Aztekler ve Tenochtitlan

Öğrenme hedefleri

• Meksikaların küçük bir göçmen topluluğundan Mezoamerika'nın en güçlü imparatorluğuna nasıl yükseldiğini, Üçlü İttifak'ı ve haraç düzenini açıklayabileceksin.
• Cortés'in ve Bernal Díaz'ın Tenochtitlan tasvirlerini karşılaştırarak, fetihçilerin gözünden bir kentin nasıl anlatıldığını ve bu anlatıların neyi gösterip neyi gizlediğini değerlendirebileceksin.
• Göl ortasındaki bir başkentin yüzen tarlalar, göl içi yollar ve tatlı su hatlarıyla nasıl ayakta kalabildiğini ve Aztek imparatorluğunun nasıl bir imparatorluk olduğunu tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — elektrik işçilerinin bulduğu taş

21 Şubat 1978'de, Mexico City'nin merkezinde, büyük katedralin hemen arkasında çalışan elektrik işçileri, kazı sırasında büyük, yuvarlak ve oymalı bir taşa rastladı. Taşın üzerinde, parçalanmış bedeniyle bir tanrıça, Aztek mitolojisinde ay ve yıldızlarla ilişkilendirilen Coyolxauhqui, tasvir edilmişti. Bu buluş, kentin altında yatan Aztek başkentinin en kutsal yapısının, Büyük Tapınak'ın, yani Templo Mayor'un kalıntılarını ortaya çıkaran büyük bir kazı projesini başlattı. Arkeolog Eduardo Matos Moctezuma'nın yönettiği kazılar, yıllar boyunca tapınağın katmanlarını, binlerce sunuyu ve kentin tarihini gün ışığına çıkardı. Modern Mexico City, bir gölün ortasında kurulmuş bir kentin, Tenochtitlan'ın, doğrudan üzerinde duruyor. Bu ders, o kentin ve onu kuran halkın hikâyesini anlatıyor.

Bağlam — kartalın konduğu yer

Kendilerine Meksika diyen halk, geleneklerine göre, kuzeyde Aztlan denen efsanevi bir yurttan yola çıkmış, uzun bir göçün ardından on üçüncü yüzyılda Meksika Havzası'na gelmişti. Havza, o zaman, birbirine rakip pek çok kent devletiyle doluydu. Meksikalar, bu kentlerin arasında yer bulmakta zorlandılar; bir süre güçlü Azcapotzalco kentinin paralı askerleri ve bağımlıları olarak yaşadılar.

Gelenek, Meksikaların, Texcoco Gölü'nün ortasındaki bataklık bir adacıkta, dikenli bir incir kaktüsüne tünemiş bir kartala rastladıklarını ve tanrılarının onlara vaat ettiği yerin burası olduğunu anladıklarını anlatır. Tenochtitlan, geleneksel tarihe göre, 1325 dolaylarında bu adacıkta kuruldu. Bu imge, bugün Meksika'nın bayrağında ve devlet armasında yaşıyor; bir halkın kuruluş efsanesi, bağımsız bir ulusun simgesine dönüşmüş. Yakınlardaki başka bir adacıkta da, kardeş kent Tlatelolco kuruldu.

Gelişme — bir göl kentinin mühendisliği

1428'de, Meksikalar, hükümdarları Itzcoatl'ın önderliğinde, eski efendileri Azcapotzalco'yu yendiler. Ardından Texcoco ve Tlacopan kentleriyle bir ittifak kurdular. Bu «Üçlü İttifak», sonraki yüzyılda Meksika Havzası'nın dışına taşarak, Körfez kıyısından Pasifik'e kadar uzanan geniş bir bölgeyi haraca bağladı. İttifakın içinde, zamanla Tenochtitlan en güçlü ortak hâline geldi.

