Karşı Reform ve Cizvitler

Öğrenme hedefleri

• Katolik Kilisesi'nin Reform karşısında verdiği yanıtı, Trento Konsili'nin kararlarını ve yeni tarikatların, özellikle Cizvitlerin rolünü açıklayabileceksin.
• Loyolalı Ignatius'un anlatısını ve Trento Konsili'nin iki kararını karşılaştırarak, Katolik yenilenmenin hem bir iç yenilenme hem de bir denetim çabası olduğunu değerlendirebileceksin.
• «Karşı Reform» ve «Katolik Reform» kavramları arasındaki tartışmayı ve Cizvitlerin dünya çapındaki etkisini yorumlayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir yaralı askerin okuduğu kitaplar

1521'de, Luther'in Worms'ta imparatorun önüne çıktığı aylarda, Kuzey İspanya'daki Pamplona kalesini Fransız ordusuna karşı savunan otuz yaşındaki bir İspanyol soylusu ağır yaralandı. Adı Íñigo, sonradan kullandığı adla Ignatius'tu. Ailesinin Loyola'daki şatosuna taşındı; bacağı kötü kaynadığı için aylarca yataktan kalkamadı. Canı sıkılınca, çok sevdiği şövalye romanlarından istedi; ama evde hiç yoktu. Ona yalnızca İsa'nın hayatını ve azizlerin hayatlarını anlatan iki kitap verildi. Ignatius, önce saray hayatını ve hizmet etmek istediği soylu bir hanımı düşünerek, sonra azizlerin yaptıklarını kendisinin de yapıp yapamayacağını sorarak okudu. Bu okumalar, onun hayatını değiştirdi. On dokuz yıl sonra, 1540'ta, kurduğu tarikat papa tarafından onaylandı. İsa Cemiyeti, yani Cizvitler, kısa sürede Katolik Kilisesi'nin en etkili kurumlarından birine dönüştü. Aynı yıllarda Luther'in kilisesinden ayrılan bir rahip ile bir kaleyi savunan yaralı bir asker, Avrupa'nın dinsel haritasını iki farklı yönden değiştirdi. Bu ders, Katolik Kilisesi'nin Reforma nasıl yanıt verdiğini soruyor.

Bağlam — bir yenilenme arayışı

Katolik Kilisesi içinde reform istekleri Luther'den çok önce vardı. On beşinci yüzyılın sonunda ve on altıncı yüzyılın başında, İspanya'da, İtalya'da ve başka yerlerde, din adamlarının eğitimini iyileştirmek, manastırları disipline sokmak ve kişisel dindarlığı güçlendirmek isteyen hareketler ortaya çıkmıştı. Ama papalık, uzun süre büyük bir konsil toplamaktan çekindi; çünkü önceki yüzyılda bazı konsiller papanın gücünü sınırlamaya çalışmıştı. Luther'in kopuşu ve Protestanlığın hızla yayılması, bu çekingenliği sona erdirdi.

Gelişme — Trento Konsili

Papa III. Paulus, uzun hazırlıklardan sonra, 1545'te Kuzey İtalya'daki Trento kentinde büyük bir konsil topladı. Konsil, aralıklarla, 1563'e kadar sürdü. Konsilin iki temel görevi vardı: Protestanların eleştirdiği öğretileri açıkça tanımlamak ve kilisenin kendi içindeki kötüye kullanmaları düzeltmek.

Öğreti konusunda konsil, Protestanlara hiçbir önemli taviz vermedi. Kutsal Kitap'ın tek otorite olmadığını, kilisenin geleneğinin de onunla birlikte bağlayıcı olduğunu ilan etti. Kurtuluşun yalnızca imanla değil, imanla birlikte Tanrı'nın lütfuyla desteklenen iyi işlerle de ilgili olduğunu, yedi sakramentin hepsinin geçerli olduğunu, ekmek ve şarabın ayinde İsa'nın bedenine ve kanına dönüştüğünü yeniden onayladı. Endülijans öğretisi korundu; ama onların satışındaki kötüye kullanmalar yasaklandı.

Konsil, kilisenin iç düzeni için de önemli kararlar aldı. Piskoposların kendi piskoposluk bölgelerinde oturmaları, düzenli olarak bölgelerini denetlemeleri ve vaaz vermeleri zorunlu hâle getirildi. Her piskoposluk bölgesinde, din adamlarını yetiştirmek için bir ruhban okulu kurulması emredildi. Konsilin ardından, Katolik öğretiyi özetleyen resmî bir din kitabı hazırlandı ve papalık, okunması yasak kitapların listesini, yani Yasak Kitaplar Dizini'ni düzenli olarak yayımlamaya başladı. 1542'de Roma'da kurulan kilise mahkemesi, sapkınlık suçlamalarını yargılamakla görevlendirildi.

