Olmekler: Amerika'nın ana kültürü

Öğrenme hedefleri

• Meksika Körfezi kıyısında gelişen Olmek kültürünün San Lorenzo ve La Venta gibi merkezlerini, dev taş başlarını ve uzak mesafeli ticaret ağlarını açıklayabileceksin.
• Sahagún'un on altıncı yüzyıldaki «Olmeca» tasvirini ve 1925'te La Venta'yı ziyaret eden araştırmacıların anlatısını karşılaştırarak, bir halkın adının ve kimliğinin nasıl kurulduğunu değerlendirebileceksin.
• Olmekleri Mezoamerika'nın «ana kültürü» sayan görüş ile «kardeş kültürler» görüşü arasındaki tartışmayı değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bataklıktaki baş

1925'te, New Orleans'taki Tulane Üniversitesi'nden iki araştırmacı, Danimarkalı arkeolog Frans Blom ve genç antropolog Oliver La Farge, Meksika'nın Tabasco eyaletinde, bataklıklarla çevrili La Venta adlı bir yere ulaştı. Orada, bir ormanın içinde, yontulmuş taş anıtlar buldular. Sonra yere gömülmüş, çan biçiminde dev bir kayaya rastladılar. Biraz kazdıklarında, karşılarındakinin bir insan başının üst kısmı olduğunu gördüler: toprağın içine batmış, dolgun yanaklı, kalın dudaklı, başında miğfere benzer bir başlık olan kocaman bir yüz. Bu başı ve çevresindeki anıtları kimin yaptığını bilmiyorlardı. Bugün biliyoruz ki bu baş, Mayalardan ve Azteklerden çok önce, yaklaşık üç bin yıl önce, Meksika Körfezi kıyısında yaşamış bir halkın eseriydi. Biz bu halka Olmekler diyoruz; ama bu ad, onların kendi adı değil. Bu ders, Amerika'nın bu erken uygarlığını ve onu nasıl tanıdığımızı inceliyor.

Bağlam — nehirler, bataklıklar ve verimli toprak

Olmeklerin yurdu, bugünkü Meksika'nın Veracruz ve Tabasco eyaletlerinde, Meksika Körfezi'ne dökülen nehirlerin çevrelediği sıcak, nemli ve çok yağış alan bir ovaydı. Nehirler her yıl taşarak kıyılarına verimli çamur bırakıyordu; bu setlerde mısır, fasulye ve kabak yetiştiriliyor, nehirlerden ve bataklıklardan balık, kaplumbağa ve su kuşları avlanıyordu. Bu bolluk, yoğun bir nüfusu besleyebiliyordu.

Olmek kültürünün izleri, MÖ ikinci binyılın ortasına kadar uzanır. El Manatí adlı bir bataklıkta, suya bırakılmış sunular arasında, MÖ 1600 dolaylarına tarihlenen kauçuk toplar bulundu; bunlar, dünyanın bilinen en eski kauçuk toplarındandır. MÖ 1400 ile 900 arasında, Coatzacoalcos Nehri kıyısındaki San Lorenzo, bölgenin en büyük merkezi oldu. MÖ 900'den sonra ağırlık merkezi doğuya, La Venta'ya kaydı; La Venta, MÖ 400 dolaylarına kadar parladı. Daha batıdaki Tres Zapotes ise, Olmek döneminin sonunu ve sonrasını yaşadı.

Gelişme — dev başlar ve uzak yollar

Olmeklerin en ünlü eserleri, dev taş başlardır. Bugüne kadar on yedi baş bulundu: onu San Lorenzo'da, dördü La Venta'da, üçü Tres Zapotes ve çevresinde. Başların en büyükleri üç metreyi aşar ve ağırlıkları onlarca tona ulaşır. Her birinin yüzü farklıdır; başlarındaki başlıkların üzerinde farklı simgeler yer alır. Bu yüzden çoğu arkeolog, başların belirli hükümdarların portreleri olduğunu düşünür.

Başların yapıldığı bazalt, yakınlarda bulunmaz. San Lorenzo'nun başları için kullanılan taş, onlarca kilometre uzaktaki Tuxtla Dağları'ndan getirilmişti. Tekerleği ve yük hayvanı olmayan bir toplumun, bu dev kayaları kızaklarla, sallarla ve yüzlerce insanın emeğiyle taşıması, onu örgütleyebilen güçlü bir otoritenin varlığını gösterir. San Lorenzo'da bulunan, birbirine eklenmiş U biçimli bazalt parçalarından yapılmış su kanalları da aynı örgütlenme gücünü yansıtır. Olmek hükümdarları, taşı yalnızca kendi imgelerini yaptırmak için değil, yerleşimin düzenini biçimlendirmek için de kullanıyordu.

