Maya şehirleri neden terk edildi?

Öğrenme hedefleri

• Klasik dönem Maya kentlerinin dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda terk edilmesini, zaman çizelgesi ve bölgesel farklılıklarıyla birlikte açıklayabileceksin.
• Landa'nın aktardığı Maya hafızasını, Cortés'in 1525'teki tanıklığını ve göl tortularından elde edilen iklim verilerini karşılaştırarak, farklı kanıt türlerinin çöküş sorusuna nasıl katkıda bulunduğunu değerlendirebileceksin.
• «Çöküş» kavramının Maya tarihi için ne ölçüde uygun olduğunu, kuraklık, savaş ve toplumsal değişim açıklamalarını karşılaştırarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — son tarih

Meksika'nın Chiapas eyaletindeki Toniná kentinde, küçük bir taş anıtın üzerinde, Uzun Sayım takvimiyle yazılmış bir tarih okunur. Bu tarih, bugünkü takvimle MS 909 yılının ocak ayına karşılık gelir. Bilinen en son Uzun Sayım tarihidir. Ondan önceki yüzyılda, güneydeki Maya ovalarının büyük kentleri birer birer susmuştu: Copán'da son tarihli anıt 822'de, Tikal'de 869'da dikilmişti. Yeni saraylar yapılmaz, yeni steller dikilmez, krallar yazıtlarda anılmaz olmuştu. Birkaç kuşak içinde, milyonlarca insanın yaşadığı düşünülen bir bölgenin kentleri büyük ölçüde boşaldı ve orman, yavaş yavaş, tapınakların basamaklarını, meydanları ve yolları kapladı. Bu ders, bu büyük değişimin nedenlerini soruyor: ve bu değişime «çöküş» demenin doğru olup olmadığını.

Bağlam — kalabalık bir dünya

Klasik dönemin son yüzyıllarında, özellikle MS 700 ile 800 arasında, Maya ovaları dünyanın en kalabalık bölgelerinden biriydi. Son yıllarda uçaklardan lazerle yapılan taramalar, Guatemala'nın Petén bölgesinde, ormanın altında gizli kalmış on binlerce yapıyı, tarla setlerini, su kanallarını ve kentleri birbirine bağlayan yolları ortaya çıkardı. Bu taramalar, bölgenin daha önce sanılandan çok daha yoğun yerleşildiğini gösterdi.

Bu kalabalık dünya, aynı zamanda birbirleriyle yoğun biçimde rekabet eden kent devletlerinden oluşuyordu. Sekizinci yüzyılda, Tikal ile Calakmul arasındaki uzun rekabet ve küçük kentler arasındaki savaşlar arttı. Bazı kentlerde, savunma duvarları aceleyle, hatta tapınakların ve sarayların taşları sökülerek inşa edildi. Kralların sayısı ve iddiaları çoğaldıkça, sıradan halkın omzundaki yük de ağırlaştı.

Gelişme — farklı açıklamalar

Maya kentlerinin terk edilmesi için önerilen açıklamalar, neredeyse bir yüzyıldır tartışılıyor. İlk açıklamalardan bazıları, dışarıdan gelen istilacıları, depremleri ya da salgın hastalıkları öne sürdü; ama bunları destekleyen kanıt bulunamadı. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında, dikkat Mayaların kendi toplumsal ve çevresel koşullarına yöneldi.

Bir grup açıklama, nüfusun ve çevrenin sınırlarına odaklanır. Bu görüşe göre, artan nüfus, tarım alanları için ormanların kesilmesine, toprağın aşınmasına ve verimin düşmesine yol açtı. Kireçtaşından oluşan bu ovalarda, tatlı su kaynakları azdı; insanlar yağmur suyunu depolayan havuzlara bağımlıydı. Böyle bir sistem, iyi yıllarda büyük bir nüfusu besleyebilir, ama kötü yıllara karşı çok kırılgandı.

