gelişme — antlaşmaların içeriği

Vestfalya Barışı, aslında tek bir antlaşma değil, Münster ve Osnabrück'te imzalanan iki ayrı antlaşmadan ve onlara bağlı başka belgelerden oluşuyordu. Aynı yılın başında Münster'de, İspanya ile Hollanda da ayrı bir barış imzalamış ve İspanya, seksen yıllık savaştan sonra Hollanda Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını tanımıştı.

Barışın dinsel hükümleri, Augsburg'da bir yüzyıl önce kurulan düzeni düzeltti. Kalvinistler, Katoliklerin ve Lüteryenlerin yanında tanındı. Kilise topraklarının kimde kalacağı sorunu, 1624 yılındaki duruma göre, yani bir «normal yıl» ölçüsüne göre çözüldü. Prenslerin uyruklarının dinini belirleme hakkı sınırlandı; kendi prenslerinden farklı bir inanca sahip olanlar, belirli koşullarda evlerinde ibadet edebilecek ve göç etme hakkına sahip olacaktı.

Toprak hükümlerinde İsveç, Baltık kıyısındaki bazı Alman topraklarını aldı; Fransa, daha önce ele geçirdiği bazı Lorraine piskoposluklarını kesin olarak ve Alsas'ta önemli haklar kazandı. İsviçre Konfederasyonu'nun imparatorluktan bağımsızlığı resmen tanındı. İmparatorluk prensleri, kendi toprakları üzerindeki yetkilerini ve birbirleriyle ya da yabancı güçlerle ittifak kurma haklarını güvence altına aldı.

Bu hakların en önemlisi, Almancada «Landeshoheit» denen toprak üstünlüğüydü: bir prensin kendi topraklarında yasa yapma, vergi toplama, asker besleme ve adalet dağıtma yetkisi. Prensler bu yetkiye uzun zamandır fiilen sahipti; ama Vestfalya, onu imparatorluğun temel yasalarından biri hâline getirdi. Öte yandan, toprak üstünlüğü tam bir bağımsızlık anlamına gelmiyordu: prensler, imparatorluk meclisine katılmaya, imparatorluk mahkemelerinin kararlarına uymaya ve imparatorluğun ortak savunmasına katkıda bulunmaya devam etti. Büyük Brandenburg ya da Bavyera gibi prenslikler giderek bağımsız devletler gibi davranırken, küçük kentler, manastırlar ve şövalye toprakları, varlıklarını imparatorluğun koruyucu çatısına borçluydu.

Dönüş noktası — bir ateşkesin mirası

Vestfalya Barışı, Avrupa'daki bütün savaşları sona erdirmedi. Fransa ile İspanya arasındaki savaş, 1659'a kadar sürdü. İsveç ve Fransa, antlaşmanın koruyucusu olarak imparatorluğun iç işlerine karışma hakkı kazandı. Kutsal Roma İmparatorluğu dağılmadı; bir buçuk yüzyıl daha, 1806'ya kadar yaşadı. Ama barış, Avrupa'da dinsel ayrılıkların büyük savaşların başlıca nedeni olduğu bir dönemin kapanışını simgeledi. Bundan sonraki savaşlar, çoğu zaman dinsel değil, hanedan, toprak ve güç dengesi savaşları olacaktı.

Cevap — bir başlangıçtan çok bir dönüm noktası

Vestfalya Barışı, modern egemen devletler sistemini bir anda kurmadı. Ama Avrupa'nın siyasal düzeninde önemli bir dönüm noktasıydı. Papanın itirazına rağmen, dinsel bölünmeyi kalıcı bir gerçek olarak kabul eden ve farklı inançların bir arada yaşamasını hukuki güvencelere bağlayan bir barıştı. Büyük ve küçük pek çok siyasal gücün, uzun görüşmelerle, ortak bir barış düzeni üzerinde anlaştığı bir kongre geleneğini başlattı. Devletlerin çıkarlarının, dinsel birlikten daha ağır bastığı bir diplomasinin yükselişine tanıklık etti. Bu anlamda Vestfalya, modern devletler sisteminin kendisi değil, ona giden uzun yolun önemli bir durağıydı.

