Machiavelli gerçekten "makyavelist" miydi?

Öğrenme hedefleri

• Machiavelli'nin hayatını, Floransa cumhuriyetindeki görevlerini ve Prens ile Söylevler'i hangi koşullarda yazdığını açıklayabileceksin.
• Prens'in, Söylevler'in ve Machiavelli'nin bir mektubunun satırlarını karşılaştırarak, onun siyaset anlayışını değerlendirebileceksin.
• «Makyavelizm» kavramının nasıl doğduğunu ve Machiavelli'nin sonraki yüzyıllarda nasıl yorumlandığını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — akşamları antik saraylarda

1513 yılının Aralık ayında, Floransa'nın birkaç saat güneyinde, San Casciano yakınlarındaki küçük bir çiftlik evinde, işini kaybetmiş bir devlet memuru, Roma'daki dostu Francesco Vettori'ye uzun bir mektup yazdı. Günlerini ormanda odun kestirerek, köy meyhanesinde değirmenci, kasap ve fırıncıyla kâğıt oynayarak geçirdiğini anlattı. Ama akşam olunca her şey değişiyordu: eve dönüyor, tozlu köylü giysilerini çıkarıp saray elbiselerini giyiyor ve çalışma odasına, antik insanların sarayına giriyordu. Orada onlarla konuşuyor, davranışlarının nedenlerini soruyor ve onların yanıtlarını dinliyordu; dört saat boyunca hiçbir yorgunluk, hiçbir kaygı duymuyordu. Bu konuşmalardan edindiklerini, yönetimler üzerine küçük bir kitapta topladığını da ekledi. Mektubun yazarı Niccolò Machiavelli, kitap ise sonradan Prens adıyla bilinecek olan eserdi. Bugün adı, hileci, ahlak tanımaz ve her yolu mubah sayan bir siyaset anlayışının sıfatına dönüşmüş bir adamın, akşamları antik yazarlarla sohbet eden bir okur olduğunu öğrenmek şaşırtıcıdır. Bu ders, Machiavelli'nin gerçekten ne düşündüğünü ve adının nasıl bir sıfata dönüştüğünü soruyor.

Bağlam — bir cumhuriyetin memuru

Machiavelli, 1469'da Floransa'da, soylu ama pek varlıklı olmayan bir ailede doğdu. Babası, antik yazarların kitaplarını toplayan bir hukukçuydu; Niccolò, hümanist bir eğitim aldı. 1494'te Medici ailesi kentten kovulduğunda, Floransa yeniden bir cumhuriyet oldu. 1498'de, yirmi dokuz yaşındaki Machiavelli, cumhuriyetin ikinci şansölyesi olarak seçildi ve dış ilişkilerle ve savaşla ilgilenen kurulun sekreterliğini üstlendi.

Sonraki on dört yıl boyunca Machiavelli, Fransa kralının, papanın, Alman imparatorunun ve İtalya'nın pek çok küçük hükümdarının sarayına elçi olarak gönderildi. Bu görevler, ona güçlü hükümdarların nasıl karar verdiğini, nasıl yalan söylediğini ve nasıl yıkıldığını yakından görme fırsatı verdi. O yıllarda İtalya, Fransız ve İspanyol ordularının savaş alanıydı; İtalyan kentleri kendi savunmalarını büyük ölçüde paralı askerlere bırakmıştı. Machiavelli, cumhuriyetin başı Piero Soderini'yi, yurttaşlardan oluşan bir milis kurmaya ikna etti; bu, kentin kendi yurttaşlarıyla savunulması gerektiği düşüncesinin ürünüydü.

1512'de, İspanyol ordusunun desteğiyle Medici ailesi Floransa'ya geri döndü ve cumhuriyet yıkıldı. Machiavelli görevinden uzaklaştırıldı. Birkaç ay sonra, Medici'lere karşı düzenlenen bir komplonun listesinde adı bulunduğu için tutuklandı ve işkenceyle sorgulandı. Suçu kanıtlanmadı. Medici ailesinden Giovanni'nin papa X. Leo olarak seçilmesinin ardından çıkarılan genel afla serbest bırakıldı ve San Casciano'daki çiftliğine çekildi.