Bir başka grup açıklama, siyasal krizlere odaklanır. Maya kralları, meşruiyetlerini tanrılarla kurdukları ilişkiye, törenlere ve bereketi sağlama iddiasına dayandırıyordu. Kıtlıklar ve savaşlar karşısında bu iddia sarsıldığında, halkın krallara olan güveni de sarsılmış olabilir. Birçok kentte, son dönemde yazıtların ve anıtların birden kesilmesi, kraliyet kurumunun kendisinin çöktüğünü gösterir. Kral ve saray ortadan kalktığında, onlara bağlı zanaatkârlar, yazıcılar ve seçkinler de dağıldı.

Bazı kentlerin son dönem katmanları, bu dağılmanın nasıl yaşandığına dair çarpıcı ipuçları verir. Guatemala'daki Aguateca'da, arkeologlar, aceleyle terk edilmiş bir kraliyet mahallesi buldu: evlerde yarım kalmış işler, yerinde bırakılmış aletler, yere dökülmüş eşyalar vardı. Kent, bir saldırı sırasında yanmış ve sakinleri bir daha geri dönmemişti. Başka kentlerde ise terk ediliş çok daha yavaştı: saraylar önce boşaldı, sıradan insanlar bir süre daha tapınakların çevresinde yaşamayı sürdürdü, sonra onlar da başka yerlere taşındı. Yani «terk ediliş», her kentte farklı bir hızla ve farklı bir biçimde yaşandı. Arkeologlar, bu farklılıkları, toplulukların değişen koşullara karşı gösterdiği dayanıklılığın ve uyum yeteneğinin de bir göstergesi olarak okuyor.

Dönüş noktası — terk edilen ve yaşamaya devam eden

Klasik dönemin sonu, bütün Maya dünyası için aynı anlama gelmedi. Güney ovalarının büyük kentleri boşalırken, kuzeydeki Yukatan'da Chichén Itzá, dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda büyük bir güç merkezi olarak yükseldi. Chichén Itzá'nın gerilemesinden sonra, on üçüncü yüzyılda Mayapán kenti Yukatan'ın başlıca siyasal merkezi oldu. Maya kitapları yazılmaya, takvim hesapları yapılmaya, tapınaklar inşa edilmeye devam etti.

Mayapán da on beşinci yüzyılın ortasında yıkıldı. Landa'nın aktardığı Maya hafızası, bu yıkımı izleyen yüzyılı felaketlerin birbirini izlediği bir dönem olarak hatırlar: bir kasırga, ardından bir salgın, ardından savaşlar. Bu anlatı, Mayaların kendi tarihlerini bolluk ve felaket döngüleri içinde gördüğünü gösterir. Katun denen yirmi yıllık dönemlere dayanan Maya takvimi de, geçmişin olaylarının belirli döngülerde yeniden yaşanacağına inanılan bir zaman anlayışını yansıtıyordu; Landa'nın bilgileri, felaketleri de bu döngülerin içinde hatırlıyordu.

Cevap — bir düzenin sonu

Klasik dönem Maya kentlerinin terk edilmesinin tek bir nedeni yoktu. Uzun ve şiddetli kuraklıklar, kalabalık nüfusun çevre üzerindeki baskısı, kent devletleri arasındaki artan savaşlar ve kralların meşruiyetinin sarsılması birbirini besledi. Bu etkenlerin ağırlığı, bölgeden bölgeye değişiyordu. Sonunda çöken şey, Mayalar değil, belirli bir siyasal ve toplumsal düzendi: yazıtlar diken, saraylar yaptıran, kendilerini tanrılarla halk arasındaki aracı olarak sunan kutsal kralların düzeni. İnsanlar, bu düzen çöktüğünde, başka yerlere göç etti, daha küçük topluluklar hâlinde yaşadı ve yeni siyasal biçimler kurdu.