Olmek merkezlerinde, uzak bölgelerden getirilmiş başka değerli maddeler de bulunur: Guatemala'dan gelen yeşim, Meksika'nın iç kesimlerinden gelen obsidyen, manyetit aynalar. La Venta'da, bir tapınak alanının altına gömülmüş, yüzlerce ton serpantin taşından yapılmış dev döşemeler ve yeşimden küçük heykel toplulukları ortaya çıktı. Bu sunular, bir kez gömüldükten sonra bir daha görülmemek üzere yapılmıştı. Olmek sanatında tekrar eden imgeler, yarı insan yarı jaguar görünümlü yüzler, mısır bitkisinin simgeleri ve başı yarık figürlerdir. Aynı imgeler, Olmek yurdunun yüzlerce kilometre uzağında, Meksika'nın orta kesimlerinde ve Pasifik kıyısında da görülür.

Dönüş noktası — bir adın ve bir kimliğin kuruluşu

Olmeklerin kendilerine ne dediğini bilmiyoruz. «Olmek» adı, yaklaşık iki bin yıl sonra yaşamış Azteklerin dilinden, Nahuatl'dan gelir ve «kauçuk ülkesinin halkı» anlamına gelir. Aztekler, Körfez kıyısının kendi çağlarındaki halklarını böyle adlandırıyordu.

Olmek eserlerinin kimliği de uzun süre tartışıldı. 1862'de Veracruz'da ilk dev başı gören Meksikalı araştırmacı José María Melgar, başın yüz hatlarından yola çıkarak onun Afrikalı bir halkı temsil ettiğini ileri sürdü. Bu düşünce, sonraki yüzyılda da, Olmeklerin Afrika'dan gelen denizciler tarafından kurulduğunu savunan popüler kitaplarda yeniden canlandı. Arkeologlar ise, başların yerel insanların yüz özelliklerini ve Olmek sanatının üslubunu yansıttığını, bölgedeki arkeolojik kanıtların böyle bir göçü desteklemediğini gösterdi. 1939'da ve 1940'larda Amerikalı arkeolog Matthew Stirling'in Tres Zapotes ve La Venta'daki kazıları, Olmeklerin Mayalardan önce geldiğini ortaya koydu. 1942'deki toplantıda Olmekler, Mezoamerika'nın «ana kültürü» ilan edildi.

Cevap — erken, ama yalnız değil

Olmekler, Mezoamerika'nın bilinen en erken karmaşık toplumlarından biriydi. Dev taş başlar, gömülü sunular ve uzak mesafeli ticaret, güçlü hükümdarların ve örgütlü bir toplumun varlığını gösterir. Onların sanatında görülen pek çok imge, sonraki Mezoamerika kültürlerinde de yaşadı. Ama Olmekler, bu gelişmeyi tek başlarına yaratmadı; aynı dönemde Oaxaca vadisinde, Meksika'nın orta kesimlerinde ve Pasifik kıyısında da karmaşık toplumlar yükseliyordu. «Ana kültür» ifadesi, Olmeklerin önemini vurgular; ama Mezoamerika'nın, birbirinden alan ve birbirine veren birçok bölgenin ortak eseri olduğunu gözden kaçırmamak gerekir.

Bugünle bağ — müzelerdeki başlar

Olmeklerin dev başlarının çoğu bugün Veracruz ve Tabasco'daki müzelerde ve açık hava parklarında sergileniyor. Villahermosa'daki La Venta Parkı, 1950'lerde, petrol aramaları sırasında zarar görme tehlikesiyle karşı karşıya kalan anıtları korumak için kuruldu. Başların bazıları, sergiler için dünyanın başka ülkelerine de gönderildi; her yolculukları, onları taşımanın ne kadar zor olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.

Birincil kaynak

Frans Blom ve Oliver La Farge, 1925'te La Venta'da buldukları anıtların sonuncusunu şöyle anlatır:

After this we came to the most amazing monument of them all—a huge bell-shaped boulder. At first it puzzled us very much, but after a little digging, to our amazement, we saw that what we had in front of us was the upper part of a colossal head. It had sunk deep into the soft ground, and it was out of the question to expose it. The visible part of the head measures 6 meters in circumference, and protrudes 1.35 meters from the ground. […] La Venta is certainly a place of many puzzles, and further work should be done there in order to ascertain more definitely where this ancient city should be placed in our sequence of cultures.