Gelişme — iki kitap

Machiavelli, Prens'i, yeni Medici yöneticilerinin gözüne girmek ve yeniden bir göreve kavuşmak umuduyla yazdı; kitabı sonunda Medici ailesinden genç Lorenzo di Piero de' Medici'ye adadı. Kitap, bir hükümdarın, özellikle de iktidarı yeni ele geçirmiş bir hükümdarın, gücünü nasıl koruyabileceğini anlatır. Machiavelli, geleneksel «hükümdarlara öğüt» kitaplarından farklı olarak, hükümdarın nasıl olması gerektiğini değil, iktidarın gerçekte nasıl işlediğini anlatmayı amaçladığını söyler. Bu yüzden, bir hükümdarın bazen iyi olmamayı öğrenmesi, sevilmek yerine korkulmayı seçmesi ve gerektiğinde verdiği sözü bozması gerektiğini yazar.

Ama Machiavelli'nin asıl uzun eseri, aynı yıllarda yazmaya başladığı ve antik Romalı tarihçi Titus Livius'un Roma tarihinin ilk on kitabı üzerine yorumlardan oluşan Söylevler'dir. Bu kitapta Machiavelli, Roma cumhuriyetinin neden bu kadar güçlü ve uzun ömürlü olduğunu inceler. Ona göre Roma'nın başarısının sırrı, halk ile soylular arasındaki çatışmanın yasalar ve kurumlar aracılığıyla yönlendirilmesi, yurttaşların kendi ordusunu oluşturması ve yasaların herkesi bağlamasıydı.

Dönüş noktası — bir adın sıfata dönüşmesi

Machiavelli, 1527'de öldü; hiçbir zaman eski görevine tam olarak dönemedi. Söylevler 1531'de, Prens 1532'de, yani yazarının ölümünden sonra basıldı. Kitaplar hızla yayıldı ve büyük tepki topladı. 1559'da Katolik Kilisesi, Machiavelli'nin bütün eserlerini okunması yasak kitaplar listesine aldı. 1576'da Fransız Protestan hukukçu Innocent Gentillet, Prens'i, Fransa'daki dinsel savaşlarda yaşanan kıyımların sorumlusu saydığı İtalyan danışmanların öğretisi olarak sunan bir kitap yazdı. İngiltere'de, on altıncı yüzyılın sonunda tiyatro sahnelerinde, «Machiavel» adıyla anılan, dinsiz, entrikacı ve kurnaz bir kötü adam tipi ortaya çıktı. On sekizinci yüzyılda bile, Prusya'nın genç veliahdı Friedrich, Voltaire'in yardımıyla yayımladığı bir risalede, Prens'i bölüm bölüm çürütmeye girişecekti.

Böylece Machiavelli'nin adı, bir sıfata dönüştü. Türkçe de dahil pek çok dilde «makyavelist», amacına ulaşmak için her yolu mubah sayan, hileci ve ahlak tanımaz kişiyi anlatır. Bu anlam, Machiavelli'nin Prens'teki en sert cümlelerinden besleniyordu; ama Söylevler'i, cumhuriyetçi düşüncelerini ve yazdığı dönemin koşullarını büyük ölçüde görmezden geliyordu.

Cevap — iki yüzlü bir miras

Machiavelli, bugün «makyavelist» sözcüğünün anlattığı kişi değildi. O, siyasetin kendi kuralları olduğunu, iyi niyetli bir hükümdarın bile devleti korumak için ahlaken kötü sayılan işler yapmak zorunda kalabileceğini açıkça söyleyen ilk düşünürlerden biriydi. Bu, onun dürüst bir gözlemcisi olduğu bir gerçeklikti; ama bu gerçekliği bir öğretiye dönüştürmesi, onu hem hayranlık hem öfke konusu yaptı. Aynı zamanda, yurttaşların özgürlüğüne, yasaların üstünlüğüne ve halkın yönetime katılmasına inanan bir cumhuriyetçiydi. «Makyavelizm», onun düşüncesinin yalnızca bir yüzünü, çoğu zaman da çarpıtılmış bir biçimde yansıtır; öteki yüzü, antik Roma'dan modern çağa uzanan cumhuriyetçilik geleneğinin en etkili halkalarından biridir.

