Delhi Sultanlığı

Öğrenme hedefleri

• Delhi Sultanlığı'nın kuruluşunu, başlıca hanedanlarını ve 1526'daki sonunu kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• Sultanlık dönemi bir tarihçinin ve bir gezginin anlatılarını karşılaştırarak, Alâeddin Halacî'nin ve Muhammed bin Tuğluk'un yönetim girişimlerini değerlendirebileceksin.
• Sultanlığın yönetici sınıfı ile Hindu toprak sahipleri arasındaki ilişkileri ve sultanlığın Babürlülere bıraktığı mirası tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — sabit fiyatlı bir pazar

On dördüncü yüzyılın başında, Delhi'nin pazarlarında, tüccarlar ve köylüler şaşırtıcı bir düzenle karşılaştı. Sultan Alâeddin Halacî'nin buyruğuyla, buğdayın, arpanın, pirincin ve baklagillerin fiyatları kesin olarak belirlenmişti. Pazarların başında, geniş yetkilerle donatılmış bir denetçi vardı; gizli muhbirler pazarlarda dolaşıyor, belirlenen fiyatın üzerinde satış yapan ya da eksik tartan tüccarları sultana bildiriyordu. Sultanın ambarlarında her zaman tahıl stoğu tutuluyor, kıtlık zamanlarında bu tahıl belirlenen fiyattan halka satılıyordu.

Sultanlık tarihçisi Ziyaeddin Berenî'ye göre, Alâeddin yaşadığı sürece tahılın fiyatı, yağmurlar bol da olsa az da olsa, bir kuruş bile artmadı; bu, çağın harikalarından biri sayıldı. Ama Alâeddin'in bu düzeni kurmasının nedeni, halkın refahı değil, kuzeybatıdan gelen Moğol ordularına karşı büyük ve ucuz bir ordu beslemekti. Bu bölümün sorusu şu: köle kökenli askerlerin kurduğu bir sultanlık, kendisinden çok daha kalabalık ve farklı inançlara bağlı bir halkı hangi araçlarla yönetti, ve geride hangi kurumları ve kültürü bıraktı?

Bağlam — Gazne'den Delhi'ye

On birinci yüzyılın başından itibaren, Afganistan'daki Gazneli sultanları kuzey Hindistan'a akınlar düzenledi ve Pencap'ı ele geçirdi. On ikinci yüzyılın sonunda, Gazneli devletinin yerini alan Gurlu hanedanından Muizzeddin Muhammed, 1192'de Delhi'nin kuzeyindeki Tarain'de Rajput hükümdarlarının birleşik ordusunu yendi ve kuzey Hindistan'ın kapılarını açtı. 1206'da Muizzeddin öldürülünce, onun Hindistan'daki komutanlarından, bir zamanlar köle olarak satın alınmış Türk kökenli Kutbeddin Aybek, Delhi'de kendi sultanlığını ilan etti.

Kutbeddin Aybek ve ondan sonra gelen birkaç sultan, memlük, yani azat edilmiş köle kökenli askerlerdi; bu yüzden ilk hanedan, Memlükler ya da «köle sultanlar» adıyla anılır. Aybek, Delhi'de, sultanlığın gücünü simgeleyen ve bugün de ayakta duran Kutub Minar'ın yapımına başladı. Onun damadı ve halefi İltutmış, sultanlığı sağlamlaştırdı ve Abbasi halifesinden bir onay belgesi aldı. İltutmış'tan sonra, kızı Raziye Sultan, 1236'dan 1240'a kadar tahtta kaldı; Delhi Sultanlığı'nı yöneten tek kadın hükümdar oldu. Kaynaklara göre, erkek giysileri giyerek halkın önüne çıkıyor ve orduları bizzat yönetiyordu; ama güçlü komutanların muhalefetiyle tahttan indirildi.