Türkçesi: Bundan sonra hepsinin en şaşırtıcı anıtına geldik: çan biçiminde dev bir kaya. Başta bizi çok şaşırttı, ama biraz kazdıktan sonra, hayretle, karşımızdakinin dev bir başın üst kısmı olduğunu gördük. Başın yumuşak toprağa derince gömülmüştü ve onu açığa çıkarmamız söz konusu değildi. Başın görünen kısmının çevresi 6 metredir ve yerden 1,35 metre yükselir. […] La Venta, kesinlikle pek çok bilmece barındıran bir yerdir; bu eski kentin kültürlerin sıralamasında nereye konması gerektiğini daha kesin biçimde belirlemek için orada daha çok çalışılmalıdır.

Kaynak: Frans Blom ve Oliver La Farge, Tribes and Temples, cilt I (New Orleans: Tulane University, 1926), s. 85; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Blom ve La Farge, başı bulduklarında neden «hayret» duyuyor? Bu hayret, onların Amerika'nın geçmişinden ne beklediğini nasıl ele veriyor?
2. Araştırmacılar, başı açığa çıkaramadıklarını ve yalnızca görünen kısmını ölçtüklerini söylüyor. Bu durum, bir arkeolojik kaydın sınırları hakkında ne gösteriyor?
3. «Kültürlerin sıralamasında nereye konması gerektiği» sorusu, 1925'te neden yanıtsızdı? Bu soru, sonraki yıllarda nasıl yanıtlandı?

Tarihçiler Tartışıyor

• Michael Coe (1968) — America's First Civilization adlı kitabında, San Lorenzo'daki kazılarının sonuçlarına dayanarak, Olmekleri Amerika'nın ilk uygarlığı olarak tanıttı. Olmeklerin dinsel imgelerinin ve siyasal kurumlarının sonraki Mezoamerika kültürlerine yayıldığını savundu; «ana kültür» görüşünün en etkili savunucularından biri oldu.
• Kent Flannery ve Joyce Marcus (2000) — Journal of Anthropological Archaeology'de yayımladıkları makalede, «ana kültür» görüşünü bir «efsane» olarak eleştirdiler. Oaxaca vadisindeki kazılara dayanarak, aynı dönemde Mezoamerika'nın birçok bölgesinde benzer karmaşıklıkta toplumların geliştiğini, bu toplumların birbirinden etkilenen «kardeş kültürler» olduğunu savundular.
• Richard Diehl (2004) — The Olmecs: America's First Civilization adlı kitabında, Olmek arkeolojisinin sonuçlarını kapsamlı biçimde özetledi. Olmeklerin öncü rolünü kabul ederken, bu rolün tek yönlü bir yayılma değil, karşılıklı ilişkiler içinde gerçekleştiğini vurgulayarak iki görüş arasında bir denge kurmaya çalıştı.
• Christopher Pool (2007) — Olmec Archaeology and Early Mesoamerica adlı kitabında, Olmek kültürünü tek bir «uygarlık» olarak değil, farklı merkezlerde farklı biçimlerde gelişen bir toplumsal ve siyasal süreç olarak ele aldı. San Lorenzo, La Venta ve Tres Zapotes'in birbirinden farklı yollar izlediğini gösterdi.

Bu tartışmada tarihçiler, Olmeklerin Mezoamerika'daki yerini farklı biçimlerde tanımlar. Coe, Olmekleri sonraki kültürlerin kaynağı olarak görür. Flannery ve Marcus, aynı dönemin başka toplumlarının katkısını öne çıkararak «kardeş kültürler» görüşünü savunur. Diehl, iki görüş arasında bir orta yol arar. Pool ise, Olmek kültürünün kendi içindeki çeşitliliğine dikkat çeker. Tartışma, bir uygarlığın öncülüğünü tek bir merkeze mi, yoksa birbirine bağlı birçok bölgeye mi bağlamak gerektiği sorusu etrafında döner.

Derine İn

«Ana kültür» ile «kardeş kültürler» arasındaki tartışma, yalnızca Olmeklerle ilgili değil, arkeolojinin genel bir sorusuyla da ilgilidir: benzer özelliklerin farklı bölgelerde görülmesi, bir merkezden yayılmayı mı, yoksa birbirleriyle iletişim içindeki birçok toplumun ortak gelişimini mi gösterir? Olmek tarzındaki çanak çömlek ve imgeler, Oaxaca'da, Meksika'nın orta kesimlerinde ve Pasifik kıyısında da bulunur. «Ana kültür» görüşünü savunanlar, bu eserlerin San Lorenzo'dan yayıldığını; «kardeş kültürler» görüşünü savunanlar ise, bu imgelerin birçok bölgede aynı anda kullanılan ortak bir dilin parçası olduğunu düşünür.

