Svahili kıyısı ve Hint Okyanusu ticareti

Öğrenme hedefleri

• Afrika'nın Hint Okyanusu'na bakan kıyısında Svahili liman kentlerinin nasıl ortaya çıktığını ve muson ticaretiyle nasıl zenginleştiğini açıklayabileceksin.
• İbn Battuta'nın 1331'deki Kilva anlatısını ve Duarte Barbosa'nın on altıncı yüzyıl başındaki tasvirini karşılaştırarak, iki yabancı gözün aynı kenti nasıl farklı gördüğünü değerlendirebileceksin.
• Svahili kentlerini Arap ya da İranlı göçmenlerin kolonileri sayan eski görüşün, arkeoloji ve dil bilimiyle nasıl değiştiğini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Avustralya'da bulunan sikkeler

1944'te, Avustralya'nın kuzeyindeki ıssız bir adada, radar istasyonunda görevli bir asker, kumların arasında birkaç eski bakır sikke buldu. Sikkeleri bir kutuya koydu ve yıllarca sakladı. Sonradan uzmanlar, bu sikkelerin bir kısmının, Doğu Afrika kıyısındaki Kilva kentinde, yüzyıllar önce basıldığını anladı. Sikkelerin Avustralya'ya nasıl ulaştığını bugün hâlâ bilmiyoruz: belki bir gemi batığından, belki başka bir limanda el değiştirip çok daha sonra oraya taşınan bir kesenin içinden. Ama bu küçük bakır parçaları, bir Afrika liman kentinin Hint Okyanusu'nun ne kadar geniş bir dünyasına bağlı olduğunu çarpıcı biçimde hatırlatır. Bu ders, o kentlerin, Svahili kıyısının, hikâyesini anlatıyor.

Bağlam — rüzgârın takvimi

Doğu Afrika kıyısının kaderini, Hint Okyanusu'nun rüzgârları belirledi. Kasımdan marta kadar muson rüzgârları kuzeydoğudan eser, gemileri Arabistan'dan, İran'dan ve Hindistan'dan Afrika kıyısına taşır; nisandan eylüle kadar yön değiştirip güneybatıdan eserek onları geri götürür. Bu düzenli takvim, yelkenli gemilerin her yıl okyanusu bir kez gidip gelmesini sağlıyordu. Birinci yüzyıla ait Yunanca bir denizcilik rehberi bile, Afrika kıyısının güneyinde Rapta adlı bir ticaret yerinden söz eder.

Kıyıda yaşayan topluluklar, Bantu dilleri konuşan çiftçiler ve balıkçılardı. Sekizinci yüzyıldan itibaren, bugünkü Kenya'daki Şanga gibi yerlerde, önce ahşap ve çamurdan, sonra mercan taşından yapılar yükselen küçük yerleşimler büyüdü. Bu yerleşimlerde, Basra'dan ve İran'dan gelen sırlı çanak çömlek parçaları, yerel çanak çömlekle birlikte bulunur. Yavaş yavaş, kıyı boyunca, dili, dini ve kent kültürü birbirine benzeyen onlarca liman kenti ortaya çıktı: Mogadişu, Malindi, Mombasa, Zanzibar, Kilva ve daha güneyde Sofala.

Gelişme — Kilva'nın altın çağı

On ikinci ve on beşinci yüzyıllar arasında, bu kentlerin en zengini, bugünkü Tanzanya'nın güneyindeki küçük bir adada kurulan Kilva'ydı. Kilva'nın gücü, daha güneydeki Sofala limanına akan altından geliyordu. Bu altın, iç kesimlerdeki Zimbabve platosunda çıkarılıyor, kıyıya indiriliyor ve Kilva'nın tüccarları aracılığıyla okyanusun öbür yakasına taşınıyordu. Karşılığında Hindistan'dan pamuklu kumaşlar ve boncuklar, Çin'den porselen, Arabistan'dan ve İran'dan çanak çömlek ve cam geliyordu.

Kilva'nın sultanları, kendi adlarına bakır sikkeler bastı. Kentte mercan taşından büyük bir cami ve adanın ucunda, denize bakan bir yamaçta, yüzden fazla odası, avluları, havuzu ve depolarıyla büyük bir saray yükseldi. Bu sarayın, on dördüncü yüzyılın ilk yarısında, Kilva sultanı el-Hasan bin Süleyman tarafından yaptırıldığı düşünülür. Saray bir yerde yaşamak için olduğu kadar, belki de ticareti ve malları denetlemek için kurulmuştu.

