Medici ailesi: bankacılar sanatı nasıl finanse etti?

Öğrenme hedefleri

• Medici Bankası'nın nasıl çalıştığını, papalıkla ilişkisini ve ailenin Floransa'da resmî bir unvan taşımadan nasıl söz sahibi olduğunu açıklayabileceksin.
• Vespasiano'nun, Machiavelli'nin ve Lorenzo de' Medici'nin metinlerini karşılaştırarak, Medici harcamalarının dinsel, siyasal ve ailevi amaçlarını değerlendirebileceksin.
• «Medici Rönesans'ı yarattı» yargısının hangi kanıtlara dayandığını ve nerede abartıya dönüştüğünü tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — çan kulesindeki tutuklu

Eylül 1433'te, Floransa'nın en zengin bankacısı Cosimo de' Medici, kent yönetiminin sarayına çağrıldı. Yolda bir akrabası onu uyardı: gitmemeliydi, canı tehlikedeydi. Cosimo, kentin yöneticilerine itaat etmesi gerektiğini söyleyerek yoluna devam etti. Sarayda, hiçbir açıklama yapılmadan, çan kulesindeki dar bir hücreye kapatıldı. Hasımları onu ortadan kaldırmak istiyordu; Cosimo, zehirlenmekten korktuğu için günlerce kendisine getirilen yemeğe dokunmadı. Sonunda dostlarının araya girmesiyle ölümden kurtuldu ve Venedik'e sürgüne gönderildi. Ama bankası çalışmaya devam etti. Rakipleri onun itibarını Roma'da ve Floransa'da yıkmaya çalışırken, Medici kasası parasını çeken müşterilerin yerine yenilerini buldu. Bir yıl dolmadan Cosimo kente geri çağrıldı; bu kez sürgüne gidenler hasımlarıydı. O günden sonra, altmış yıl boyunca, Floransa'da hiçbir önemli karar Medici evinin onayı olmadan verilmedi. Bu ders, bir bankacı ailesinin parasının nasıl kiliselere, kütüphanelere ve saraylara dönüştüğünü, bu harcamaların neye hizmet ettiğini soruyor.

Bağlam — papanın bankacısı

Medici Bankası'nı 1397'de Giovanni di Bicci de' Medici kurdu. Banka, kısa sürede Avrupa'nın en büyük bankacılık şirketlerinden birine dönüştü. Başarısının temelinde papalıkla kurduğu ilişki vardı: Medici'ler, on beşinci yüzyılın büyük bölümünde papalık hazinesinin başlıca bankacısıydı. Avrupa'nın dört bir yanından Roma'ya akan kilise vergilerini ve bağışlarını toplayıp aktarıyor, papalara borç veriyor, onların harcamalarını karşılıyordu. Papalık bankacılığı büyük kâr getiriyordu; ama bankanın kaderini papaların siyasetine ve borçlarını ödeme isteğine bağlıyordu.

Kilise, para karşılığında faiz almayı günah sayıyordu. Bu faiz yasağı, Floransalı bankacıları dolaylı yollar bulmaya itti. En önemli araç kambiyo senediydi.

Medici Bankası tek bir şirket değil, birbirine bağlı ortaklıklardan oluşan bir ağdı. Roma, Venedik, Cenevre, Brugge, Londra, Avinyon ve Milano'daki şubelerin her biri ayrı bir ortaklıktı; Floransa'daki merkez, bunların sermayesinin çoğunu elinde tutuyor ve şube müdürlerini denetliyordu. Bu yapı, bir şubenin batmasının bütün bankayı sürüklemesini önlemek için düşünülmüştü.