Dönüş noktası — Cizvitler

Ignatius, iyileştikten sonra silahını bir manastırın sunağına bıraktı, bir yıl boyunca yoksul bir hacı olarak dua ve düşünceyle yaşadı ve bu deneyimlerini, bir başkasına yol gösterecek biçimde düzenlenmiş dört haftalık bir dua ve iç gözlem programına dönüştürdü: Ruhsal Alıştırmalar. Otuzlu yaşlarında Paris'te üniversite eğitimi aldı ve orada, aralarında Navarralı soylu Francisco Xavier'in de bulunduğu altı arkadaşıyla birlikte bir topluluk kurdu. 1540'ta papa III. Paulus, İsa Cemiyeti'ni onayladı.

Cizvitler, geleneksel manastır tarikatlarından farklıydı. Manastırlarda yaşamadılar, ortak dualar için belirli saatlerde toplanmadılar; bunun yerine dünyanın içinde, gerektiği her yere gitmeye hazır bir topluluk olarak çalıştılar. Üyeleri, yoksulluk, iffet ve itaat yeminlerine ek olarak, papanın kendilerini göndereceği her göreve gitmek için özel bir itaat yemini ediyordu. Tarikat, uzun ve sıkı bir eğitimden geçmiş üyelerden oluşuyordu.

Cizvitlerin en büyük etkisi, eğitim alanında oldu. Başlangıçta yalnızca kendi üyelerini yetiştirmeyi amaçlasalar da, 1548'de Sicilya'daki Messina'da dışarıdan öğrencilere de açık ilk okullarını kurdular. Okullar ücretsizdi; hümanist bir eğitimi, yani Latince ve Yunanca edebiyatı, retoriği ve felsefeyi, Katolik inançla birleştiriyordu. On yedinci yüzyılın başında Avrupa'da ve dünyanın öbür ucunda yüzlerce Cizvit okulu vardı; bu okullar, pek çok ülkenin soylu ve kentli seçkinlerini yetiştirdi.

Cizvitler, Avrupa'nın dışına da hızla yayıldı. Francisco Xavier, 1542'de Portekiz'in Hindistan'daki merkezi Goa'ya vardı, 1549'da Japonya'ya ulaştı ve 1552'de Çin kıyısında öldü. Cizvit misyonerler, sonraki on yıllarda Çin'de, Hindistan'da, Amerika'da ve Afrika'da yerel dilleri öğrenerek, kimi zaman yerel kültürlere uyum sağlamaya çalışarak çalıştı. Kadınlar da bu yenilenmede yer aldı: Angela Merici'nin kurduğu Ursulinler kızların eğitimine yöneldi; Ávilalı Teresa, İspanya'da bir kadın tarikatını daha sıkı bir düzene kavuşturdu.

Cevap — savunma ve yenilenme

Katolik Kilisesi, Reforma iki biçimde yanıt verdi. Bir yandan, öğretisini açıkça tanımlayarak Protestanlarla arasındaki sınırı keskinleştirdi, Kutsal Kitap'ın yorumunu ve kitapların basımını denetim altına aldı ve sapkınlık suçlamalarını yargılayan kurumları güçlendirdi. Öte yandan, din adamlarının eğitimini, piskoposların sorumluluğunu ve halkın dinsel hayatını iyileştirmeye çalıştı. Cizvitler, bu iki yönü birleştiren en etkili araç oldu: Katolik inancı savunan, ama bunu okullar, vaazlar ve misyonlar aracılığıyla yapan, disiplinli ve hareketli bir topluluk.

Bugünle bağ — okullar ve bir papa

Bugün dünyanın dört bir yanında yüzlerce Cizvit üniversitesi, lisesi ve okulu hâlâ eğitim veriyor. 2013'te, tarihte ilk kez bir Cizvit, Arjantinli kardinal Jorge Mario Bergoglio, papa seçildi. Dört yüz yıldan uzun bir süre önce bir yaralı askerin kurduğu tarikat, bugün hâlâ Katolik Kilisesi'nin en tanınmış kurumlarından biri.