Gelişme — Moğollara karşı bir kalkan

Delhi Sultanlığı, kuruluşundan kısa süre sonra, Moğol tehdidiyle karşılaştı. Cengiz Han'ın orduları, Harezmşahların son sultanının peşinden 1221'de Sind Irmağı'na kadar geldi; sonraki yüzyılda Çağatay Hanlığı'nın ve İlhanlıların orduları, Pencap'a ve Delhi'nin çevresine defalarca saldırdı. Moğol akınları ve Moğol baskısı, Orta Asya'dan ve İran'dan pek çok bilgin, şair, zanaatkâr ve askeri Delhi'ye sığınmaya yöneltti; Delhi, İslam dünyasının doğu ucunda önemli bir kültür merkezi oldu.

1296'da tahta çıkan Alâeddin Halacî, Moğollara karşı kararlı bir savaş verdi. 1299'da ve 1303'te, Moğol orduları Delhi'nin kapılarına kadar geldi; Alâeddin, büyük bir orduyla onları püskürttü. Bu orduyu beslemek için, Alâeddin, pazarları ve fiyatları sıkı denetim altına aldı, köylülerden alınan vergileri artırdı ve vergilerin bir kısmının tahıl olarak ödenmesini istedi. Alâeddin'in komutanı Melik Kâfur, güney Hindistan'a, Deogir'e, Telingana'ya ve Madura'ya kadar uzanan seferler düzenledi ve büyük ganimetlerle döndü.

Dönüş noktası — büyük projeler, büyük bunalım

1325'te tahta çıkan Muhammed bin Tuğluk, Delhi Sultanlığı'nın en tartışmalı hükümdarlarından biri oldu. Döneminin en bilgili sultanlarından biriydi; ama Berenî'nin anlatısına göre, büyük projelerini danışmanlarına danışmadan uyguladı. 1327'de, başkenti Delhi'den güneydeki Deogir'e taşımaya karar verdi ve kentin adını Devletabad olarak değiştirdi. Birkaç yıl sonra, hazinedeki açığı kapatmak için bakır paralar bastırdı ve bunların altın ve gümüş paralarla aynı değerde kabul edilmesini emretti.

Bu projeler, büyük bunalımlara yol açtı. Sultanın sert vergileri ve kıtlıklar, köylü ayaklanmalarına neden oldu. Güneyde ve doğuda valiler ayaklandı; Bengal ve Deccan, sultanlıktan ayrıldı. 1336'da güney Hindistan'da Vijayanagara krallığı, 1347'de de Deccan'da Behmenî sultanlığı kuruldu. Muhammed bin Tuğluk, 1351'de, ayaklanmaları bastırmak için çıktığı bir seferde öldü. Onun amcasının oğlu ve halefi Firuz Şah Tuğluk, daha ılımlı bir yönetim izledi; kanallar, kentler ve medreseler yaptırdı, ama ayrılan bölgeleri geri almaya çalışmadı.

Cevap — bir sınır devletinden bir Hint devletine

Delhi Sultanlığı, Orta Asya'dan gelen Türk kökenli komutanların, köle askerlerden oluşan bir yönetici sınıfla ve ikta düzeniyle kurduğu bir devletti. Moğol tehdidi, sultanlığın büyük ve pahalı ordular beslemesini gerekli kıldı; Alâeddin Halacî'nin fiyat düzenlemeleri de Muhammed bin Tuğluk'un projeleri de, bu ihtiyaçla ve devletin kaynaklarını artırma çabasıyla ilişkiliydi. Sultanlar, Hindu çoğunluğu yönetmek için yerel önderlerle işbirliği yaptı; Farsça yönetim ve kültür dili oldu. Ama merkezî otoriteyi güçlendirme çabaları, ayaklanmalara ve bölgesel devletlerin ayrılmasına da yol açtı.

Bugünle bağ — bir kentin katmanları

Bugün Delhi'yi gezen biri, sultanlık döneminin pek çok katmanını görebilir. Kutub Minar, 1993'te UNESCO Dünya Mirası listesine alındı. Tuğluk hanedanının yaptırdığı dev Tuğlukabad kalesinin yıkıntıları, kentin güneyinde durur. Sufi dervişi Nizameddin Evliya'nın türbesi, bugün de her dinden ziyaretçinin uğradığı bir yer olarak yaşar; onun müridi, şair Emir Hüsrev, Farsça ve Hintçe yazdığı şiirlerle, Hint-İslam kültürünün simgelerinden biri sayılır. Delhi Sultanlığı'nın mirası, bugün Hindistan'da ve Pakistan'da farklı biçimlerde anlatılır ve siyasal tartışmaların konusu olmaya devam eder.