Bugünle bağ — siyasette gerçekçilik

Bugün bile, siyasal liderlerin kararları değerlendirilirken sık sık Machiavelli'nin adı anılır: bir liderin ahlaki ilkelerden ödün vererek ülkesinin çıkarını koruması mı, yoksa ilkelerine sadık kalması mı gerektiği sorusu. Uluslararası ilişkilerde «gerçekçilik» adı verilen yaklaşım, devletlerin ahlaktan çok güç ve çıkar hesaplarıyla hareket ettiğini savunur ve Machiavelli'yi öncülerinden biri sayar. Onun sorusu, beş yüz yıl sonra hâlâ yanıt bekliyor.

Birincil kaynak

Prens'in on sekizinci bölümü, «Hükümdarların sözlerini nasıl tutmaları gerektiği» başlığını taşır. Machiavelli, bu bölümde, bir hükümdarın hem insan hem hayvan gibi davranmayı bilmesi gerektiğini anlatır. W. K. Marriott'un İngilizce çevirisinden:

You must know there are two ways of contesting, the one by the law, the other by force; the first method is proper to men, the second to beasts; but because the first is frequently not sufficient, it is necessary to have recourse to the second. [...] A prince, therefore, being compelled knowingly to adopt the beast, ought to choose the fox and the lion; because the lion cannot defend himself against snares and the fox cannot defend himself against wolves. Therefore, it is necessary to be a fox to discover the snares and a lion to terrify the wolves.

Türkçesi: Bilmelisin ki mücadele etmenin iki yolu vardır: biri yasayla, öteki güçle; birincisi insana özgüdür, ikincisi hayvanlara; ama birincisi çoğu zaman yeterli olmadığından, ikincisine başvurmak gerekir. [...] Bu yüzden, bilerek hayvanı benimsemek zorunda kalan bir hükümdar, tilkiyi ve aslanı seçmelidir; çünkü aslan kendini tuzaklara karşı savunamaz, tilki de kurtlara karşı savunamaz. Bu yüzden tuzakları fark etmek için tilki, kurtları korkutmak için aslan olmak gerekir.

Kaynak: Niccolò Machiavelli, Il Principe (y. 1513–1514; b. 1532), 18. bölüm; W. K. Marriott (çev.), The Prince (Londra: Dent, 1908); Project Gutenberg. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Machiavelli, yasayı «insana», gücü «hayvanlara» özgü sayıyor. Bu ayrım, onun ahlak ile siyaset arasında nasıl bir ilişki kurduğunu gösteriyor?
2. Tilki ve aslan benzetmesi, bir hükümdarda hangi iki farklı becerinin birleşmesi gerektiğini anlatıyor?
3. Bu satırları, Machiavelli'nin Söylevler'de halkı savunan satırlarıyla nasıl uzlaştırabilirsin?