Birincil kaynak

Trento Konsili, 1563'teki yirmi üçüncü oturumunda, her piskoposluk bölgesinde din adamlarının yetiştirileceği bir okul kurulmasını emretti. James Waterworth'un 1848 çevirisinden:

The holy Synod ordains that all cathedral, metropolitan, and other churches greater than these shall be bound, each according to its means and the extent of the diocese, to maintain, to educate religiously, and to train in ecclesiastical discipline, a certain number of youths of their city and diocese [...] in a college to be chosen by the bishop for this purpose [...]. And It wishes that the children of the poor be principally selected, though It does not, however, exclude those of the more wealthy, provided they be maintained at their own expense.

Türkçesi: Kutsal konsil buyurur ki, bütün katedral, başpiskoposluk ve bunlardan büyük öteki kiliseler, her biri kendi imkânlarına ve piskoposluk bölgesinin büyüklüğüne göre, kentlerinden ve piskoposluk bölgelerinden belirli sayıda genci, piskoposun bu amaçla seçeceği bir kolejde [...] beslemek, dinsel olarak eğitmek ve kilise disiplini içinde yetiştirmekle yükümlü olacaktır. [...] Ve konsil, öncelikle yoksulların çocuklarının seçilmesini diler; ama kendi masraflarını karşılamaları koşuluyla, daha varlıklı olanların çocuklarını da dışlamaz.

Kaynak: Canones et decreta Concilii Tridentini, XXIII. oturum, reform kararı, 18. bölüm (15 Temmuz 1563); James Waterworth (çev.), The Canons and Decrees of the Sacred and Oecumenical Council of Trent (Londra: Dolman, 1848), s. 187–188; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Konsil, din adamlarının eğitimini neden piskoposluk bölgelerinin sorumluluğuna bırakıyor? Bu karar, Reformdan önceki din adamları hakkında ne düşündürüyor?
2. Yoksulların çocuklarının öncelikle seçilmesi, bu okulların toplumsal işlevi hakkında ne söylüyor?
3. Bu karar, Protestanların din adamlarına yönelttiği eleştirilere nasıl bir yanıt olarak okunabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Hubert Jedin (1946) — Katholische Reformation oder Gegenreformation? adlı kısa ama etkili çalışmasında, iki kavramın birbirini dışlamadığını savundu. Ona göre Katolik Kilisesi'nde, Luther'den önce başlayan bir iç yenilenme ile Protestanlığa karşı bir savunma hareketi bir arada vardı ve ikisi de bu dönemi anlamak için gerekliydi.
• Jean Delumeau (1971) — Le catholicisme entre Luther et Voltaire adlı kitabında, Reform ve Karşı Reformu, Avrupa'nın büyük kısmının ancak bu dönemde gerçek anlamda Hristiyanlaştırıldığı bir süreç olarak yorumladı. Ona göre hem Protestan hem Katolik kiliseler, halkın dinsel bilgisini ve davranışını ilk kez sistemli biçimde biçimlendirmeye çalıştı.
• John O'Malley (1993) — The First Jesuits adlı kitabında, Cizvitleri yalnızca Protestanlığa karşı savaşan bir örgüt olarak görmenin yanlış olduğunu gösterdi. İlk Cizvitlerin asıl amacının, Protestanlarla mücadeleden çok, insanlara ruhsal yardımda bulunmak, eğitim vermek ve hayır işleri yapmak olduğunu savundu.
• R. Po-chia Hsia (1998) — The World of Catholic Renewal adlı kitabında, Katolik yenilenmeyi Avrupa'nın sınırlarını aşan, Asya'daki, Amerika'daki ve Afrika'daki misyonları da kapsayan dünya çapında bir hareket olarak ele aldı.

Bu tartışmada araştırmacılar, Katolik yanıtı farklı ölçeklerde değerlendirir. Jedin, iç yenilenme ile savunmanın bir arada var olduğunu gösterir. Delumeau, iki tarafın ortak bir «Hristiyanlaştırma» çabasına katıldığını ileri sürer. O'Malley, Cizvitlerin asıl amacının ruhsal yardım ve eğitim olduğunu vurgular. Hsia ise, bu yenilenmeyi dünya ölçeğinde okur. Tartışma, Katolik Kilisesi'nin bu dönemdeki dönüşümünün bir tepki mi, yoksa kendi iç dinamikleriyle gelişen bir yenilenme mi olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Trento Konsili'nin kararları, Katolik Kilisesi'ni dört yüz yıl boyunca biçimlendirdi. Konsilin tanımladığı öğretiler, ayin düzeni ve kilise örgütü, yirminci yüzyılın ortasındaki İkinci Vatikan Konsili'ne kadar büyük ölçüde değişmeden kaldı. Ama konsil kararlarının uygulanması hızlı ve düzgün olmadı. Fransa gibi bazı Katolik ülkeler, kralın kilise üzerindeki yetkisini sınırlayacağı kaygısıyla, konsilin reform kararlarını uzun süre resmen kabul etmedi. Ruhban okullarının kurulması, pek çok bölgede on yedinci ve on sekizinci yüzyıllara kadar sürdü. Kararların kâğıt üzerindeki gücü ile yerel uygulama arasındaki fark, tarihçilerin son yıllarda en çok incelediği konulardan biridir.