Bugünle bağ — bir kavramın siyaseti

Bugün «Vestfalya egemenliği» kavramı, uluslararası siyasette canlı bir tartışmanın merkezindedir. Bazıları, devletlerin iç işlerine karışmama ilkesini, küçük devletleri büyük güçlere karşı koruyan bir güvence olarak savunur. Bazıları ise, insan hakları ihlallerine ya da küresel sorunlara karşı uluslararası müdahaleyi, bu «Vestfalya düzeni»nin aşılması olarak görür. Tartışmanın her iki tarafı da 1648'e başvurur; ama 1648'de imzalanan antlaşmalar, bu kavramın bugün ona yüklenen anlamlarının çoğunu taşımıyordu.

Birincil kaynak

Münster antlaşmasının 64. ve 65. maddeleri, 1710 Londra derlemesindeki çeviriden, bugünkü yazımla:

LXIV. And to prevent for the future any Differences arising in the Politick State, all and every one of the Electors, Princes and States of the Roman Empire, are so establish'd and confirm'd in their antient Rights, Prerogatives, Libertys, Privileges, free exercise of Territorial Right [...] that they never can or ought to be molested therein by any whomsoever upon any manner of pretence. LXV. [...] Above all, it shall be free perpetually to each of the States of the Empire, to make Alliances with Strangers for their Preservation and Safety; provided nevertheless, such Alliances be not against the Emperor, and the Empire, nor against the Publick Peace, and this Treaty.

Türkçesi: LXIV. Ve gelecekte siyasal düzende herhangi bir anlaşmazlık çıkmasını önlemek için, Roma İmparatorluğu'nun seçici prenslerinin, prenslerinin ve zümrelerinin her biri, eski haklarında, ayrıcalıklarında, özgürlüklerinde, imtiyazlarında, toprak hakkının özgürce kullanımında [...] öyle yerleştirilmiş ve onaylanmıştır ki, hiç kimse onları bunlarda, hiçbir bahaneyle rahatsız edemez ve etmemelidir. LXV. [...] Her şeyden önce, imparatorluğun zümrelerinden her biri, kendi korunması ve güvenliği için yabancılarla ittifaklar kurmakta her zaman serbest olacaktır; ancak bu ittifaklar imparatora ve imparatorluğa, kamu barışına ve bu antlaşmaya karşı olmamak koşuluyla.

Kaynak: The Treaty of Munster (1648), LXIV. ve LXV. maddeler; A General Collection of Treatys (Londra: J. Darby, Andrew Bell için, 1710), s. 19–20; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Altmış dördüncü madde, prenslere verilen hakları «eski» haklar olarak tanımlıyor. Bu ifade, antlaşmanın yeni bir düzen mi kurduğunu, yoksa eski bir düzeni mi onayladığını düşündürüyor?
2. Prenslerin ittifak kurma hakkı neden «imparatora ve imparatorluğa karşı olmamak» koşuluna bağlanmış olabilir? Bu koşul, bugünkü egemenlik anlayışıyla nasıl karşılaştırılabilir?
3. Bu maddeler, prenslerin tam bağımsız devletler mi, yoksa bir imparatorluğun güçlü üyeleri mi olduğunu gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Leo Gross (1948) — Barışın üç yüzüncü yılında American Journal of International Law'da yayımladığı makalesinde, Vestfalya'yı eski dünyadan yeni dünyaya açılan görkemli bir kapı olarak tanımladı. Ona göre barış, dünya çapında bir otorite fikrini terk ederek, birbirine eşit egemen devletlerden oluşan modern uluslararası düzenin başlangıcını simgeliyordu.
• Stephen Krasner (1999) — Sovereignty: Organized Hypocrisy adlı kitabında, egemenlik ilkesinin tarih boyunca devletler tarafından sık sık çiğnendiğini gösterdi. Vestfalya antlaşmalarının kendisinin bile, dinsel azınlıkların korunması gibi hükümlerle, prenslerin kendi toprakları içindeki yetkisini sınırladığını vurguladı.
• Andreas Osiander (2001) — International Organization dergisinde yayımladığı makalesinde, Vestfalya'nın modern egemenliği kurduğu fikrini bir «mit» olarak nitelendirdi. Antlaşmaların, imparatorluğun eski anayasal düzenini koruyup güçlendirdiğini, bu mitin ise büyük ölçüde on dokuzuncu yüzyıl tarihçilerinin ve yirminci yüzyıl uluslararası ilişkiler kuramcılarının ürünü olduğunu savundu.
• Derek Croxton (2013) — Westphalia: The Last Christian Peace adlı kitabında, barışı, Hristiyan Avrupa'nın ortak bir barış düzeni kurma çabasının son büyük örneği olarak okudu. Egemenlik kavramının görüşmelerde önemli bir rol oynadığını kabul etti, ama barışı modern devletler sisteminin başlangıcından çok, eski bir dünyanın son ürünü olarak gördü.