Bu tartışmaya yeni kanıtlar, laboratuvarlardan geldi. 2005'te Jeffrey Blomster ve çalışma arkadaşları, Olmek tarzındaki çanak çömleğin kilini kimyasal olarak inceleyerek, bu çanak çömleğin büyük bölümünün San Lorenzo bölgesinde yapılıp başka bölgelere gönderildiğini, San Lorenzo'nun ise başka bölgelerden çok az çanak çömlek aldığını ileri sürdü. Bu sonuç, «ana kültür» görüşünü destekler gibi görünüyordu. Ama başka araştırmacılar, kullanılan yöntemlerin ve örneklerin sınırlılıklarını eleştirdi. Tartışma sürüyor; ama artık yalnızca sanat eserlerinin üslubuna değil, kilin kimyasına, taşın kaynağına ve yerleşimlerin tarihlendirilmesine dayanıyor.

Yazının kökeni de bu tartışmanın bir parçasıdır. Mezoamerika, dünyada yazının bağımsız olarak icat edildiği birkaç bölgeden biridir. Olmek eserlerinde, sonraki Mezoamerika yazılarının öncüsü sayılabilecek işaretler görülür. 2006'da, Veracruz'da, bir yol yapımı sırasında bulunan Cascajal Taşı'nın üzerinde, MÖ 900 dolaylarına tarihlenen, tekrar eden altmıştan fazla işaret bulunduğu açıklandı; bazı araştırmacılar bunu Amerika'nın en eski yazısı olarak değerlendirdi. Ama taşın bulunduğu katmanın bozulmuş olması ve benzer başka bir örneğin bulunmaması, bu yorumu tartışmalı kılıyor.

Olmek döneminin sonu da, bir kopuştan çok bir dönüşümdü. MÖ 400 dolaylarında La Venta'nın anıtları kasıtlı olarak zarar gördü ve kent terk edildi. Ama Tres Zapotes'te yaşam sürdü; bu dönemde yapılan anıtlarda, Olmek imgeleri yeni biçimlerde yaşamaya devam etti. 1939'da Stirling'in Tres Zapotes'te bulduğu bir stelin üzerinde, Mezoamerika'nın «Uzun Sayım» takviminde yazılmış ve MÖ birinci yüzyılın sonuna karşılık gelen bir tarih okundu. Bu tarih, o dönemde Maya dünyasında bilinen tarihlerin hepsinden eskiydi ve Körfez kıyısının takvim ve yazı geleneğine katkısını gösterdi. Okumanın doğruluğu önce tartışıldı; stelin eksik kalan üst parçası 1969'da bulununca, tarih doğrulandı. Böylece, bir taş parçası, bir kültürün kronolojideki yerini değiştirmeye yetti.

Olmeklerin kendi hikâyesini onların kendi sesinden duyamıyoruz. Onları, taşlarının, sunularının ve yerleşimlerinin bıraktığı izlerden, iki bin yıl sonra yaşamış Azteklerin verdiği bir adla ve yirminci yüzyıl arkeologlarının kavramlarıyla tanıyoruz. Bu durum, yazısız ya da yazısı okunamayan bir halkın tarihini yazmanın hem güçlüğünü hem de sorumluluğunu gösterir; bir önceki kursta Meroe yazısı için gördüğümüz sorun, burada da farklı bir biçimde karşımıza çıkar: tarihçi, onların sesinin yerine kendi varsayımlarını koymamak için sürekli dikkatli olmak zorundadır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Carlos María de Bustamante (ed.), Bernardino de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, cilt III (Meksiko, 1829).
• Frans Blom ve Oliver La Farge, Tribes and Temples, 2 cilt (New Orleans: Tulane University, 1926–1927).
• Michael D. Coe, America's First Civilization (New York: American Heritage, 1968).
• Kent V. Flannery ve Joyce Marcus, «Formative Mexican Chiefdoms and the Myth of the "Mother Culture"», Journal of Anthropological Archaeology 19 (2000), s. 1–37.
• Richard A. Diehl, The Olmecs: America's First Civilization (Londra: Thames and Hudson, 2004).
• Christopher A. Pool, Olmec Archaeology and Early Mesoamerica (Cambridge: Cambridge University Press, 2007).

Arşiv ve kaynak

Olmekler yazılı bir tarih bırakmadığı için, onların tarihinin kaynakları büyük ölçüde arkeolojiktir: San Lorenzo, La Venta, Tres Zapotes, El Manatí ve başka yerlerdeki kazıların bulguları, taş anıtlar, sunular ve çanak çömlek. Sahagún'un eseri ve öbür Aztek dönemi kaynakları, bölgenin sonraki halkları hakkında bilgi verir ve «Olmek» adının kaynağıdır. Blom ve La Farge'ın Tribes and Temples adlı eseri, bölgenin arkeolojik keşfinin erken bir belgesidir ve çevrimiçi arşivlerde bulunur.