Svahili kentleri, bir imparatorluğun parçası değildi. Her kentin kendi sultanı, kendi ileri gelen aileleri ve kendi ticaret ilişkileri vardı; kentler birbirleriyle hem ortaklık hem rekabet içindeydi. Kentlerin zenginliği, büyük ölçüde tüccar ailelerin elindeydi. Bu aileler, mercan taşından yapılmış, iç avlulu, oyma kapılı evlerde yaşıyor; duvarlarındaki nişlere Çin porselen tabaklarını diziyordu. Porselen, bir ailenin okyanus ötesiyle bağlarını gösteren bir statü simgesiydi.

Bu ticaretin taşıyıcıları, kıyıda ve Arabistan'da yapılan, tahtaları hindistancevizi lifinden iplerle birbirine dikilmiş, üçgen yelkenli gemilerdi. Gemiler yalnızca mal değil, insan, fikir ve kitap da taşıyordu. Hint Okyanusu'nun liman kentleri, birbirine Arapça ve ortak bir İslam hukuku kültürüyle bağlanmış, tüccarların bir limandan öbürüne rahatça yerleşebildiği bir dünyaydı. On beşinci yüzyılın başında, Çinli amiral Zheng He'nin büyük filosu da bu kıyıya ulaştı; Malindi'den Çin sarayına armağan olarak bir zürafa gönderildiği Çin kayıtlarında geçer. Svahili kentleri, bu geniş okyanus dünyasının Afrika'daki kapılarıydı.

Dönüş noktası — Portekizlilerin gelişi

1498'de, Afrika'nın güney ucunu dolaşan Vasco da Gama'nın gemileri Svahili kıyısına ulaştı. Mombasa'da düşmanca karşılanan Portekizliler, Malindi'de dost bir sultan buldu; Malindi'den aldıkları deneyimli bir kılavuz, onları muson rüzgârlarıyla Hindistan'a götürdü. Portekiz'in amacı, Hint Okyanusu ticaretini denetlemek ve kendi limanlarından geçmeyen gemilerden vergi almaktı.

1505'te Francisco de Almeida komutasındaki bir Portekiz filosu, Kilva'yı ve Mombasa'yı zorla ele geçirdi; Kilva'da bir kale kuruldu. Portekizliler kıyıdaki kentleri kendi denetimleri altına almaya çalıştı, altın ticaretini Sofala'dan kendi ellerine geçirmek istedi. Ama bu girişim, beklediklerinden çok daha az kâr getirdi: iç kesimlerdeki altın ağları, zorla alınan limanlardan kaçıp başka yollara yöneldi.

Cevap — okyanusa açılan bir Afrika

Svahili kentleri, Afrika'nın okyanusa açılan yüzüydü. Yerel toplulukların kurduğu bu kentler, muson rüzgârlarının takvimiyle Arabistan'a, İran'a, Hindistan'a ve Çin'e bağlandı. İç kesimlerden gelen altın, fildişi ve başka mallar, bu kentlerin tüccarları aracılığıyla dünyaya ulaştı. Kentlerin kültürü, İslam'ı, Arapça yazıyı ve okyanus ötesinden gelen malları, Bantu dili ve yerel geleneklerle birleştirdi. Portekizlilerin gelişi bu dünyayı sarstı ama yok etmedi; on yedinci yüzyılın sonunda Umman sultanları, Mombasa'daki Portekiz kalesini alarak kıyıdaki Portekiz hâkimiyetine büyük ölçüde son verdi.

Bugünle bağ — bir kıyının dili

Svahilice bugün, Tanzanya'nın ve Kenya'nın resmî dillerinden biridir ve Doğu Afrika'da on milyonlarca insan tarafından konuşulur. UNESCO, 2021'de 7 Temmuz'u Dünya Svahili Dili Günü olarak ilan etti. Kilva'nın kalıntıları ise, 1981'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Svahilicenin bu yaygınlığı, kıyının dar bir şeridinde doğan bir dilin, on dokuzuncu yüzyılda iç kesimlere uzanan kervan yolları, sonra da sömürge yönetimleri ve bağımsızlık hareketleri aracılığıyla bütün bir bölgenin ortak dili hâline gelmesinin sonucudur.

Birincil kaynak

İbn Battuta, 1331'de ziyaret ettiği Kilva'yı ve kentin sultanını şöyle anlatır. H. A. R. Gibb'in İngilizce çevirisinden:

Kulwa is a very fine and substantially built town, and all its buildings are of wood. Its inhabitants are constantly engaged in military expeditions […]. The sultan at the time of my visit was Abu'l-Muzaffar Hasan, who was noted for his gifts and generosity. He used to devote the fifth part of the booty made on his expeditions to pious and charitable purposes, as is prescribed in the Koran, and I have seen him give the clothes off his back to a mendicant who asked him for them.