Gelişme — unvansız bir yönetim

Cosimo, 1434'ten 1464'teki ölümüne kadar Floransa'nın fiilî yöneticisiydi; ama hiçbir zaman kral, dük ya da ömür boyu yönetici olmadı. Kent, kâğıt üzerinde bir cumhuriyet olarak kaldı. Cosimo'nun gücü, kurullara kimlerin seçilebileceğini belirleyen listelerin denetiminden, olağanüstü yetkili geçici meclislerden ve özellikle geniş bir patronaj ağından geliyordu. Cosimo, dostlarına borç veriyor, onların kızlarının çeyizine katkıda bulunuyor, vergi sorunlarını çözüyor, işlerine aracılık ediyordu; karşılığında sadakat bekliyordu. Kentin önde gelen ailelerinin çoğu, bu ağın bir halkasıydı.

Bu dönemde Medici parası, büyük ölçüde dinsel yapılara aktı. Cosimo, papa IV. Eugenius'un Floransa'da bulunduğu yıllarda, San Marco manastırını mimar Michelozzo'ya yeniden inşa ettirdi ve manastıra, Floransalı bir kitap tutkununun el yazmalarından oluşan, isteyen herkesin kullanabileceği bir kütüphane kurdu. Brunelleschi'nin tasarladığı San Lorenzo kilisesinin yapımını üstlendi; bu kilise, ailenin mezar kilisesi oldu. 1440'larda, yine Michelozzo'ya, kentin ortasında, dışarıdan sade, içeriden görkemli bir aile sarayı yaptırdı. Filozof Marsilio Ficino'nun Platon'un eserlerini Yunancadan Latinceye çevirmesini de destekledi.

Dönüş noktası — Lorenzo ve bankanın gerilemesi

Cosimo'dan sonra oğlu Piero, beş yıl kadar ailenin başında kaldı. 1469'da, henüz yirmi yaşında olan torunu Lorenzo, kentin önde gelen yurttaşlarının çağrısıyla ailenin yerini aldı. Sonradan «Muhteşem» diye anılan Lorenzo, şiir yazan, antik heykel ve değerli taş toplayan, filozofları ve şairleri çevresinde toplayan bir yöneticiydi. Ama onun döneminde banka gerilemeye başladı. Brugge ve Londra şubeleri, hükümdarlara ve soylulara geri alınamayan büyük borçlar verdi; şube müdürleri merkezden giderek bağımsız davrandı. Lorenzo, bankacılıkla dedesi kadar ilgilenmiyordu.

1478'de, rakip bir bankacı ailesinin, Pazzi'lerin önderlik ettiği ve papa IV. Sixtus'un çevresinden destek gören bir suikast girişimi, katedralde Lorenzo'nun kardeşi Giuliano'nun ölümüne yol açtı; Lorenzo kurtuldu. Olayın ardından Medici'lerin kentteki konumu daha da güçlendi. 1492'de Lorenzo öldü; iki yıl sonra, 1494'te, oğlu Piero kentten kovuldu ve banka çöktü.

Aile yine de sahneden çekilmedi. Lorenzo'nun oğlu Giovanni 1513'te papa X. Leo oldu; Lorenzo'nun yeğeni Giulio da 1523'te papa VII. Clemens olarak onu izledi. 1530'larda Medici'ler, bu kez bir cumhuriyetin önde gelen yurttaşları olarak değil, Floransa dükleri olarak geri döndü.

Cevap — paranın üç yolu

Medici parası sanata en az üç yoldan aktı. Birincisi dinseldi: faiz yasağının gölgesinde kazanılmış bir servet, kiliseler ve manastırlar aracılığıyla bir tür kefarete dönüşüyordu. İkincisi siyasaldı: unvanı olmayan bir ailenin gücü, kentin kamusal alanında görünür olmalıydı; yapılar, bu gücü herkesin gözü önüne koyuyor, ama bir yurttaşın dindarlığı ve cömertliği olarak sunuyordu. Üçüncüsü aileviydi: Cosimo'nun korktuğu gibi, servet kaybolabilir, aile kovulabilirdi; taş yapılar ise adı yüzyıllarca taşıyabilirdi. Antik düşünürlerden ödünç alınan ihtişam fikri, yani büyük servetin kamu yararına görkemli işlere harcanmasının bir erdem olduğu düşüncesi, bu harcamalara ahlaki bir dil kazandırdı.