Bugünle bağ — iklim ve toplum

Maya çöküşü tartışması, bugün iklim değişikliği hakkındaki tartışmalarda sık sık örnek olarak kullanılıyor. Bu kullanım, geçmişten ders çıkarma isteğini yansıtır; ama dikkat de gerektirir. Mayaların deneyimi, bir toplumun iklim değişikliği karşısında hem kırılgan hem de uyum sağlayabilen olduğunu gösterir; çıkarılacak ders, tek bir basit mesajdan çok daha karmaşıktır. Bu yüzden bugün pek çok araştırmacı, «çöküş» yerine «dayanıklılık» kavramıyla çalışmayı tercih ediyor: bir toplumun sarsıntılara ne kadar dayanabildiğini, hangi kurumlarının kırılıp hangilerinin ayakta kaldığını ve insanların yeni koşullara nasıl uyum sağladığını soruyor. Maya tarihi, bu soruların hem yıkım hem de yeniden kuruluş örnekleriyle yanıtlanabildiği nadir alanlardan biridir.

Birincil kaynak

Yukatan'ın Fransisken piskoposu olacak olan Landa, Maya bilgelerinden dinlediği yakın geçmişi, Mayapán'ın yıkılışından sonraki kuşakların hafızası olarak kaydeder. Metin, Brasseur'ün 1864 baskısından alınmıştır:

Que estas gentes tuvieron mas de xx años de abundancia y de salud y se multiplicaron tanto que toda la tierra parescia un pueblo, y que entonces se labraron los templos en tanta muchedumbre, como se vee oy en dia por todas partes y que atravesando por montes se veen entre las arboledas assientos de casas y edificios labrados a maravilla.

Türkçesi: Bu halkların yirmi yılı aşkın bir bolluk ve sağlık dönemi yaşadığı ve o kadar çoğaldıkları ki bütün ülkenin tek bir kasaba gibi göründüğü; ve o zaman, bugün her yerde görüldüğü gibi, tapınakların büyük bir kalabalık hâlinde yapıldığı; ve ormanların içinden geçerken ağaçların arasında ev temellerinin ve şaşılacak biçimde işlenmiş yapıların görüldüğü [anlatılır].

Landa, bu bolluk döneminin ardından, dört yönden esen bir kasırganın ağaçları devirip evleri yaktığını, sağ kalanların yeniden çoğaldığı on beş iyi yılın ardından bir salgının, sonra da büyük savaşların geldiğini aktarır.

Kaynak: Diego de Landa, Relación de las cosas de Yucatán (y. 1566), § X; Brasseur de Bourbourg (ed. ve çev.), Relation des choses de Yucatan (Paris: Arthus Bertrand, 1864), s. 58–62; Internet Archive. Türkçesi, İspanyolcasından bizim.

1. Landa'nın aktardığı Maya hafızası, bolluk dönemini ve ardından gelen felaketleri nasıl birbirine bağlıyor? Bu anlatı, çöküşü açıklayan hangi modern görüşü hatırlatıyor?
2. Landa, ormanların içinde «ev temellerinin ve yapıların» görüldüğünü söylüyor. Bu gözlem, on altıncı yüzyılda Maya ovalarının durumu hakkında ne anlatıyor?
3. Bu anlatı, Klasik dönemin sonundan yaklaşık altı yüzyıl sonra, bir İspanyol rahip tarafından yazıya geçirildi. Böyle geç bir tanıklık, Klasik dönemin sonunu anlamaya ne ölçüde yardım edebilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• David Webster (2002) — The Fall of the Ancient Maya adlı kitabında, çöküşün tek bir nedeni olmadığını, nüfus artışı, çevresel bozulma, seçkinler arası rekabet ve savaşların birbirini beslediği uzun bir süreç olduğunu savundu. Özellikle kalabalık nüfusun tarım sistemi üzerindeki baskısını ve seçkinlerin artan taleplerini vurguladı.
• Jared Diamond (2005) — Collapse adlı kitabında, Maya çöküşünü, toplumların çevrelerini tüketerek kendi sonlarını hazırladıklarının örneklerinden biri olarak anlattı. Ormanların kesilmesini, toprak aşınmasını ve kuraklığı, kralların kısa vadeli çıkarlarına odaklanıp uzun vadeli sorunları görmezden gelmesiyle birleştirdi.
• Patricia McAnany ve Norman Yoffee (2010) — Derledikleri Questioning Collapse adlı kitapta, Diamond'ın ve benzeri anlatıların «çöküş» kavramını eleştirdiler. Mayaların ortadan kaybolmadığını, toplumların değişen koşullara uyum sağlayarak dönüştüğünü, «çöküş» anlatısının bugünkü Maya halklarını görmezden geldiğini savundular.
• Douglas Kennett ve çalışma arkadaşları (2012) — Science'ta yayımladıkları makalede, Belize'deki bir mağaranın sarkıtlarından yüksek çözünürlüklü bir yağış kaydı çıkardılar. Yağışlı yüzyılların Maya kentlerinin büyümesiyle, kuraklık dönemlerinin ise savaşların artması ve siyasal parçalanmayla örtüştüğünü göstererek, iklim ile siyaset arasındaki ilişkiyi somutlaştırdılar.