Tenochtitlan'ın büyümesi, olağanüstü bir mühendislik çabası gerektirdi. Kent, göl kıyısına üç büyük set yoluyla bağlandı; set yollarının üzerindeki köprüler kaldırılabiliyor, böylece kent gerektiğinde bir kaleye dönüşebiliyordu. Gölün doğu kesiminin suyu tuzluydu; on beşinci yüzyılın ortasında, Texcoco'nun şair hükümdarı Nezahualcoyotl'un tasarladığı düşünülen uzun bir set, tuzlu suyu kentin çevresindeki tatlı sudan ayırdı ve taşkınlara karşı korudu. Kentin içme suyu ise, Chapultepec tepesindeki kaynaklardan bir su kemeriyle getiriliyordu.

Kentin çevresindeki çinampalar, onbinlerce insanı beslemeye yardım ediyordu. Tarihçiler, en parlak döneminde, on altıncı yüzyılın başında, Tenochtitlan ve Tlatelolco'da iki yüz bin kadar insanın yaşadığını tahmin eder. Bu nüfusla Tenochtitlan, çağının dev kentleri arasında yer alıyordu; İspanya'nın hiçbir kenti onun büyüklüğüne ulaşmıyordu.

Kentin toplumu, sıkı biçimde örgütlenmişti. Halk, calpulli denen mahalle topluluklarına bölünmüştü; her calpulli'nin kendi toprakları, tapınağı, okulu ve önderleri vardı. Soylular ve rahipler için ayrı okullar bulunuyordu; sıradan ailelerin oğulları da mahalle okullarında savaş ve yurttaşlık eğitimi alıyordu. Uzak bölgelerle ticaret yapan pochteca denen tüccarlar, hem zengin hem de imparatorluk için bilgi toplayan önemli bir gruptu. Başkentte, farklı zanaatlara ayrılmış mahalleler, tüy işçileri, taş ustaları ve altın işçileri vardı.

Dönüş noktası — bir haraç imparatorluğu

Aztek imparatorluğu, Roma ya da Çin gibi, fethettiği toprakları doğrudan yöneten bir imparatorluk değildi. Üçlü İttifak, fethettiği kentlerin kendi hükümdarlarını çoğu zaman yerinde bırakıyor, onlardan düzenli olarak haraç alıyordu. Haraç, mısır, fasulye, pamuklu kumaş, değerli tüyler, yeşim, altın, kakao çekirdekleri ve savaş giysileri gibi mallardan oluşuyordu. Fetihten sonra İspanyollar için hazırlanan bir resimli belge, Mendoza Kodeksi, yüzlerce kentin her yıl ne kadar haraç ödediğini ayrıntılı biçimde sıralar.

Bu düzen, Tenochtitlan'ı zenginleştirdi; ama aynı zamanda kırılgan bir imparatorluk yarattı. Haraç ödeyen kentler, Meksikalara bağlılık duymuyordu; pek çoğu, fırsat bulduğunda isyan etmeye hazırdı. Tlaxcala gibi bazı güçlü kentler ise, Üçlü İttifak'a hiç boyun eğmemiş, onunla sürekli savaş hâlindeydi. 1502'de tahta çıkan Moctezuma, imparatorluğu daha sıkı bir merkeze bağlamaya çalıştı: sarayındaki görevlerden sıradan kökenlileri uzaklaştırdı, soyluların ayrıcalıklarını artırdı, yeni seferlerle haraç bölgelerini genişletti. Bu çabalar, başkentin gücünü artırırken, taşradaki hoşnutsuzluğu da derinleştirdi. 1519'da İspanyollar geldiğinde, bu kırılganlık belirleyici oldu: Cortés'in birkaç yüz askerine, Tenochtitlan'dan nefret eden on binlerce yerli müttefik katıldı.