Bugünle bağ — bir mirasın vasiyeti

Medici hanedanının son üyesi Anna Maria Luisa de' Medici, 1737'de yaptığı bir anlaşmayla, ailenin topladığı sanat eserlerinin, kitapların ve değerli nesnelerin Floransa'dan hiçbir zaman çıkarılmamasını, halkın ve yabancıların yararına kentte kalmasını şart koştu. Bugün Floransa'nın müzelerini dolduran koleksiyonların önemli bir kısmı, bu vasiyet sayesinde kentte duruyor. Müze salonlarına, kütüphanelere ve hastane kanatlarına bağışçılarının adının verildiği günümüzde, bir servetin kamusal bir yapıyla ölümsüzleştirilmesi fikri hâlâ çok tanıdıktır.

Birincil kaynak

Lorenzo de' Medici, 1469'da ailenin başına geçtikten sonra tuttuğu kişisel notlarında, dedesi Cosimo'nun sürgünden döndüğü 1434'ten beri ailenin ne kadar harcadığını bir defterden hesapladı. Bu notlar, on sekizinci yüzyılda yayımlandı; burada William Roscoe'nun Lorenzo biyografisinin ekinden aktarılıyor:

Gran somma di denari trovo abbiamo spesi dall'anno 1434 in quà, come appare per un quadernuccio in quarto da detto anno 1434 fino a tutto 1471; si vede somma incredibile, perchè ascende a fiorini 663755, tra muraglie, limosine e gravezze, senza l'altre spese, di che non voglio dolermi, perchè quantunque molti giudicassero averne una parte in borsa, io giudico essere gran lume allo Stato nostro e pajommi ben collocati, e ne sono molto ben contento.

Türkçesi: 1434'ten bu yana büyük bir para harcadığımızı görüyorum; 1434'ten 1471'in sonuna kadar tutulan küçük bir defterden anlaşıldığına göre, bu inanılmaz bir tutardır, çünkü öteki giderler hariç, yapılar, sadakalar ve vergiler arasında 663.755 florine ulaşır. Bundan yakınmak istemem; çünkü pek çokları bir kısmının kesede kalmasını daha iyi bulsa da, ben bunun devletimize büyük bir parlaklık kattığını düşünüyorum, bana iyi yatırılmış görünüyor ve bundan çok memnunum.

Kaynak: Lorenzo de' Medici, Ricordi (1471 dolayları); William Roscoe, The Life of Lorenzo de' Medici, Called the Magnificent, 8. baskı (Londra: Henry G. Bohn, 1846), Ek X, s. 426–427; Internet Archive. Türkçesi, İtalyancasından bizim.

1. Lorenzo, harcamaları «yapılar, sadakalar ve vergiler» diye üçe ayırıyor. Bu üç kalemin bir arada sayılması, ailenin kendi harcamalarını nasıl gördüğü hakkında ne söylüyor?
2. Lorenzo'ya göre bu para «devletimize» parlaklık kattı. Burada «devlet» sözcüğü Floransa cumhuriyetini mi, Medici'lerin kentteki konumunu mu anlatıyor olabilir?
3. Bu not, kamuya açık bir metin değil, kişisel bir aile defteridir. Bu durum, onun bir kaynak olarak değerini nasıl etkiler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Ernst Gombrich (1960) — «Erken Medici'ler sanat hamisi olarak» adlı incelemesinde, Medici himayesine ilişkin birincil kaynakları gözden geçirdi. Cosimo'nun harcamalarının büyük ölçüde dinsel ve kamusal yapılara yöneldiğini, Lorenzo'nun ise sanatın büyük hamisi ününün kanıtlarla pek desteklenmediğini, bu ünün sonradan kurulduğunu gösterdi.
• Raymond de Roover (1963) — The Rise and Decline of the Medici Bank adlı kitabında, bankanın defterlerini ve şube sözleşmelerini inceleyerek, ortaklık yapısını, kambiyo işlemlerini ve papalıkla ilişkisini ayrıntılı biçimde anlattı. Bankanın çöküşünü, hükümdarlara verilen riskli borçlara, şube müdürlerinin denetimsizliğine ve Lorenzo'nun ilgisizliğine bağladı.
• Nicolai Rubinstein (1966) — The Government of Florence under the Medici adlı kitabında, Medici iktidarının kurul seçim listelerinin denetimi, olağanüstü meclisler ve anayasal düzenlemelerle, cumhuriyetin kurumlarını kaldırmadan içeriden nasıl kurulduğunu gösterdi.
• Dale Kent (2000) — Cosimo de' Medici and the Florentine Renaissance adlı kitabında, Cosimo'nun himayesini bir bütün olarak ele aldı. Onun yaptırdığı eserlerin, dindarlığını, aile onurunu, dostluk ve patronaj ağını ve kentin ortak değerlerini aynı anda ifade ettiğini savundu; siyasal hesap ile içten inanç arasında keskin bir ayrım yapılmasına karşı çıktı.