Cizvitlerin başarısının sırrı, onların örgütlenme biçiminde yatıyordu. Tarikat, üyelerini yıllarca süren sıkı bir eğitimden geçiriyor, onları yeteneklerine göre farklı görevlere yönlendiriyor ve düzenli mektuplarla merkeze bilgi aktarıyordu. Roma'daki tarikat başkanı, dünyanın dört bir yanındaki Cizvitlerden gelen raporlar sayesinde, döneminin en iyi bilgilendirilen kişilerinden biriydi. Bu mektuplar, bugün tarihçiler için, Asya'nın, Amerika'nın ve Afrika'nın on altıncı ve on yedinci yüzyıllardaki durumuna ilişkin değerli kaynaklardır.

Cizvit misyonlarının yerel kültürlerle ilişkisi de tartışmalıdır. Çin'de Matteo Ricci gibi Cizvitler, Konfüçyüsçü bilginlerin giysilerini giydi, Çince yazdı ve atalara saygı törenlerini dinsel değil toplumsal bir gelenek olarak yorumlayarak Çinli Hristiyanların bu törenlere katılmasına izin verdi. Bu uyum yöntemi, başka tarikatlarca sert biçimde eleştirildi ve sonunda papalık tarafından yasaklandı. Amerika'da ise, Cizvitler bir yandan yerli halkları sömürgecilerin köleleştirmesine karşı koruyan köyler kurdu, öte yandan onların geleneksel inançlarını ve yaşam biçimlerini değiştirmeye çalıştı. Misyonerlik, hem bir kültürlerarası karşılaşma hem de sömürge düzeninin bir parçasıydı; aynı Cizvit, bir yerde yerel dilin ilk sözlüğünü hazırlarken, başka bir yerde yerel inançların nesnelerini yok ettirebiliyordu.

Katolik yenilenme, sanatta da derin izler bıraktı. Trento Konsili, dinsel resimlerin halkı eğitmek ve dindarlığı güçlendirmek için kullanılabileceğini, ama yanlış öğretileri yaymaması ve uygunsuz olmaması gerektiğini karara bağladı. Bu yaklaşım, izleyiciyi duygusal olarak etkilemeyi amaçlayan, görkemli ve dramatik bir sanat ve mimarlık dilinin gelişmesine katkıda bulundu. Roma'daki Cizvit ana kilisesi, bu yeni kilise mimarisinin Avrupa'da ve Latin Amerika'da çok taklit edilen bir örneği oldu.

Son olarak, Cizvitlerin gücü, onlara çok sayıda düşman da kazandırdı. Protestanlar onları gizli entrikacılar olarak gördü; Katolik hükümdarlar ise, zamanla onların papaya olan özel bağlılığından ve siyasal etkisinden rahatsız oldu. On sekizinci yüzyılda Portekiz, Fransa ve İspanya, Cizvitleri ülkelerinden kovdu ve 1773'te papa, tarikatı kaldırdı. Tarikat, ancak 1814'te yeniden kuruldu. İlginç biçimde, kaldırıldığı yıllarda Cizvitleri kabul eden ülkeler arasında Katolik olmayan Prusya ve Ortodoks Rusya da vardı; bu hükümdarlar, Cizvit okullarının eğitim deneyiminden yararlanmak istiyordu. Tarikatın kaldırılması ve yeniden kurulması, onun hem ne kadar değerli bir eğitim kurumu hem de ne kadar güçlü bir siyasal rakip olarak görüldüğünü gösterir.

Uzman Notu

Temel literatür

• James Waterworth (çev.), The Canons and Decrees of the Sacred and Oecumenical Council of Trent (Londra: Dolman, 1848).
• George Tyrrell (önsöz), The Testament of Ignatius Loyola (Londra: Sands, 1900).
• Hubert Jedin, Katholische Reformation oder Gegenreformation? Ein Versuch zur Klärung der Begriffe (Luzern: Stocker, 1946).
• Jean Delumeau, Le catholicisme entre Luther et Voltaire (Paris: Presses Universitaires de France, 1971).
• John W. O'Malley, The First Jesuits (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1993).
• R. Po-chia Hsia, The World of Catholic Renewal, 1540–1770 (Cambridge: Cambridge University Press, 1998).