Bu tartışmada araştırmacılar, Vestfalya'nın anlamını farklı biçimlerde değerlendirir. Gross, barışı modern uluslararası düzenin başlangıcı olarak görür. Krasner, egemenliğin baştan beri çiğnenen bir ilke olduğunu gösterir. Osiander, Vestfalya'nın egemenlik anlatısını bir mit olarak eleştirir. Croxton ise, barışı eski Hristiyan Avrupa'nın son büyük barışı olarak okur. Tartışma, 1648'in bir başlangıç mı, yoksa bir sonuç mu olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Vestfalya'nın bir «mit»e dönüşmesi, tarih yazımının kendisinin nasıl bir tarihi olduğunu gösteren çarpıcı bir örnektir. On sekizinci yüzyılda barış, imparatorluğun anayasal düzeninin temel belgelerinden biri olarak görülüyordu. On dokuzuncu yüzyılda, ulusal birliğini arayan Alman tarihçileri, onu Almanya'yı bölen ve yabancı güçlerin, özellikle Fransa'nın, Alman işlerine karışmasına kapı açan bir felaket olarak anlattı. Yirminci yüzyılda ise, uluslararası ilişkiler kuramcıları, onu modern devletler sisteminin başlangıç tarihi olarak benimsedi; çünkü bu tarih, egemen devletlerden oluşan bir dünyayı anlatmak için kullanışlı bir başlangıç noktası sunuyordu. Aynı belge, her dönemde, o dönemin ihtiyaçlarına göre farklı biçimlerde okundu.

Barışın dinsel hükümleri, çoğu zaman gözden kaçırılan bir yeniliği içeriyordu. Augsburg'da prenslere uyruklarının dinini belirleme hakkı verilmişti; Vestfalya'da ise, bu hak sınırlandırıldı ve belirli bir yılda var olan dinsel durum korunmaya alındı. Farklı inançtaki uyrukların evlerinde ibadet etme ve göç etme hakları güvenceye kavuştu. İmparatorluğun ortak kurumlarında, Katoliklerle Protestanların eşit temsil edildiği ve dinsel konularda birinin öbürünü oy çokluğuyla ezemeyeceği düzenlemeler getirildi. Bunlar, bugünkü din özgürlüğü anlayışından uzaktı; ama farklı inançların bir arada yaşamasını hukuki kurallara bağlama yolunda önemli adımlardı.

Vestfalya düzeni, Avrupa dışındaki dünyayı da doğrudan kapsamıyordu. Barışa imza atan güçlerin çoğu, aynı yıllarda Amerika'da, Asya'da ve Afrika'da sömürgeler kuruyor, oradaki halkların egemenliğini tanımıyordu. Osmanlı İmparatorluğu da bu barışın tarafı değildi; Avrupa devletleriyle ilişkilerini kendi diplomatik gelenekleri, ahitnameler ve antlaşmalar aracılığıyla yürütüyordu. Osmanlı Devleti, Avrupa devletler topluluğunun resmî bir üyesi olarak ancak 1856'daki Paris Antlaşması'yla kabul edildi. Bu, «Vestfalya düzeni»nin evrensel bir düzen olmaktan çok, uzun süre Avrupa'ya özgü bir düzen olduğunu gösterir.