Tarihçiler Tartışıyor

• Leo Strauss (1958) — Thoughts on Machiavelli adlı kitabında, Machiavelli'yi «kötülüğün öğretmeni» olarak tanımladı. Ona göre Machiavelli, siyaseti ahlaktan ve dinden koparan, antik ve Hristiyan siyaset felsefesiyle bilinçli olarak yollarını ayıran ve modernliğin tehlikeli yolunu açan bir düşünürdü.
• Isaiah Berlin (1972) — «Machiavelli'nin özgünlüğü» adlı denemesinde, Machiavelli'nin ahlakı reddetmediğini, iki farklı ahlakın, Hristiyan ahlakı ile antik yurttaşlık ahlakının, birbiriyle bağdaşmadığını ortaya koyduğunu savundu. Ona göre Machiavelli'nin asıl özgünlüğü, bu iki değer sistemi arasında seçim yapmak zorunda olduğumuzu göstermesiydi.
• J. G. A. Pocock (1975) — The Machiavellian Moment adlı kitabında, Machiavelli'yi antik cumhuriyetçi geleneğin Rönesans'taki yeniden doğuşunun merkezine yerleştirdi. Onun fikirlerinin, İngiliz ve Amerikan cumhuriyetçi düşüncesine kadar uzanan bir yurttaşlık geleneğini biçimlendirdiğini gösterdi.
• Quentin Skinner (1981) — Machiavelli adlı kitabında, onu kendi döneminin hümanist ve siyasal tartışmaları içinde okudu. Machiavelli'nin «hükümdarlara öğüt» türünü bildiğini ve bu türün geleneksel erdem anlayışını bilinçli olarak tersine çevirdiğini gösterdi.

Bu tartışmada araştırmacılar, Machiavelli'yi farklı bağlamlara yerleştirir. Strauss, onu modern siyasetin ahlaktan kopuşunun öncüsü olarak görür. Berlin, onun iki değer sistemi arasındaki çatışmayı ortaya koyduğunu söyler. Pocock, onu cumhuriyetçi bir geleneğin halkası yapar. Skinner ise, onu kendi zamanının dilini bilinçli olarak dönüştüren bir hümanist yazar olarak okur. Tartışma, Machiavelli'nin bir ahlak düşmanı mı, yoksa ahlak ile siyaset arasındaki gerilimi dürüstçe adlandıran bir düşünür mü olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Machiavelli'nin tilki ve aslan benzetmesi, hümanist eğitimin nasıl kullanıldığını gösteren çarpıcı bir örnektir. Marriott'un çevirisindeki bir dipnotun hatırlattığı gibi, «mücadelenin iki yolu vardır; biri insana, öteki hayvanlara özgüdür» cümlesi, doğrudan Cicero'nun Görevler Üzerine adlı eserinden alınmıştır. Ama Cicero, bu ayrımı yaptıktan sonra, ancak birincisi mümkün olmadığında ikincisine başvurulabileceğini söyleyerek, güç ve hileyi insana yakışmayan yollar olarak kınar. Machiavelli ise aynı cümleyle başlayıp, hükümdarın hem tilki hem aslan olmayı bilmesi gerektiği sonucuna varır. Hümanist okullarda Cicero'yu ezberleyerek yetişen okurlar, bu tersine çevirmeyi kolayca fark ediyordu. Machiavelli, antik otoriteyi kullanarak, onun öğüdünün tam tersini savunuyordu.

Prens ile Söylevler arasındaki ilişki, uzun süredir tartışılır. Bir görüşe göre, iki kitap birbirini tamamlar: Prens, bir devletin kurulması ya da yeniden düzenlenmesi gibi olağanüstü anlarda tek bir kişinin gücünün gerekebileceğini, Söylevler ise sağlam kurulmuş bir devletin en iyi özgür bir cumhuriyet olarak yaşayabileceğini anlatır. Başka bir görüşe göre, Prens, bir iş arayışının ürünü olan fırsatçı bir metindir ve Machiavelli'nin asıl inançlarını Söylevler yansıtır. On sekizinci yüzyılda Jean-Jacques Rousseau, Toplum Sözleşmesi'nde, Machiavelli'nin krallara ders verir gibi görünürken aslında halka büyük dersler verdiğini ve Prens'in cumhuriyetçilerin kitabı olduğunu yazdı. Bu yorum, kitabı, hükümdarların nasıl davrandığını halka gösteren bir ifşa olarak okur.