Türkçesi: Kilva çok güzel ve sağlam yapılmış bir kenttir ve bütün yapıları ahşaptandır. Halkı sürekli seferlerle meşguldür […]. Ziyaretim sırasında sultan, armağanları ve cömertliğiyle tanınan Ebu'l-Muzaffer Hasan'dı. Seferlerinde elde ettiği ganimetin beşte birini, Kur'an'da buyrulduğu gibi hayır işlerine ayırırdı; bir dilencinin istemesi üzerine sırtındaki giysiyi ona verdiğini gördüm.

Kaynak: İbn Battuta, Rıhle; H. A. R. Gibb (çev.), Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 (Londra: Routledge, 1929), s. 112–113; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. İbn Battuta, Kilva'nın yapılarının ahşaptan olduğunu söylüyor. Bu bilgiyi, Barbosa'nın taş evler anlatısıyla ve arkeolojik bulgularla nasıl karşılaştırabiliriz?
2. Sultanın cömertliği, İbn Battuta'nın gözünde neden bu kadar önemli? Bu ölçüt, onun kendi konumu hakkında ne söylüyor?
3. İbn Battuta, sultanın ganimeti hayır işlerine ayırdığını anlatıyor. Bu ayrıntı, Kilva sultanının halkına ve yabancı konuklarına hangi imgeyi vermek istediğini gösteriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Neville Chittick (1974) — Kilwa: An Islamic Trading City on the East African Coast adlı iki ciltlik kazı raporunda, Kilva'nın büyük sarayını, camisini ve konutlarını ayrıntılı biçimde yayımladı. Kilva'yı, Hint Okyanusu dünyasına açılan bir İslam ticaret kenti olarak tanıttı; ama kentin kökenlerini yorumlarken dış etkilere büyük ağırlık verdi.
• Derek Nurse ve Thomas Spear (1985) — The Swahili: Reconstructing the History and Language of an African Society adlı kitaplarında, dil bilimi ve tarihi bir araya getirerek Svahilicenin bir Bantu dili olduğunu ve Svahili toplumunun kıyının Afrikalı topluluklarından doğduğunu gösterdiler. Bu çalışma, Svahili kentlerini «yabancı kolonileri» sayan eski görüşe karşı dönüm noktası oldu.
• Randall Pouwels (1987) — Horn and Crescent adlı kitabında, Svahili kıyısında İslam'ın nasıl yayıldığını ve yerel kültürle nasıl kaynaştığını inceledi. Kıyının Müslüman kimliğini, dışarıdan gelen bir din olarak değil, yüzyıllar içinde yerel topluluklarca benimsenip biçimlendirilen bir kimlik olarak ele aldı.
• Mark Horton ve John Middleton (2000) — The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society adlı kitaplarında, Horton'un Şanga'daki kazılarına ve Middleton'ın antropolojik çalışmalarına dayanarak, Svahili kentlerini hem Afrika'nın hem de Hint Okyanusu dünyasının bir parçası olan bir tüccar toplumu olarak anlattılar.

Bu tartışmada tarihçiler, Svahili kentlerinin kimliğini farklı açılardan tanımlar. Chittick, arkeolojik kazılarla kentlerin maddi zenginliğini ortaya koyar, ama köken sorusunda dış etkileri öne çıkarır. Nurse ve Spear, dil bilimiyle Svahili toplumunun Afrikalı köklerini kanıtlar. Pouwels, İslam'ın kıyıda yerel bir kimliğe nasıl dönüştüğünü gösterir. Horton ve Middleton ise, arkeoloji ve antropolojiyi birleştirerek Svahili kentlerini iki dünya arasında duran bir toplum olarak görür. Tartışmanın yönü, dışarıdan gelenlere bakan bir anlatıdan, yerel topluluğun kendi hikâyesine doğru değişmiştir.

Derine İn

Kilva'nın kökeni hakkındaki en ünlü anlatı, on altıncı yüzyılda yazıya geçirilen Kilva Kroniği'ndeki Şirazi geleneğidir. Bu geleneğe göre, İran'ın Şiraz kentinden gelen Ali bin el-Hasan adlı bir prens, babası ve kardeşleriyle birlikte birkaç gemiyle yola çıkıp kıyıya gelmiş, Kilva adasını yerel bir önderden satın almış ve kenti kurmuştu. Benzer Şirazi kuruluş hikâyeleri, kıyının başka kentlerinde de anlatılır. On dokuzuncu ve yirminci yüzyıl başının Avrupalı yazarları, bu hikâyeleri, Svahili kentlerinin yabancı göçmenlerce kurulduğunun kanıtı saydı. Nil'den Nijer'e kadar bu kursun her durağında karşımıza çıkan o alışkanlık, yani büyük bir eseri yerel halka değil dışarıdan gelenlere yazma alışkanlığı, Hint Okyanusu kıyısında da iş başındaydı.