Cevap — suyun üzerindeki imparatorluk

Tenochtitlan, bir göçmen topluluğun, yaşamaya elverişsiz görünen bir göl adacığını, dünyanın en büyük kentlerinden birine dönüştürmesinin hikâyesiydi. Çinampalar, set yolları, su kemerleri ve setler, bu dönüşümü mümkün kıldı. Üçlü İttifak'ın kurduğu haraç düzeni, kente Mezoamerika'nın dört bir yanından zenginlik taşıdı. Ama bu imparatorluk, fethettiği halkların bağlılığını kazanamadı; bu yüzden, İspanyolların gelişiyle birlikte hızla dağıldı. Aztek imparatorluğu, yüz yıldan az bir sürede yükselmiş ve çökmüştü; ama başkenti, bugün dünyanın en büyük kentlerinden birinin temelinde yaşıyor.

Bugünle bağ — bir kentin altındaki kent

Mexico City, Tenochtitlan'ın kalıntıları üzerine kuruldu. Göl, sonraki yüzyıllarda büyük ölçüde kurutuldu; bu yüzden kentin toprağı hâlâ çöküyor, eski göl yatağının üzerindeki binalar zamanla eğiliyor. Templo Mayor'un kalıntıları bugün kentin merkezinde, katedralin yanında bir müze olarak ziyaret edilebiliyor. Kazılar hâlâ sürüyor; kentin altında her yeni metro hattı, her bina temeli, Tenochtitlan'dan yeni bir parçayı gün ışığına çıkarabiliyor. Eski başkent, bu anlamda, hâlâ keşfedilmekte olan bir kenttir.

Birincil kaynak

Hernán Cortés, 1520'de İspanya kralı V. Karl'a yazdığı ikinci mektubunda, Tenochtitlan'ın büyük pazarını şöyle anlatır. Francis Augustus MacNutt'un İngilizce çevirisinden:

The city has many squares where markets are held and trading is carried on. There is one square, twice as large as that of Salamanca, all surrounded by arcades, where there are daily more than sixty thousand souls, buying and selling, and where are found all the kinds of merchandise produced in these countries, including food products, jewels of gold and silver, lead, brass, copper, zinc, stone, bones, shells, and feathers. […] There is a street set apart for the sale of herbs, where can be found every sort of root and medical herb which grows in the country. There are houses like apothecary shops, where prepared medicines are sold.

Türkçesi: Kentin, pazarların kurulduğu ve ticaret yapılan pek çok meydanı vardır. Bunlardan biri, Salamanca'nınkinin iki katı büyüklüğünde, dört yanı kemeraltlarıyla çevrili bir meydandır; burada her gün, alıp satan altmış binden fazla insan bulunur ve bu ülkelerde üretilen her türlü mal, yiyecekler, altın ve gümüş mücevherler, kurşun, pirinç, bakır, çinko, taş, kemik, deniz kabuğu ve tüyler bulunur. […] Otlar satmaya ayrılmış bir sokak vardır; ülkede yetişen her türlü kök ve şifalı ot orada bulunur. Hazırlanmış ilaçların satıldığı, eczanelere benzeyen evler vardır.