Machiavelli'nin adının çevresindeki kötü ün, onun ölümünden sonraki dinsel ve siyasal çatışmalarla yakından ilgilidir. Katolikler onu dinsizlikle, Protestanlar ise İtalyan ve Katolik entrikacılığıyla suçladı. Her iki taraf da, rakiplerini «makyavelist» olmakla suçlamayı yararlı buldu. Bu süreçte, Machiavelli'nin gerçek metinleri, çoğu zaman okunmadan, bir sembole dönüştü. 1589'da İtalyan yazar Giovanni Botero, «devlet aklı» üzerine bir kitap yazarak, devletin çıkarını gözeten ama Hristiyan ahlakıyla uyumlu bir siyaset anlayışı önerdi; bu kitap, Machiavelli'ye açıkça karşı çıkarken, onun sorularını da devraldı. Devlet aklı kavramı, sonraki yüzyıllarda Avrupa devletlerinin siyasetini anlatmak için yaygın biçimde kullanıldı.

Machiavelli'nin tarih yazarlığı da onun siyaset düşüncesinin bir parçasıdır. Ömrünün son yıllarında, Medici ailesinden bir kardinalin siparişiyle Floransa'nın tarihini yazdı. Bu kitapta, kendisini işinden eden ailenin atalarını övmek zorundaydı; ama iç çatışmaların ve bölünmelerin kenti nasıl zayıflattığını da ayrıntılı biçimde anlattı. Tarihi, geçmişten siyasal dersler çıkarmanın bir aracı olarak görüyordu. Bu anlayış, onu hem hümanistlerin antik örneklere dayanan tarih yazımına bağlar, hem de sonraki yüzyılların, olayları nedenleri ve sonuçlarıyla inceleyen siyasal tarih yazımının öncülerinden biri yapar.

Son olarak, Machiavelli'nin kendi hayatı, onun öğütlerinin ironik bir yorumu gibidir. Prens, bir hükümdarın sözünü bozmayı öğrenmesi gerektiğini söyler; ama yazarı, Vettori'ye yazdığı mektupta kendi sadakatini ve dürüstlüğünü öne çıkararak bir iş istemektedir. Medici'ler ona hiçbir zaman beklediği önemli görevi vermedi. 1527'de Medici'ler kentten yeniden kovulup cumhuriyet yeniden kurulduğunda ise, Machiavelli bu kez Medici'lerle çalışmış biri olarak görüldü ve yeni cumhuriyette de görev alamadı. Birkaç hafta sonra öldü. Siyasetin acımasız kurallarını en açık biçimde anlatan düşünür, o kuralları kendi hayatında hiçbir zaman başarıyla uygulayamadı.

Uzman Notu

Temel literatür

• W. K. Marriott (çev.), Niccolò Machiavelli, The Prince (Londra: Dent, 1908).
• Ninian Hill Thomson (çev.), Niccolò Machiavelli, Discourses on the First Decade of Titus Livius (Londra: Kegan Paul, Trench, 1883).
• Isaiah Berlin, «The Originality of Machiavelli», Myron P. Gilmore (ed.), Studies on Machiavelli (Floransa: Sansoni, 1972).
• J. G. A. Pocock, The Machiavellian Moment: Florentine Political Thought and the Atlantic Republican Tradition (Princeton: Princeton University Press, 1975).
• Quentin Skinner, Machiavelli (Oxford: Oxford University Press, 1981).
• Maurizio Viroli, Niccolò's Smile: A Biography of Machiavelli (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2000).

Arşiv ve kaynak

Machiavelli'nin eserlerinin yanı sıra, onun Floransa cumhuriyeti için yazdığı binlerce resmî mektup, elçilik raporları ve özel yazışmaları korunmuştur. Bu belgeler bugün büyük ölçüde Floransa'nın devlet arşivinde ve ulusal kütüphanesinde saklanır. Prens'in Marriott çevirisi, Söylevler'in Thomson çevirisi ve Rousseau'nun Toplum Sözleşmesi'nin Cole çevirisi Project Gutenberg'de okunabilir.