Bu tartışmada araştırmacılar, Medici parasının sanata dönüşmesini farklı açılardan inceler. Gombrich, Lorenzo efsanesini kaynaklarla sınar. De Roover, sanatı mümkün kılan bankanın nasıl kazanıp nasıl kaybettiğini gösterir. Rubinstein, yapıların arkasındaki siyasal düzeneği çözümler. Kent ise, Cosimo'nun harcamalarını tek bir amaca indirgemek yerine, dinsel, ailevi ve siyasal kaygıların birbirinden ayrılamadığı bir bütün olarak okur. Tartışma, himayenin bir iktidar aracı mı, bir inanç ifadesi mi, yoksa ikisi birden mi olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Medici'lerin sanat harcamaları, bankanın defterlerinden ve aile kayıtlarından izlenebildiği için tarihçilere ender bir olanak sunar. Lorenzo'nun 663.755 florinlik hesabı, bu harcamaların büyüklüğü hakkında bir fikir verir. Ama bu rakamı bugünün parasına çevirmek neredeyse imkânsızdır. On beşinci yüzyıl Floransa'sında bir duvar ustası yılda birkaç düzine florin kazanıyordu; büyük bir aile sarayı birkaç on bin florine mal olabiliyordu. Bu karşılaştırmalar, Medici harcamalarının kentteki öteki ailelerin gücünü çok aştığını, ama bir krallığın bütçesiyle kıyaslanamayacağını gösterir. Lorenzo'nun hesabının vergileri de içermesi önemlidir: Medici'ler, servetleri oranında kente vergi ödüyor, bunu da kamuya yapılmış bir hizmet olarak görüyordu.

Faiz yasağı ile sanat arasındaki ilişki de dikkatle ele alınmalıdır. Vespasiano'nun anlattığı vicdan azabı, bir kitapçının hayranlıkla yazdığı bir anlatıdır; Cosimo'nun gerçekten ne hissettiğini bilemeyiz. Ama dönemin vaizleri, tefeciliği sık sık kınıyor, zenginlerin servetlerinin bir kısmını hayır işlerine vererek ruhlarını kurtarmaları gerektiğini söylüyordu. Vasiyetnamelerde kiliselere ve hastanelere bırakılan bağışlar, bu kaygının yaygınlığını gösterir. Medici'lerin dinsel yapılara yönelmesi, bu genel eğilimin çok büyük ölçekli bir örneğidir.

Medici himayesinin siyasal boyutu, yapıların görünüşünde bile okunabilir. Cosimo, Brunelleschi'nin kendisi için hazırladığı çok görkemli bir saray tasarımını, kıskançlık uyandırmaktan çekindiği için reddettiği ve Michelozzo'nun daha ölçülü tasarımını seçtiği yönünde bir rivayet vardır; bu hikâyenin doğruluğu kesin değildir, ama Machiavelli'nin anlattığı ölçülü yurttaş imgesiyle örtüşür. Medici arması, yani altın zemin üzerindeki toplar, yaptırdıkları kiliselerin, manastırların ve sunakların üzerine yerleştirildi. Floransalılar, kentin dört bir yanında bu armayı görerek, kimin cömertliğiyle yaşadıklarını her gün hatırlıyordu. Bazı çağdaşlar bundan rahatsızdı: Cosimo'nun kendi armasını keşişlerin manastırına bile koyduğu, eleştirilerin konusu oldu.