Kaynak: Hernán Cortés, İkinci Mektup (1520); Francis Augustus MacNutt (çev.), Letters of Cortes, cilt I (New York: G. P. Putnam's Sons, 1908), s. 257–258; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Cortés, Tenochtitlan'ın pazarını neden Salamanca'nın meydanıyla karşılaştırıyor? Bu karşılaştırma, mektubun okuru olan İspanya kralı için ne anlam taşıyordu?
2. Pazarda satılan malların çeşitliliği, Aztek ekonomisi ve haraç düzeni hakkında ne düşündürüyor?
3. Cortés, bu mektubu, kentin fethini meşrulaştırmaya ve kraldan destek almaya çalışırken yazdı. Bu durum, onun tasvirini nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Edward Calnek (1972) — Yayımladığı öncü bir makalede, fetih dönemi belgelerini ve arazi kayıtlarını inceleyerek Tenochtitlan'ın yerleşim düzenini ve çinampa tarımını yeniden kurdu. Kentin konut bloklarının, kanalların ve çinampaların nasıl birbirine bağlandığını gösterdi; Tenochtitlan'ı, tarımsal üretimi kent dokusunun içine yerleştiren bir göl kenti olarak anlattı.
• Ross Hassig (1988) — Aztec Warfare adlı kitabında, Aztek imparatorluğunun genişlemesini askerî örgütlenme ve lojistik açısından inceledi. İmparatorluğun, fethettiği bölgeleri doğrudan işgal etmek yerine, savaş tehdidiyle haraç toplayan «hegemonik» bir yapı olduğunu savundu; bu yapının hem ekonomik hem de kırılgan olduğunu vurguladı.
• Frances Berdan ve çalışma arkadaşları (1996) — Aztec Imperial Strategies adlı ortak eserde, imparatorluğun farklı bölgelere farklı stratejilerle yaklaştığını gösterdiler. Merkeze yakın haraç eyaletleri ile sınır bölgelerindeki «stratejik eyaletler» arasında ayrım yaparak, Aztek imparatorluğunun tek tip değil, esnek ve bölgeden bölgeye değişen bir yönetim anlayışına sahip olduğunu savundular.
• Michael E. Smith (1996) — The Aztecs adlı kitabında, Aztek toplumunu yalnızca başkent ve imparatorluk üzerinden değil, taşradaki kentler, köyler ve sıradan insanların gündelik hayatı üzerinden de anlattı. Kendi kazılarına dayanarak, haraç düzeninin taşradaki hane ekonomilerini nasıl etkilediğini gösterdi.

Bu tartışmada tarihçiler, Aztek dünyasını farklı ölçeklerden anlatır. Calnek, başkentin kendisini, kanalları ve tarlalarıyla bir mühendislik ve yerleşim sorunu olarak inceler. Hassig, imparatorluğun askerî ve lojistik temellerini öne çıkarır. Berdan ve çalışma arkadaşları, imparatorluğun farklı bölgelere farklı stratejilerle yaklaştığını gösterir. Smith ise, dikkati başkentten taşraya, seçkinlerden sıradan hanelere çevirir. Birlikte, Aztek imparatorluğunun tek bir kentin görkeminden çok daha karmaşık bir dünya olduğunu ortaya koyarlar.

Derine İn

Aztek tarihini bugün nasıl bildiğimiz sorusu, bu dersin belki de en önemli sorusudur. Kaynaklarımızın büyük bölümü, fetihten sonra yazıldı: fetihçilerin mektupları ve anıları, Sahagún gibi rahiplerin yerli bilgilerin anlattıklarından derlediği ansiklopediler, İspanyol yönetimi için hazırlanan resimli kodeksler. Bu kaynakların her biri, kendi amacını taşır. Cortés, fethini meşrulaştırmak ve kraldan destek almak istiyordu; Díaz, yaşlılığında, fetihteki kendi rolünü ve sıradan askerlerin emeğini öne çıkarmak için yazdı; rahipler, Aztek dinini anlamaya çalışırken aynı zamanda onu ortadan kaldırmayı amaçlıyordu.

Bu kaynakların bir başka sınırı, sayılarla ilgilidir. Tenochtitlan'ın nüfusu, imparatorluğun ne kadar haraç topladığı, fetih sırasında ölenlerin sayısı gibi konularda, fetih dönemi yazarları çoğu zaman büyük ve birbiriyle çelişen rakamlar verir. Cortés, kraldan destek almak için başarısını büyütmek istiyordu; bazı rahipler, yerli halkın uğradığı yıkımı vurgulamak için; bazı yazarlar ise, Aztekleri daha korkunç ya da daha görkemli göstermek için. Modern tarihçiler, bu rakamları, yerleşim alanlarının büyüklüğü, konut yoğunluğu ve tarım kapasitesi gibi bağımsız verilerle sınamaya çalışır. Tenochtitlan'ın nüfusu için bugün verilen tahminler, bu sınamaların sonucudur; ama yine de geniş bir aralıkta kalır.