Vestfalya'nın uygulanması da uzun ve zor bir süreçti. Barışın imzalanmasından sonra, orduların terhis edilmesi, işgal edilen toprakların boşaltılması ve İsveç askerlerine ödenecek tazminatın toplanması için Nürnberg'de yeni bir kongre toplandı; bu görüşmeler 1650'ye kadar sürdü. Binlerce asker, ancak paralarını aldıktan sonra evlerine döndü. Kâğıt üzerindeki barışı gerçek bir barışa dönüştürmek, antlaşmayı imzalamaktan daha fazla zaman ve para gerektirdi. Bu durum, bir barış antlaşmasının, tek başına bir çatışmayı bitirmediğini, onu izleyen uygulamanın da en az onun kadar önemli olduğunu hatırlatır. Pek çok kentte barışın imzalanması, dinsel ayinler, şükran günleri ve halka açık kutlamalarla anıldı; bu kutlamaların bazıları, yüzyıllar boyunca her yıl tekrarlanan yerel bayramlara dönüştü.

Son olarak, Vestfalya'yı değerlendirirken, onun ne kadar uzun ve yıkıcı bir savaşın ardından geldiğini unutmamak gerekir. Barışın «sonsuz unutuş» maddesi, savaş boyunca işlenen suçların hesabını sormaktan vazgeçerek, bir arada yaşamanın yolunu açmaya çalıştı. Bu yaklaşım, adalet ile barış arasındaki gerilimi, bugün de iç savaşların ve büyük çatışmaların ardından yeniden sorulan bir soruyu, ilk büyük biçimlerinden biriyle ortaya koyar.

Uzman Notu

Temel literatür

• A General Collection of Treatys, Declarations of War, Manifestos, and Other Publick Papers (Londra: J. Darby, Andrew Bell için, 1710).
• James Harvey Robinson (ed.), Readings in European History (Boston: Ginn, 1906).
• Leo Gross, «The Peace of Westphalia, 1648–1948», American Journal of International Law 42 (1948), s. 20–41.
• Stephen D. Krasner, Sovereignty: Organized Hypocrisy (Princeton: Princeton University Press, 1999).
• Andreas Osiander, «Sovereignty, International Relations, and the Westphalian Myth», International Organization 55 (2001), s. 251–287.
• Derek Croxton, Westphalia: The Last Christian Peace (New York: Palgrave Macmillan, 2013).

Arşiv ve kaynak

Vestfalya Barışı'nın kaynakları arasında antlaşmaların Latince özgün metinleri, elçilerin yazışmaları ve günlükleri, hükümdarlara gönderilen raporlar ve görüşme tutanakları vardır. Bu belgelerin önemli bir kısmı, yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren eleştirel bir dizi hâlinde yayımlanmıştır. Robinson'ın belge kitabı ile 1710 tarihli antlaşmalar derlemesinin taranmış kopyaları çevrimiçi erişime açıktır.