Birincil kaynak

Tarihçi Ziyaeddin Berenî, Alâeddin Halacî'nin tahıl fiyatlarını nasıl belirlediğini şöyle anlatır. H. M. Elliot ve John Dowson'ın 1871 tarihli İngilizce çevirisinden:

His councillors replied that the necessaries of life would never become cheap until the price of grain was fixed by regulations and tariffs. Cheapness of grain is a universal benefit. So some regulations were issued, which kept down the price for some years. […] This scale of prices was maintained as long as 'Alau-d din lived, and grain never rose one dang, whether the rains were abundant or scanty. This unvarying price of grain in the markets was looked upon as one of the wonders of the time.

Türkçesi: Danışmanları, tahılın fiyatı düzenlemeler ve tarifelerle belirlenmedikçe, yaşamın zorunlu ihtiyaçlarının hiçbir zaman ucuzlamayacağını söylediler. Tahılın ucuzluğu herkesin yararınadır. Böylece, fiyatları birkaç yıl boyunca düşük tutan bazı düzenlemeler çıkarıldı. […] Bu fiyat tarifesi, Alâeddin yaşadığı sürece korundu ve yağmurlar bol da olsa az da olsa, tahılın fiyatı bir dang bile yükselmedi. Pazarlardaki tahıl fiyatının bu değişmezliği, çağın harikalarından biri sayıldı.

Kaynak: Ziyaeddin Berenî, Tarih-i Firuz Şahî; H. M. Elliot ve John Dowson (çev. ve yay.), The History of India as Told by Its Own Historians, cilt III (Londra: Trübner, 1871), s. 192–193; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Berenî'ye göre Alâeddin'in danışmanları, ucuz tahılın neden herkesin yararına olduğunu düşünüyordu? Metnin önceki kısmında sultanın asıl amacı olarak neyi anlatıyor?
2. Tahıl fiyatının «bir dang bile» yükselmemesi, sultanın düzenlemelerinin gücü hakkında ne söylüyor? Bu düzenlemelerin köylüler ve tüccarlar için bedeli ne olabilirdi?
3. Berenî, bu olayları Alâeddin'in ölümünden yaklaşık kırk yıl sonra yazıyordu. Bu durum, onun «çağın harikası» değerlendirmesini nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Peter Jackson (1999) — Delhi Sultanlığı'nın siyasal ve askerî tarihini yazdı. Sultanlığın gelişimini, Moğol tehdidi ile yakından ilişkilendirdi; Moğollara karşı savunma ihtiyacının, büyük orduların, sıkı vergi düzenlerinin ve merkezî yönetimin güçlenmesine yol açtığını gösterdi.
• Catherine Asher ve Cynthia Talbot (2006) — Hindistan'ı, 1200–1750 arasında, Avrupalıların gelişinden önceki dönemiyle bir bütün olarak ele aldılar. Delhi Sultanlığı'nı, Hindistan'ın bölgesel devletleriyle, Vijayanagara ile ve sonraki Babürlü İmparatorluğu ile birlikte değerlendirerek, bu dönemin Hint-İslam kültürünün oluşumunda nasıl bir rol oynadığını gösterdiler.
• Sunil Kumar (2007) — Delhi Sultanlığı'nın kuruluş dönemini, 1192–1286 yıllarını inceledi. Sultanlığın, baştan güçlü ve merkezî bir devlet olarak değil, birbirleriyle rekabet eden köle komutanlarının ve yerel önderlerin ilişkileriyle, yavaş yavaş biçimlenen bir yapı olarak ortaya çıktığını savundu.
• Richard Eaton (2019) — Hindistan'ı, 1000–1765 arasında, Farsça'nın yönetim ve kültür dili olduğu geniş bir «Farsça konuşulan dünya»nın parçası olarak inceledi. Delhi Sultanlığı'nın, Hindistan'ı İran ve Orta Asya ile bağlayan ortak bir siyasal ve kültürel dilin yayılmasında belirleyici bir rol oynadığını, ama bu dilin yerel Hint gelenekleriyle kaynaştığını gösterdi.