Arkeoloji, bu yazılı kaynakların boşluklarını doldurmaya ve onları sınamaya yardım ediyor. Templo Mayor kazıları, tapınağın yedi ayrı inşa evresinden geçtiğini, her yeni hükümdarın bir öncekinin üzerine daha büyük bir yapı ekleyerek kendi gücünü gösterdiğini ortaya koydu. Tapınağın altındaki sunularda, imparatorluğun dört bir yanından, hatta daha eski uygarlıklardan, örneğin Teotihuacan'dan ve Olmek dünyasından getirilmiş nesneler bulundu. Bu nesneler, Meksikaların kendilerini, Mezoamerika'nın eski uygarlıklarının mirasçısı olarak sunma çabasını gösterir.

Taşradaki kazılar ise, farklı bir tablo çizer. Aztek imparatorluğuna haraç ödeyen kentlerde ve köylerde, sıradan insanlar, kendi tarlalarını işliyor, pazarlarda alışveriş yapıyor, çanak çömlek ve dokuma üretiyordu. Haraç, onların hayatını ağırlaştırıyordu; ama bu hayat, başkentin görkeminden bağımsız olarak kendi ritmiyle sürüyordu. Aztek tarihini yalnızca Tenochtitlan'ın ve hükümdarlarının hikâyesi olarak anlatmak, bu milyonlarca insanın hikâyesini gözden kaçırmak demektir.

Bu belgelerin kendi yolculukları da bir tarih konusudur. Mendoza Kodeksi, 1540'larda, Yeni İspanya'nın ilk genel valisi Antonio de Mendoza'nın buyruğuyla, yerli ressamlar ve bir İspanyol yorumcu tarafından, kral için hazırlandı. İspanya'ya gönderilirken, taşıyan gemi Fransız korsanlarınca ele geçirildi ve kodeks Fransa'ya götürüldü. Oradan İngiltere'ye geçti, sonunda Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'ne ulaştı. Aztek imparatorluğunun haraç düzenini bugün en ayrıntılı biçimde gösteren belge, böylece, hiç ulaşması gereken yere ulaşmadan, üç ülkenin elinden geçerek korunmuş oldu. Bu yolculuk, sömürge döneminde yerli bilginin nasıl üretildiğini, nasıl el değiştirdiğini ve kimin elinde kaldığını da gösterir. Bugün Meksika'nın ulusal kültür kurumları, bu tür belgelerin yüksek çözünürlüklü kopyalarını kendi araştırmacılarına ve halkına açmak için Avrupa kütüphaneleriyle işbirliği yapıyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Francis Augustus MacNutt (çev.), Letters of Cortes, 2 cilt (New York: G. P. Putnam's Sons, 1908).
• A. P. Maudslay (çev.), Bernal Díaz del Castillo, The True History of the Conquest of New Spain, 5 cilt (Londra: Hakluyt Society, 1908–1916).
• Edward E. Calnek, «Settlement Pattern and Chinampa Agriculture at Tenochtitlan», American Antiquity 37 (1972), s. 104–115.
• Ross Hassig, Aztec Warfare: Imperial Expansion and Political Control (Norman: University of Oklahoma Press, 1988).
• Frances F. Berdan ve çalışma arkadaşları, Aztec Imperial Strategies (Washington: Dumbarton Oaks, 1996).
• Michael E. Smith, The Aztecs (Oxford: Blackwell, 1996).

Arşiv ve kaynak

Aztek tarihinin kaynakları, Cortés'in mektupları, Bernal Díaz'ın ve öbür fetihçilerin anıları, Sahagún'un Floransa Kodeksi olarak bilinen ansiklopedisi, Mendoza Kodeksi gibi resimli belgeler, Nahuatl dilinde yazılmış yerli anlatılar ve Templo Mayor ile taşra kentlerindeki kazılardır. Cortés'in ve Díaz'ın İngilizce çevirileri çevrimiçi arşivlerde bulunur. Mendoza Kodeksi, Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'ndedir ve çevrimiçi olarak incelenebilir.