Açık sorular

• Vestfalya Barışı, modern egemen devletler sisteminin başlangıcı mıydı, yoksa eski imparatorluk düzeninin son ve güçlendirilmiş biçimi mi?
• Barışın dinsel hükümleri, Avrupa'da din özgürlüğünün gelişimine ne ölçüde katkıda bulundu?
• «Vestfalya düzeni» kavramı, bugün uluslararası siyasette neden bu kadar sık kullanılıyor ve bu kullanım 1648'deki metinlerle ne kadar örtüşüyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Vestfalya Barışı'nın görüşmeleri hangi iki kentte yapıldı? A) Augsburg ve Worms B) Münster ve Osnabrück C) Prag ve Viyana D) Paris ve Stockholm
2. (Hedef 1) Vestfalya Barışı ile imparatorluktan bağımsızlığı resmen tanınan konfederasyon hangisidir? A) İsviçre Konfederasyonu B) Hollanda Cumhuriyeti C) Venedik Cumhuriyeti D) Polonya-Litvanya
3. (Hedef 2) Münster antlaşmasının ikinci maddesi, savaş boyunca işlenen her şey için ne öngörür? A) Suçluların yargılanmasını B) Tazminat ödenmesini C) Sonsuz bir unutuş ve genel af D) Papanın hakemliğini
4. (Hedef 2) Münster antlaşmasına göre imparatorluk zümrelerinin yabancılarla ittifak kurma hakkı hangi koşula bağlıdır? A) Papanın onayına B) İsveç kralının iznine C) Fransa'nın onayına D) İmparatora ve imparatorluğa karşı olmamaya
5. (Hedef 3) Vestfalya'nın modern egemenliği kurduğu fikrini bir «mit» olarak nitelendiren araştırmacı kimdir? A) Leo Gross B) Stephen Krasner C) Andreas Osiander D) Derek Croxton

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Vestfalya Barışı, modern egemen devletler sisteminin doğuşu muydu? Cevabında antlaşmanın girişini, genel af maddesini ve imparatorluk prenslerinin haklarını düzenleyen maddeleri kullan; Gross ile Osiander'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Görüşmeler Münster ve Osnabrück'te yapıldı.
2. A — İsviçre Konfederasyonu'nun bağımsızlığı tanındı.
3. C — İkinci madde sonsuz bir unutuş ve genel af öngörür.
4. D — İttifaklar imparatora ve imparatorluğa karşı olmamalıdır.
5. C — Bu araştırmacı Andreas Osiander'dir.

Kapsamlı bir cevap, antlaşmanın girişini, barışın egemen devletlerin değil, Hristiyan topluluğunun ve imparatorluğun diliyle yazıldığının kanıtı olarak kullanır. Genel af maddesini, barışın geçmişin hesabını sormaktan çok bir arada yaşamanın koşullarını kurmayı amaçladığının göstergesi olarak değerlendirir. Prenslerin haklarını düzenleyen maddeleri, onlara geniş bir özerklik tanıdığını, ama bu özerkliği imparatorluk anayasası içinde ve imparatora karşı olmama koşuluna bağlı tuttuğunu gösteren hükümler olarak okur. Güçlü bir yanıt, Gross'un barışı modern uluslararası düzenin görkemli kapısı olarak gören yorumunu, Osiander'in bu anlatıyı sonradan kurulmuş bir mit olarak eleştiren yaklaşımının karşısına koyar ve Vestfalya'yı bir başlangıçtan çok uzun bir dönüşümün önemli bir durağı olarak tanımlar.

Serinin sonu

Bu bölümle «Rönesans ve Reform» kursu sona eriyor. Kurs, bir tüccar loncasının bir kilise kapısı için açtığı yarışmayla, Floransa'da başladı; Medici bankacılarının parasını, atölyelerden çıkan ustaları, antik metinleri arayan hümanistleri ve Mainz'da kitabı ucuzlatan matbaayı izledi. Ardından, bir işsiz memurun siyaset üzerine yazdığı küçük kitaptan, Wittenberg'deki bir rahibin itirazına, Zürih'e, Cenevre'ye ve bir kralın evlilik davasıyla kurduğu kiliseye, Trento'daki konsile ve Cizvitlere, bir yüzyıl süren din savaşlarına ve Münster'deki barışa uzandı. Bu yolculuk boyunca, aynı sorunun farklı biçimlerde sorulduğunu gördük: bir toplumda otorite kime aittir, ve geçmişin metinleri bugünü nasıl biçimlendirir? Programda sırada «Keşifler Çağı ve İlk Küresel İmparatorluklar» kursu var. Bu kurs, Avrupa kendi içindeki dinsel savaşlarla uğraşırken, aynı yüzyıllarda Avrupalı gemicilerin okyanusları nasıl aştığını ve dünyanın farklı köşelerini nasıl birbirine bağladığını anlatıyor. İlk bölüm, bu yolculukların nedenini soruyor: Avrupalılar okyanuslara neden açıldı?