Bu tartışmada tarihçiler ve bilim insanları, Maya kentlerinin terk edilmesini farklı ölçeklerden açıklar. Webster, uzun vadeli toplumsal ve çevresel baskıları öne çıkarır. Diamond, çevresel yıkımı ve seçkinlerin kısa görüşlülüğünü vurgular. McAnany ve Yoffee, «çöküş» kavramının kendisini sorgulayarak dönüşümü ve sürekliliği öne çıkarır. Kennett ve çalışma arkadaşları ise, iklim verileriyle siyasal değişim arasında ayrıntılı bir bağ kurar. Tartışma, bir toplumun sonunu mu, yoksa bir dönüşümünü mü anlattığımız sorusu etrafında döner.

Derine İn

«Çöküş» sözcüğü, Maya tarihinin anlatılmasında uzun süre merkezi bir yer tuttu. Ama bu sözcük, neyin çöktüğünü açıkça söylemez. Klasik dönem kentlerinin kraliyet kurumu, yazıt dikme geleneği, büyük tapınak inşaatları ve kalabalık nüfusu gerçekten ortadan kalktı. Ama Maya dili, dini, takvimi, tarım bilgisi ve topluluk yaşamı sürdü. Bu yüzden bazı araştırmacılar, «çöküş» yerine «dönüşüm» ya da «yeniden örgütlenme» gibi sözcükleri tercih ediyor. Sözcük seçimi, yalnızca bir üslup meselesi değildir: bir halkın geçmişini «çöküş» olarak anlatmak, bugünkü torunlarının bu geçmişle bağını zayıflatabilir.

İklim verileri, tartışmanın niteliğini de değiştirdi. Hodell'in göl tortuları ve Kennett'in mağara kayıtları, kuraklıkların gerçek olduğunu ve Klasik dönemin sonuna denk geldiğini gösterdi. Ama bu veriler, kuraklığın tek başına bir açıklama olmadığını da ortaya koydu. Kuzeydeki bazı bölgeler, güneyden daha kurak olmasına rağmen, bu dönemde büyümeyi sürdürdü. Bu, iklimin etkisinin, toplumların onu nasıl karşıladığına bağlı olduğunu gösterir: su depolama sistemleri, ticaret ağları, siyasal örgütlenme ve göç olanakları, aynı kuraklığın farklı yerlerde farklı sonuçlar doğurmasına yol açtı.