Medici himayesinin çoğu zaman gözden kaçan bir yüzü de ailenin kadınlarıdır. Lorenzo'nun annesi Lucrezia Tornabuoni, dinsel şiirler yazan, kendisine gelen dilekçelerle ilgilenen, evlilikleri ayarlayan ve ailenin bazı mülklerini yöneten biriydi. Ailenin yazışmaları, onun kentin yoksullarından manastırlara kadar pek çok kişi için aracılık ettiğini gösterir. Kadınlar kamusal görevlere seçilemiyordu; ama patronaj ağının bir parçası olan iyilikler, evlilik bağları ve dinsel bağışlar, çoğu zaman onların elinden geçiyordu. Himayeyi yalnızca yapıların ve resimlerin sipariş sözleşmelerinden okumak, bu ev içi ve mektuplarla yürüyen iktidar biçimini görünmez kılar.

Bankanın çöküşü de bu hikâyenin bir parçasıdır. Sanatı finanse eden kâr, uzak kentlerdeki şubelerin ve hükümdarlara verilen borçların riskine dayanıyordu. Lorenzo'nun döneminde bu risk gerçekleşti ve 1494'te banka dağıldı. Ama ailenin siyasal sermayesi, papalığa ve sonra düklüğe uzanan yolu açık tuttu. Yani Medici'ler, bankacı olarak kaybettiklerini, yıllar boyunca biriktirdikleri itibar, ilişkiler ve kentin hafızasına kazınmış adları sayesinde başka bir biçimde geri kazandı. Cosimo'nun «geriye yalnızca yapılar kalacak» öngörüsü, bir yönüyle doğru çıktı: bugün Medici Bankası'nın defterlerini yalnızca uzmanlar okur, ama San Marco'yu ve San Lorenzo'yu her yıl milyonlarca insan ziyaret eder.

Uzman Notu

Temel literatür

• William George ve Emily Waters (çev.), Vespasiano da Bisticci, The Vespasiano Memoirs: Lives of Illustrious Men of the XVth Century (Londra: Routledge, 1926).
• William Roscoe, The Life of Lorenzo de' Medici, Called the Magnificent, 8. baskı (Londra: Henry G. Bohn, 1846).
• E. H. Gombrich, «The Early Medici as Patrons of Art: A Survey of Primary Sources», E. F. Jacob (ed.), Italian Renaissance Studies (Londra: Faber and Faber, 1960).
• Raymond de Roover, The Rise and Decline of the Medici Bank, 1397–1494 (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1963).
• Nicolai Rubinstein, The Government of Florence under the Medici (1434 to 1494) (Oxford: Clarendon Press, 1966).
• Dale Kent, Cosimo de' Medici and the Florentine Renaissance: The Patron's Oeuvre (New Haven: Yale University Press, 2000).

Arşiv ve kaynak

Medici ailesinin ve bankasının kayıtlarının önemli bir kısmı, Floransa Devlet Arşivi'ndeki «Medici avanti il Principato», yani «Prenslikten önce Medici» adlı fonda korunur: iş mektupları, şube sözleşmeleri, muhasebe defterleri ve aile yazışmaları. Vespasiano'nun anıları, Roscoe'nun Lorenzo biyografisi ve ekleri ile Machiavelli'nin Floransa tarihinin İngilizce çevirisi dijital kütüphanelerde serbestçe bulunur.