Arşiv ve kaynak

Katolik yenilenmenin kaynakları arasında Trento Konsili'nin kararları ve tutanakları, piskoposların bölge denetimlerinin kayıtları, Cizvit tarikatının Roma'daki arşivinde saklanan binlerce mektup ve rapor, okulların ders programları ve misyonerlerin yayımlanmış mektupları vardır. Waterworth'un konsil kararları çevirisi ve Ignatius'un anlatısının 1900 çevirisi Internet Archive'da okunabilir.

Açık sorular

• Katolik yenilenme, Protestanlığa bir tepki miydi, yoksa ondan bağımsız olarak zaten başlamış bir iç reformun devamı mı?
• Trento Konsili'nin kararları, sıradan Katoliklerin dinsel hayatını gerçekte ne kadar ve ne kadar hızlı değiştirdi?
• Cizvit misyonları, kültürlerarası bir diyalog muydu, yoksa sömürge düzeninin dinsel bir aracı mı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Trento Konsili hangi yıllar arasında toplandı? A) 1517–1521 B) 1545–1563 C) 1555–1559 D) 1618–1648
2. (Hedef 2) Trento Konsili'nin 1546 kararına göre, Kutsal Kitap'ın gerçek anlamını belirleme yetkisi kime aittir? A) Her inanana B) Matbaacılara C) Kiliseye D) Üniversitelere
3. (Hedef 1) İsa Cemiyeti'ni, yani Cizvit tarikatını 1540'ta onaylayan papa kimdir? A) III. Paulus B) X. Leo C) VII. Clemens D) IV. Sixtus
4. (Hedef 2) Ignatius'un anlatısına göre, yaralıyken okumak istediği ama evde bulamadığı kitaplar hangi türdendi? A) Hukuk kitapları B) Latince şiirler C) Şövalye romanları D) Ruhsal Alıştırmalar
5. (Hedef 3) İlk Cizvitlerin asıl amacının Protestanlarla mücadeleden çok ruhsal yardım ve eğitim olduğunu savunan tarihçi kimdir? A) Hubert Jedin B) Jean Delumeau C) R. Po-chia Hsia D) John O'Malley

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Katolik Kilisesi'nin Reforma verdiği yanıt, bir «Karşı Reform» muydu, yoksa bir «Katolik Reform» mu? Cevabında Trento Konsili'nin Kutsal Kitap'ın yorumuna ve ruhban okullarına ilişkin kararlarını ve Ignatius'un anlatısını kullan; Jedin ile O'Malley'nin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Trento Konsili 1545–1563 arasında toplandı.
2. C — Kararına göre bu yetki kiliseye aittir.
3. A — Cizvit tarikatını onaylayan papa III. Paulus'tur.
4. C — Ignatius şövalye romanları istemişti.
5. D — Bu tarihçi John O'Malley'dir.

Kapsamlı bir cevap, Trento Konsili'nin Kutsal Kitap'ın yorumuna ve kitapların basımına ilişkin kararını, Protestanların Kutsal Kitap'ı tek otorite sayan ilkesine ve matbaanın özgür dolaşımına verilen savunmacı bir yanıt olarak kullanır. Ruhban okullarına ilişkin kararı ise, din adamlarının eğitimini iyileştirmeyi amaçlayan bir iç yenilenmenin kanıtı olarak değerlendirir. Ignatius'un anlatısını, Katolik yenilenmenin kişisel dindarlıktan ve iç dönüşümden de beslendiğini gösteren bir metin olarak okur. Güçlü bir yanıt, Jedin'in iki kavramın bir arada var olduğunu savunan yaklaşımını O'Malley'nin Cizvitlerin asıl amacını ruhsal yardım ve eğitim olarak gören yorumunun yanına koyar ve Katolik yanıtın hem bir savunma hem de bir yenilenme olduğunu savunur.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste Katolik Kilisesi'nin öğretisini yeniden tanımladığını ve Protestanlarla arasındaki sınırı keskinleştirdiğini gördük. Bu sınır, çoğu zaman yalnızca kitaplarda ve vaazlarda değil, savaş alanlarında da çizildi. Fransa'da Katoliklerle Kalvinistler on yıllarca birbirleriyle savaştı; bir yüzyıl sonra, Kutsal Roma İmparatorluğu'nun topraklarında başlayan ve bütün Avrupa'yı içine çeken otuz yıllık bir savaş, dinsel bölünmenin en ağır bedelini ödetti. Sonraki bölüm bunu soruyor: Din savaşları ve Otuz Yıl Savaşları.