Açık sorular

• Tenochtitlan'ın nüfusu gerçekte ne kadardı ve bu nüfus nasıl besleniyordu?
• Itzcoatl döneminde yakılan kitaplar, Meksikaların eski tarihi hakkında ne anlatıyordu?
• Aztek imparatorluğu, İspanyollar gelmeseydi ne kadar süre ayakta kalabilirdi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Geleneğe göre Tenochtitlan hangi yıl dolaylarında kuruldu? A) 1250 B) 1325 C) 1428 D) 1521
2. (Hedef 3) Göllerin kıyılarında, çamur ve bitki artıklarıyla oluşturulan verimli yapay tarlalara ne denir? A) Çinampa B) Teras C) Set yolu D) Su kemeri
3. (Hedef 1) 1428'de Tenochtitlan'ın Texcoco ve Tlacopan ile kurduğu ittifaka ne denir? A) Tuna Birliği B) Meksika Konfederasyonu C) Üçlü İttifak D) Göl Birliği
4. (Hedef 2) Tenochtitlan'a yaklaşırken gördüklerini şövalye romanı Amadís'teki büyülere benzeten asker kimdir? A) Hernán Cortés B) Moctezuma C) Bernardino de Sahagún D) Bernal Díaz del Castillo
5. (Hedef 3) Aztek imparatorluğunun fethettiği bölgeleri doğrudan işgal etmek yerine haraç toplayan «hegemonik» bir yapı olduğunu savunan tarihçi kimdir? A) Ross Hassig B) Edward Calnek C) Michael E. Smith D) Eduardo Matos Moctezuma

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Tenochtitlan nasıl bir kentti ve Aztek imparatorluğu nasıl bir imparatorluktu?» sorusunu tartış. Cevabında çinampaları, set yollarını, Cortés'in pazar tasvirini, Díaz'ın hayranlığını, haraç düzenini ve imparatorluğun kırılganlığını kullan; Hassig'in askerî bakışını Smith'in taşradan bakışıyla yan yana koy.

Cevaplar

1. B — Tenochtitlan 1325 dolaylarında kuruldu.
2. A — Bu tarlalara çinampa denir.
3. C — Bu ittifaka Üçlü İttifak denir.
4. D — Bu asker Bernal Díaz del Castillo'dur.
5. A — Bu tarihçi Ross Hassig'dir.

Kapsamlı bir cevap, çinampaları, set yollarını ve su kemerlerini, bir göl adacığının iki yüz bin kişilik bir kente dönüşmesini sağlayan mühendislik çözümleri olarak açıklar. Cortés'in pazar tasvirini ve Díaz'ın hayranlığını, kentin büyüklüğünün ve zenginliğinin tanıklıkları olarak kullanır, ama bu tanıklıkların fetihçilerin amaçlarını da taşıdığını not eder. Haraç düzenini, hem kentin zenginliğinin kaynağı hem de imparatorluğun kırılganlığının nedeni olarak tartışır. Güçlü bir yanıt, Hassig'in hegemonik imparatorluk modelini, Smith'in taşradaki sıradan insanların hayatına bakan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Templo Mayor'un kazıları, yalnızca tapınağın mimarisini değil, Aztek dininin en tartışmalı yönünü de gün ışığına çıkardı: insan kurbanını. İspanyol kaynakları, Tenochtitlan'daki kurban törenlerini dehşet verici ayrıntılarla ve çoğu zaman inanılmaz sayılarla anlattı; bu anlatılar, fethi meşrulaştırmak için de kullanıldı. Son yıllarda, tapınağın yakınında bulunan kafatası rafının kalıntıları, bu törenlerin gerçekliğini somut biçimde gösterdi; ama sayıların ve anlamların nasıl yorumlanacağı hâlâ tartışılıyor. Sıradaki derste bu zor soruyu inceleyeceğiz: Azteklerde insan kurbanı neydi, ne kadar yaygındı, ve bu konudaki anlatılarda gerçek ile abartıyı nasıl ayırt edebiliriz?