Bu tartışmada tarihçiler, Delhi Sultanlığı'nı farklı ölçeklerde inceler. Jackson ve Kumar, sultanlığın kendi siyasal tarihine bakar: biri Moğol tehdidinin belirleyiciliğini, öteki kuruluş döneminin karmaşık ilişkilerini öne çıkarır. Asher ile Talbot ve Eaton ise, sultanlığı daha geniş bir çerçeveye yerleştirir: biri Hindistan'ın bütünlüklü tarihine, öteki Farsça kültürün yayıldığı geniş bir dünyaya bakar. Bu yaklaşımlar birlikte, sultanlığın hem bir sınır devleti hem de Hindistan'ın kendi tarihinin bir parçası olduğunu gösterir.

Derine İn

Delhi Sultanlığı, Hint toplumunda yeni bir kültürel sentezin doğmasına zemin hazırladı. Farsça, sarayın ve yönetimin dili oldu; Delhi'de, İran'dan ve Orta Asya'dan gelen şairler, bilginler ve mimarlar çalıştı. Şair Emir Hüsrev, Farsça şiirlerinin yanında, Delhi çevresinde konuşulan dilde, yani Hintçenin erken bir biçiminde de şiirler yazdı; Hint müziğine yeni biçimler kazandırdığı kabul edilir. Bu dönemde, Hintçe ile Farsça'nın karışımından, sonraki yüzyıllarda Urduca adıyla anılacak bir dil biçimlenmeye başladı. Mimaride, İslam mimarisinin kemerleri ve kubbeleri, Hint ustalarının taş işçiliğiyle birleşti.

Sufi dervişleri, bu sentezin önemli taşıyıcılarıydı. Çiştiyye tarikatının önde gelen dervişleri, Delhi'de ve kuzey Hindistan'ın pek çok kentinde tekkeler kurdu. Bu tekkeler, her dinden insanın ziyaret ettiği yerler oldu; dervişler, müzik ve şiir aracılığıyla halkla bağ kurdu. Bazı Sufi dervişleri, sultanlara karşı bağımsızlıklarını korumaya özen gösterdi ve saraydan uzak durdu. Aynı dönemde, Hindu toplumunda da, tanrıya kişisel sevgi ve bağlılığı öne çıkaran bhakti hareketleri güçlendi; bu hareketlerin önde gelenlerinin bazıları, kast ayrımlarını ve dinsel sınırları sorgulayan şiirler yazdı.

Sultanlığın ekonomisi de önemli değişiklikler geçirdi. Sultanlar, köylülerden toplanan vergileri, ikta sahiplerine ve orduya dağıttı; bu, kentlerin ve pazarların büyümesini destekledi. Delhi, on dördüncü yüzyılda, İbn Battuta'nın anlattığına göre, İslam dünyasının en büyük kentlerinden biriydi. Hindistan'dan İran'a ve Orta Asya'ya pamuklu kumaşlar, baharatlar ve köleler ihraç ediliyor; Orta Asya'dan ve Arabistan'dan atlar getiriliyordu. At, sultanlığın askerî gücünün temeliydi; ama Hindistan'ın ikliminde iyi at yetiştirmek zordu, bu yüzden sürekli at ithal etmek gerekiyordu.

Sultanlığın yönetici sınıfı da zamanla değişti. İltutmış döneminde, onun köle kökenli komutanlarından oluşan ve kaynaklarda «Kırklar» diye anılan bir grup, sarayda büyük bir güç kazandı; İltutmış'tan sonraki taht kavgalarında bu komutanlar belirleyici oldu. On üçüncü yüzyılın sonunda Sultan Balaban, bu grubun gücünü kırdı ve sultanın otoritesini güçlendirdi. Halaçlar ve Tuğluklar döneminde ise, yönetici sınıfa yalnızca Türk kökenli askerler değil, Afganlar, Hint kökenli Müslümanlar ve din değiştirmiş Hindular da katıldı. Eyaletlerde, sultanlar Hindu râcalar ve toprak sahipleriyle anlaşmalar yaparak vergi topladı; bu yerel önderler, sultanın otoritesini tanıdıkları sürece kendi topraklarında büyük ölçüde özerk kaldı.