Tarihçiler için bu, farklı kanıt türlerini birleştirmenin önemini gösterir. Yazıtlar, kralların ne zaman sustuğunu söyler; kazılar, kentlerin ne zaman boşaldığını ve insanların son yıllarda nasıl yaşadığını gösterir; iklim kayıtları, yağışın ne zaman azaldığını ortaya koyar; lazerle yapılan taramalar, nüfusun ne kadar yoğun olduğunu gösterir. Bu kanıtların her biri, hikâyenin bir parçasını anlatır; hiçbiri tek başına yeterli değildir. Maya çöküşü tartışması, bu yüzden, disiplinlerarası çalışmanın hem zorluğunu hem de verimini gösteren bir örnektir.

Son olarak, bu tartışma, geçmişin bugün için nasıl kullanıldığını da gösterir. Yirminci yüzyılın başında, Mayaları barışçıl rahip-bilginler olarak görenler, çöküşü dışarıdan gelen bir felaketle açıklamaya eğilimliydi. Yüzyılın sonunda, çevre sorunlarına duyarlı bir kuşak, çöküşü ekolojik bir yıkım olarak okudu. Bugün iklim değişikliğiyle yüzleşen bir dünya, kuraklığın rolünü öne çıkarıyor. Her kuşak, Mayaların hikâyesinde kendi kaygılarını da görüyor; tarihçinin görevi, bu kaygıların kanıtların önüne geçmesine izin vermemektir.

Bir soru hâlâ tam olarak yanıtlanmış değil: güneyin kentlerini terk eden insanlar nereye gitti? Bazı araştırmalar, nüfusun bir kısmının kuzeye, Yukatan'ın büyüyen kentlerine, bir kısmının ise Petén'in göl kıyılarına ya da güneydeki dağlık bölgelere göç ettiğini gösteriyor. Bir kısmının da kıtlık, hastalık ve savaş yüzünden hayatını kaybettiği düşünülüyor. Göç, bir toplumun dayanıklılığının da bir biçimidir: bir yerde yaşam sürdürülemez hâle geldiğinde, insanlar başka bir yerde yeni bir hayat kurar. Maya tarihi, bu açıdan, bir yıkım hikâyesi kadar, insanların zor koşullarda yaşamı sürdürme çabasının da hikâyesidir. Göçün izlerini sürmek kolay değildir; ama çanak çömlek üsluplarındaki değişimler ve yeni kurulan yerleşimlerin tarihleri, arkeologlara bu büyük yer değiştirmenin yönleri hakkında ipuçları veriyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Brasseur de Bourbourg (ed. ve çev.), Diego de Landa, Relation des choses de Yucatan (Paris: Arthus Bertrand, 1864).
• Francis Augustus MacNutt (çev.), Letters of Cortes, 2 cilt (New York: G. P. Putnam's Sons, 1908).
• David A. Hodell, Jason H. Curtis ve Mark Brenner, «Possible Role of Climate in the Collapse of Classic Maya Civilization», Nature 375 (1995), s. 391–394.
• David Webster, The Fall of the Ancient Maya: Solving the Mystery of the Maya Collapse (Londra: Thames and Hudson, 2002).
• Patricia A. McAnany ve Norman Yoffee (ed.), Questioning Collapse: Human Resilience, Ecological Vulnerability, and the Aftermath of Empire (Cambridge: Cambridge University Press, 2010).
• Douglas J. Kennett ve çalışma arkadaşları, «Development and Disintegration of Maya Political Systems in Response to Climate Change», Science 338 (2012), s. 788–791.

Arşiv ve kaynak

Maya çöküşü tartışmasının kaynakları, Klasik dönem yazıtlarının son tarihleri, kentlerin son dönem katmanlarının kazıları, göl tortuları ve mağara sarkıtlarından elde edilen iklim kayıtları, lazerle yapılan hava taramaları ve fetih dönemi kaynaklarındaki Maya hafızasıdır. Landa'nın metnine ve Cortés'in mektuplarının MacNutt çevirisine Internet Archive üzerinden ulaşılabilir. İklim çalışmalarının verileri, çoğu zaman açık bilimsel veri arşivlerinde yayımlanır.