Bugünkü tarihçiler, Şirazi geleneğini farklı biçimde okuyor. Bu gelenek, büyük olasılıkla, kıyının seçkin ailelerinin, kendilerini İslam dünyasının saygın merkezlerine bağlayarak prestij kazanma çabasının bir ürünüydü. Bir soyun Şiraz'a ya da Arabistan'a dayandırılması, bu ailelerin hem yerel rakiplerinden ayrılmasını hem de okyanus ötesindeki ticaret ortaklarının gözünde saygınlık kazanmasını sağlıyordu. Yani gelenek, gerçek bir göçü değil, bir kimlik stratejisini yansıtıyor olabilir. Kilva sikkeleri de bu açıdan ilginçtir: sikkelerde, sultanların Arapça adları ve unvanları yer alır; ama sikkeler, kıyıdaki yerel ticaret için basılmış küçük bakır paralardır.

İbn Battuta'nın «bütün yapıları ahşaptan» sözü de, bir kaynağın nasıl dikkatle okunması gerektiğini gösterir. Chittick'in kazıları, Kilva'nın büyük sarayının ve camisinin mercan taşından, İbn Battuta'nın ziyaretine yakın bir dönemde yapıldığını gösterdi. Bu çelişkinin birkaç olası açıklaması vardır: İbn Battuta, sıradan evlerin çoğunluğunu anlatıyor olabilir; çeviride bir sözcük farklı anlaşılmış olabilir; ya da büyük taş yapıların bir kısmı, onun ziyaretinden hemen sonra tamamlanmış olabilir. Hangisi doğru olursa olsun, bir gezginin tek cümlesi, arkeolojinin somut bulgularıyla sınanmadan kesin bir bilgi olarak alınmamalıdır.

Svahili kentlerinin zenginliğinin bir karanlık yüzü de vardı. İbn Battuta, Kilva halkının sürekli seferlerle uğraştığını ve ganimet elde ettiğini yazar; bu ganimetin bir kısmı, köleleştirilen insanlardı. Doğu Afrika'dan Arabistan'a, İran'a ve Hindistan'a köle ticareti yüzyıllar boyunca sürdü; on dokuzuncu yüzyılda, Umman sultanlarının Zanzibar'daki karanfil plantasyonlarıyla birlikte büyük ölçüde arttı. Svahili kentlerinin parlak mercan taşı evleri, porselen tabakları ve ipek giysileri, bu ticaretten elde edilen zenginliği de yansıtıyordu. Bir kentin tarihini anlatırken, onun görkemi ile bu görkemin bedelini ödeyenleri birlikte görmek gerekir.

Svahili toplumunun kendi sesi ise, en çok yazılı edebiyatında duyulur. Arap harfleriyle yazılan Svahili şiirleri, özellikle «utenzi» denen uzun anlatı şiirleri, dinî konuları, kahramanlık hikâyelerini ve gündelik ahlakı işler. Bilinen en eski tarihli elyazmaları on sekizinci yüzyıldandır; ama bu geleneğin çok daha eskiye uzandığı düşünülür. Bu şiirler, kıyı toplumunun kendini Afrikalı, Müslüman ve okyanus dünyasının bir parçası olarak aynı anda nasıl gördüğünü, dış gözlemcilerin hiçbirinin yapamadığı biçimde anlatır.

Uzman Notu

Temel literatür

• H. A. R. Gibb (çev.), Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 (Londra: Routledge, 1929).
• Mansel Longworth Dames (çev.), The Book of Duarte Barbosa, cilt I (Londra: Hakluyt Society, 1918).
• H. Neville Chittick, Kilwa: An Islamic Trading City on the East African Coast, 2 cilt (Nairobi: British Institute in Eastern Africa, 1974).
• Derek Nurse ve Thomas Spear, The Swahili: Reconstructing the History and Language of an African Society, 800–1500 (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1985).
• Randall L. Pouwels, Horn and Crescent: Cultural Change and Traditional Islam on the East African Coast, 800–1900 (Cambridge: Cambridge University Press, 1987).
• Mark Horton ve John Middleton, The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society (Oxford: Blackwell, 2000).