Açık sorular

• Olmek tarzındaki eserlerin geniş bir bölgede görülmesi, bir merkezden yayılmayı mı, yoksa birçok toplumun ortak bir imge dilini mi gösterir?
• Olmek hükümdarlarının gücü neye dayanıyordu: dinsel otoriteye mi, ticaretin denetimine mi, yoksa tarımsal artığa mı?
• San Lorenzo'nun ve La Venta'nın terk edilmesinde, çevresel değişimlerin, nehir yataklarının kaymasının ve siyasal çatışmaların payı neydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Olmeklerin en büyük erken merkezi olan ve MÖ 1400 ile 900 arasında parlayan yer hangisidir? A) La Venta B) San Lorenzo C) Tres Zapotes D) El Manatí
2. (Hedef 2) «Olmek» adı hangi dilden gelir ve ne anlama gelir? A) Maya dilinden, «jaguar halkı» B) İspanyolcadan, «eski halk» C) Nahuatl'dan, «kauçuk ülkesinin halkı» D) Latinceden, «taş yapan halk»
3. (Hedef 1) Olmeklerin dev başlarının çoğu hangi taştan yapılmıştır? A) Kireçtaşı B) Mermer C) Yeşim D) Bazalt
4. (Hedef 3) Oaxaca'daki kazılara dayanarak «ana kültür» görüşünü bir «efsane» olarak eleştiren araştırmacılar kimlerdir? A) Flannery ve Marcus B) Blom ve La Farge C) Coe ve Diehl D) Caso ve Covarrubias
5. (Hedef 2) 1925'te La Venta'da bir dev baş bulan Tulane Üniversitesi araştırmacılarından biri kimdir? A) Matthew Stirling B) Frans Blom C) Michael Coe D) José María Melgar

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Olmekler gerçekten Mezoamerika'nın ana kültürü müydü?» sorusunu tartış. Cevabında dev başları, uzak mesafeli ticareti, Olmek imgelerinin yayılışını, «Olmek» adının kökenini ve 1942'deki «ana kültür» ilanını kullan; Coe ile Flannery ve Marcus'un yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Bu merkez San Lorenzo'dur.
2. C — Ad Nahuatl'dan gelir ve «kauçuk ülkesinin halkı» anlamına gelir.
3. D — Başların çoğu bazalttan yapılmıştır.
4. A — Bu araştırmacılar Flannery ve Marcus'tur.
5. B — Bu araştırmacı Frans Blom'dur.

Kapsamlı bir cevap, dev başları ve uzak mesafeli ticareti, Olmeklerin güçlü hükümdarları ve örgütlü toplumu olan erken bir karmaşık toplum olduğunun kanıtları olarak kullanır. Olmek imgelerinin geniş bir bölgede görülmesini, «ana kültür» görüşünün temel dayanağı olarak açıklar, ama bu yayılmanın farklı biçimlerde yorumlanabileceğini not eder. «Olmek» adının Azteklerden alındığını, Olmeklerin kimliğinin büyük ölçüde sonraki kaynakların ve modern arkeologların kavramlarıyla kurulduğunu tartışır. Güçlü bir yanıt, Coe'nun Olmekleri sonraki kültürlerin kaynağı sayan görüşünü, Flannery ve Marcus'un aynı dönemin başka toplumlarının katkısını öne çıkaran «kardeş kültürler» görüşüyle karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Olmek merkezleri söndükten birkaç yüzyıl sonra, Meksika'nın orta yaylalarında, bugünkü Mexico City'nin kuzeydoğusunda, Amerika'nın o güne kadarki en büyük kenti yükseldi. Bu kentin ortasından uzanan geniş bir caddenin iki yanında dev piramitler yükseliyordu; en büyük döneminde kentte yüz bini aşkın insanın yaşadığı tahmin edilir. Aztekler, yüzyıllar sonra bu kentin kalıntılarına ulaştıklarında, onu tanrıların yaratıldığı yer sandılar ve ona «tanrıların şehri» anlamına gelen Teotihuacan adını verdiler. Sıradaki derste bu kenti inceleyeceğiz: Teotihuacan'ı kimler kurdu, bu kadar büyük bir kent nasıl örgütlendi, ve adını bile bilmediğimiz bir halkın kenti Mezoamerika'yı nasıl etkiledi?