Açık sorular

• Kuraklık, Maya kentlerinin terk edilmesinde doğrudan bir neden miydi, yoksa zaten var olan siyasal ve toplumsal gerilimleri mi derinleştirdi?
• Kentleri terk eden milyonlarca insan nereye gitti?
• Kuzeydeki bazı kentler, daha kurak koşullarda nasıl büyümeyi sürdürebildi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bilinen en son Uzun Sayım tarihi hangi yıla karşılık gelir? A) 700 B) 822 C) 909 D) 1697
2. (Hedef 2) Chichancanab Gölü'nün tortularında, yaklaşık MS 800 ile 1000 arasında şiddetli bir kuraklığın izlerini bulan araştırmacı kimdir? A) David Webster B) David Hodell C) Jared Diamond D) Norman Yoffee
3. (Hedef 2) Cortés'in 1525'te ulaştığı ve 1697'ye kadar bağımsız kalan Itza Maya başkenti hangisidir? A) Nojpetén B) Tikal C) Mayapán D) Copán
4. (Hedef 3) «Çöküş» kavramını eleştiren ve Mayaların ortadan kaybolmadığını vurgulayan Questioning Collapse kitabının editörleri kimlerdir? A) Webster ve Diamond B) Hodell ve Kennett C) Landa ve Cortés D) McAnany ve Yoffee
5. (Hedef 1) Klasik dönemin güney kentleri terk edilirken, dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda kuzeyde yükselen büyük Maya merkezi hangisidir? A) Palenque B) Chichén Itzá C) Toniná D) Copán

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Mayalar çöktü mü, dönüştü mü?» sorusunu tartış. Cevabında son Uzun Sayım tarihlerini, iklim kayıtlarını, Landa'nın aktardığı Maya hafızasını, Cortés'in Nojpetén tanıklığını ve bugünkü Maya halklarını kullan; Diamond ile McAnany ve Yoffee'nin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Bu tarih 909 yılına karşılık gelir.
2. B — Bu araştırmacı David Hodell'dir.
3. A — Bu başkent Nojpetén'dir.
4. D — Bu editörler McAnany ve Yoffee'dir.
5. B — Bu merkez Chichén Itzá'dır.

Kapsamlı bir cevap, son Uzun Sayım tarihlerini ve kentlerin boşalmasını, Klasik dönemin kraliyet kurumunun ve kent düzeninin gerçekten sona erdiğinin kanıtları olarak kullanır. İklim kayıtlarını, kuraklığın bu dönüşümde önemli bir etken olduğunu gösteren ama tek başına her şeyi açıklamayan veriler olarak tartışır. Landa'nın aktardığı hafızayı ve Cortés'in Nojpetén tanıklığını, Maya toplumunun Klasik dönemden sonra da sürdüğünün kanıtları olarak okur. Güçlü bir yanıt, Diamond'ın çevresel yıkım ve seçkinlerin kısa görüşlülüğü üzerine kurulu çöküş anlatısını, McAnany ve Yoffee'nin dönüşüm ve süreklilik vurgusuyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Maya ovalarının büyük kentleri sustuktan yaklaşık dört yüzyıl sonra, Meksika Havzası'nda, bir gölün ortasındaki bataklık adacıklarda yeni bir kent kuruldu. Kendilerine Meksika diyen ve sonradan Aztekler olarak anılacak bir halk, geleneklerine göre, bir kaktüsün üzerine konmuş bir kartal gördükleri yere, 1325 dolaylarında Tenochtitlan'ı kurdu. İki yüzyıl içinde bu kent, göl üzerine kurulmuş yüzen bahçeleri, set yolları ve su kemerleriyle, İspanyolların gördüklerinde hayretler içinde kaldığı dev bir başkente dönüştü. Sıradaki derste Aztekleri ve Tenochtitlan'ı inceleyeceğiz: küçük bir göçmen topluluğu nasıl bir imparatorluk kurdu, ve suyun ortasındaki bir başkent, onbinlerce insanı nasıl besleyip içirebildi?