Arşiv ve kaynak

Svahili kıyısının tarihinin kaynakları, Arapça yazan gezginlerin ve coğrafyacıların anlatıları; Kilva Kroniği ve başka kentlerin yerel tarihleri; Portekiz kraliyet belgeleri ve Barbosa, de Barros gibi yazarların eserleri; Arap harfleriyle yazılmış Svahili şiirleri; Kilva, Şanga, Gedi ve başka yerlerdeki kazıların bulgularıdır. Gibb'in İbn Battuta çevirisi ve Hakluyt Society yayınları çevrimiçi arşivlerde bulunur. Kilva'nın kalıntıları UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Açık sorular

• Şirazi kuruluş geleneklerinin arkasında, gerçek bir göç ne ölçüde vardır?
• Svahili kentleri ile iç kesimlerdeki topluluklar arasındaki ilişki nasıldı: ticaret ortaklığı mı, bağımlılık mı, yoksa ikisinin karışımı mı?
• Portekiz saldırıları, Svahili kentlerinin ekonomisini uzun vadede ne ölçüde değiştirdi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Gemilerin her yıl Hint Okyanusu'nu gidip gelmesini sağlayan, yön değiştiren rüzgârlara ne denir? A) Alize B) Muson C) Sirokko D) Poyraz
2. (Hedef 1) Kilva'yı zenginleştiren altın, kıyıya hangi limandan ulaşıyordu? A) Mogadişu B) Malindi C) Mombasa D) Sofala
3. (Hedef 2) Rıhle'de, ganimetin beşte birini hayır işlerine ayıran cömert Kilva sultanı kimdir? A) Davud B) Ali bin el-Hasan C) Ebu'l-Muzaffer Hasan D) Ahmed el-Mansur
4. (Hedef 3) Svahilicenin özünde bir Bantu dili olduğunu gösteren ve Svahili kentlerini «yabancı koloniler» sayan görüşe karşı dönüm noktası olan kitabın yazarları kimlerdir? A) Nurse ve Spear B) Horton ve Middleton C) Chittick ve Pouwels D) Gibb ve Dames
5. (Hedef 2) 1505'te Kilva'yı ve Mombasa'yı zorla ele geçiren Portekiz filosunun komutanı kimdir? A) Vasco da Gama B) Francisco de Almeida C) Duarte Barbosa D) Pedro Álvares Cabral

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Svahili kentleri kimin eseriydi?» sorusunu tartış. Cevabında İbn Battuta'nın ve Barbosa'nın Kilva anlatılarını, Şirazi kuruluş geleneğini, Svahili dilinin yapısını ve arkeolojik bulguları kullan; Chittick ile Nurse ve Spear'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Bu rüzgârlara muson denir.
2. D — Altın Sofala'dan geliyordu.
3. C — Bu sultan Ebu'l-Muzaffer Hasan'dır.
4. A — Bu kitabın yazarları Nurse ve Spear'dir.
5. B — Filonun komutanı Francisco de Almeida'dır.

Kapsamlı bir cevap, İbn Battuta'nın ve Barbosa'nın anlatılarını, Kilva'nın zenginliğini ve Hint Okyanusu'yla bağlarını gösteren ama farklı gözlerden yazılmış dış kaynaklar olarak okur; Barbosa'nın fetheden tarafın bakışını taşıdığını not eder. Şirazi geleneğini, gerçek bir göçün kaydından çok, seçkin ailelerin prestij stratejisi olarak tartışır. Svahilicenin Bantu yapısını ve Şanga gibi yerlerdeki kazıları, kentlerin yerel topluluklarca kurulduğunun kanıtları olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Chittick'in kentlerin kökeninde dış etkileri öne çıkaran yorumunu, Nurse ve Spear'in dil bilimine dayanan yerel köken görüşüyle karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Kilva'nın zenginliğini besleyen altın, Sofala'dan iç kesimlere, Zimbabve platosuna uzanan yollardan geliyordu. Bu platoda, on üçüncü ve on beşinci yüzyıllar arasında, harçsız örülmüş dev taş duvarlarıyla, Sahra'nın güneyindeki en büyük taş yapı topluluğu yükseldi: Büyük Zimbabve. On dokuzuncu yüzyılda kalıntılara ulaşan Avrupalı gezginler ve maden arayıcıları, onları Fenikelilerin ya da Saba melikesinin eseri saydı; kalıntıların kökeni, sonraki yüzyılda da bir sömürge yönetiminin meşruiyet kavgasına karıştı. Sıradaki derste bu yapıları inceleyeceğiz: Büyük Zimbabve'yi kimler, neden ve nasıl inşa etti, ve bu soru neden bu kadar uzun süre tartışıldı?