Açık sorular

• Prens ve Söylevler, tek bir tutarlı siyaset düşüncesinin iki parçası mı, yoksa farklı koşulların ürünü olan iki ayrı görüş mü?
• Prens, hükümdarlara bir öğüt mü, onların nasıl davrandığını halka gösteren bir ifşa mı, yoksa bir iş başvurusu mu?
• Machiavelli'nin «virtù» kavramı, hangi ölçüde antik yurttaşlık erdemine, hangi ölçüde yeni bir siyasal beceri anlayışına dayanıyordu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Machiavelli, 1498'de Floransa cumhuriyetinde hangi göreve seçildi? A) Kentin başı B) İkinci şansölye C) Katedral kurulu başkanı D) Papalık sekreteri
2. (Hedef 1) Machiavelli'nin Roma cumhuriyetini incelediği ve Titus Livius'un tarihi üzerine yazdığı eser hangisidir? A) Prens B) Floransa Tarihi C) Söylevler D) Savaş Sanatı
3. (Hedef 2) Söylevler'in birinci kitabının elli sekizinci bölümüne göre, sağduyu ve kararlılık bakımından hangisi daha üstündür? A) Yasalarla düzenlenmiş bir halk B) Tek bir hükümdar C) Paralı askerler D) Soylular
4. (Hedef 2) Prens'in on sekizinci bölümünde Machiavelli, bir hükümdarın hangi iki hayvanı örnek alması gerektiğini söyler? A) Kartal ve kurt B) Tilki ve aslan C) Aslan ve kartal D) Tilki ve kurt
5. (Hedef 3) Machiavelli'yi «kötülüğün öğretmeni» olarak tanımlayan düşünür kimdir? A) Isaiah Berlin B) Quentin Skinner C) J. G. A. Pocock D) Leo Strauss

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Machiavelli gerçekten "makyavelist" miydi?» sorusunu tartış. Cevabında Prens'in tilki ve aslan bölümünü, Söylevler'in halkı savunan bölümünü ve Vettori'ye yazılan mektubu kullan; Strauss ile Berlin'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Machiavelli ikinci şansölye oldu.
2. C — Bu eser Söylevler'dir.
3. A — Machiavelli'ye göre yasalarla düzenlenmiş bir halk daha üstündür.
4. B — Bu hayvanlar tilki ve aslandır.
5. D — Bu tanım Leo Strauss'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Prens'in tilki ve aslan bölümünü, Machiavelli'nin siyasette gücün ve hilenin kaçınılmazlığını kabul ettiğinin kanıtı olarak kullanır, ama bu bölümün Cicero'nun öğüdünü bilinçli olarak tersine çeviren bir hümanist metin olduğunu da belirtir. Söylevler'in halkı savunan bölümünü, onun cumhuriyetçi inançlarının kanıtı olarak değerlendirir. Vettori mektubunda ise, Prens'in işsiz kalmış bir memurun iş arayışıyla da bağlantılı olduğunu görür. Güçlü bir yanıt, Strauss'un Machiavelli'yi ahlaktan kopuşun öncüsü olarak gören yorumunu, Berlin'in onu iki bağdaşmaz değer sistemi arasındaki gerilimi ortaya koyan bir düşünür olarak gören yorumuyla karşılaştırır ve «makyavelizm» kavramının Machiavelli'nin düşüncesinin yalnızca bir yüzünü, sonraki dinsel ve siyasal çatışmaların merceğinden yansıttığını savunur.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste Machiavelli'nin, Hristiyan ahlakı ile siyasetin gerekleri arasındaki gerilimi açıkça dile getirdiğini ve papaların dünyevi hırslarını sert biçimde eleştirdiğini gördük. Aynı yıllarda, Alplerin kuzeyinde, Wittenberg'de bir manastır rahibi ve ilahiyat profesörü, kilisenin kendisine, özellikle de günahların bağışlanması karşılığında para toplanmasına karşı çok daha köklü bir itiraz yükseltiyordu. Sonraki bölüm bunu soruyor: Luther neden kiliseye karşı çıktı?