Açık sorular

• Cosimo'nun dinsel yapılara harcadığı para, bir vicdan kaygısının mı, siyasal bir hesabın mı, yoksa ikisinin ayrılamaz bir karışımının mı ürünüydü?
• Lorenzo'nun sanat hamisi olarak ünü, ne kadar kendi dönemine, ne kadar sonraki Medici düklerinin propagandasına dayanıyor?
• Medici Bankası'nın çöküşünde, yapısal zayıflıkların mı, yöneticilerin hatalarının mı payı daha büyüktü?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Medici Bankası'nın on beşinci yüzyıldaki en önemli müşterisi hangisiydi? A) Venedik Cumhuriyeti B) Fransa kralı C) Floransa loncaları D) Papalık hazinesi
2. (Hedef 1) Faiz yasağı altında, iki kentin paraları arasındaki çevrim oranı üzerinden kazanç sağlamaya yarayan belge hangisidir? A) Kambiyo senedi B) Vergi defteri C) Tapu senedi D) Vasiyetname
3. (Hedef 2) Vespasiano'ya göre Cosimo'ya, vicdanını hafifletmek için bir manastır yaptırmasını öneren kimdi? A) Lorenzo de' Medici B) Papa IV. Eugenius C) Michelozzo D) Marsilio Ficino
4. (Hedef 2) Lorenzo'nun notlarına göre ailenin 1434–1471 arasında yapılar, sadakalar ve vergiler için harcadığı tutar yaklaşık ne kadardı? A) 66 bin florin B) 6 milyon florin C) 663 bin florin D) 6 bin florin
5. (Hedef 3) Lorenzo'nun büyük sanat hamisi ününün kaynaklarla pek desteklenmediğini gösteren tarihçi kimdir? A) Nicolai Rubinstein B) Raymond de Roover C) Dale Kent D) Ernst Gombrich

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Medici'lerin sanat harcamaları, dindarlığın mı, siyasal iktidarın mı ifadesiydi?» sorusunu tartış. Cevabında Vespasiano'nun vicdan anlatısını, Machiavelli'nin ölçülü yurttaş imgesini ve Lorenzo'nun harcama notunu kullan; Gombrich ile Dale Kent'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. D — Medici'lerin en önemli müşterisi papalık hazinesiydi.
2. A — Bu belge kambiyo senedidir.
3. B — Manastırı öneren papa IV. Eugenius'tu.
4. C — Lorenzo 663.755 florinlik bir tutar hesaplar.
5. D — Bu tarihçi Ernst Gombrich'tir.

Kapsamlı bir cevap, Vespasiano'nun anlatısını, faiz yasağı altında kazanılmış bir servetin dinsel yapılar aracılığıyla arındırılması kaygısının bir kanıtı olarak kullanır, ama yazarın Medici hayranlığını da hesaba katar. Machiavelli'nin metnini, borç ağının ve yapıların Medici iktidarının iki direği olduğunu gösteren, ama bir Medici siparişiyle yazılmış bir tanıklık olarak değerlendirir. Lorenzo'nun notunu, harcamaların ailenin kendi gözünde kentteki konumuna parlaklık katan bir yatırım olduğunun kanıtı olarak okur. Güçlü bir yanıt, Gombrich'in Lorenzo efsanesine yönelik eleştirisini Dale Kent'in dinsel, ailevi ve siyasal kaygıları bir bütün olarak gören yaklaşımıyla karşılaştırır ve bu kaygıların birbirinden kolayca ayrılamayacağını savunur.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste Medici parasının yapılara, kütüphanelere ve sunaklara nasıl aktığını gördük; ama hamilerin ısmarladığı işleri yapanlar, çoğu zaman bir atölyede yetişmiş, farklı müşterilerle pazarlık eden ustalardı. Sonraki bölüm, bu ustaların en ünlü üçüne bakıyor: Leonardo, Michelangelo ve Rafael. Soru şu: bir zanaatkâr olarak başlayan sanatçı, nasıl oldu da papaların ve hükümdarların peşinden koştuğu, adı tek başına bir değer taşıyan bir «dâhi»ye dönüştü?