Delhi Sultanlığı'nın sonu, 1398'de Timur'un Delhi'yi yağmalamasıyla başladı. Timur, birkaç ay içinde geri çekildi; ama Delhi, bu yıkımdan uzun süre toparlanamadı. Sultanlık, Seyyidler ve Lodiler gibi daha küçük hanedanların yönetiminde, yalnızca Delhi'nin çevresini kapsayan bir devlete dönüştü. Bengal, Gücerat, Malva ve Deccan'da bağımsız sultanlıklar kuruldu. Önceki bir derste gördüğümüz gibi, 1526'da, Timur'un ve Cengiz'in soyundan gelen Babür, Panipat'ta son Lodi sultanını yendi ve Babürlü İmparatorluğu'nu kurdu. Babürlüler, Delhi Sultanlığı'nın yönetim, vergi ve kültür geleneklerinin pek çoğunu devraldı. Böylece sultanlığın ikta düzeni, Farsça yönetim dili ve Hint-İslam sanatı, Hindistan'ın sonraki üç yüzyılının temel unsurları arasında yaşamaya devam etti.

Uzman Notu

Temel literatür

• H. M. Elliot ve John Dowson (çev. ve yay.), The History of India as Told by Its Own Historians, cilt III (Londra: Trübner, 1871).
• H. A. R. Gibb (çev.), Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 (Londra: Routledge, 1929).
• Peter Jackson, The Delhi Sultanate: A Political and Military History (Cambridge: Cambridge University Press, 1999).
• Catherine B. Asher ve Cynthia Talbot, India before Europe (Cambridge: Cambridge University Press, 2006).
• Sunil Kumar, The Emergence of the Delhi Sultanate, 1192–1286 (Delhi: Permanent Black, 2007).
• Richard M. Eaton, India in the Persianate Age, 1000–1765 (Londra: Allen Lane, 2019).

Arşiv ve kaynak

Delhi Sultanlığı için başlıca kaynaklar, sultanlık döneminde Farsça yazılmış tarihlerdir: Minhac-ı Sirac'ın Tabakat-ı Nâsırî'si, Ziyaeddin Berenî'nin Tarih-i Firuz Şahî'si ve Emir Hüsrev'in tarihî manzumeleri bunların başında gelir. İbn Battuta'nın seyahatnamesi, sultanlığı dışarıdan gelen bir gözle anlatır. Sanskritçe yazıtlar ve bölgesel kronikler, Hindu toplumunun bakışını yansıtır. Elliot ile Dowson'ın çevirileri ve Gibb'in İbn Battuta seçmeleri çevrimiçi arşivlerde okunabilir.

Açık sorular

• Alâeddin Halacî'nin fiyat düzenlemeleri, halkın yararına mıydı, yoksa yalnızca ordunun ihtiyaçlarına mı hizmet ediyordu?
• Muhammed bin Tuğluk'un projeleri, düşüncesiz birer hata mıydı, yoksa zamanının ötesinde ama kötü uygulanmış reformlar mı?
• Delhi Sultanlığı, Hindistan'a dışarıdan gelen bir fetih devleti miydi, yoksa Hindistan'ın kendi tarihinin bir parçası mı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1206'da Delhi'de kendi sultanlığını ilan eden köle kökenli komutan kimdir? A) İltutmış B) Kutbeddin Aybek C) Alâeddin Halacî D) Muizzeddin Muhammed
2. (Hedef 1) Delhi Sultanlığı'nı yöneten tek kadın hükümdar kimdir? A) Raziye Sultan B) Nur Cihan C) Terken Hatun D) Şecerüddür
3. (Hedef 2) Berenî'ye göre Alâeddin Halacî'nin fiyat düzenlemelerinin asıl amacı neydi? A) Tüccarları zenginleştirmek B) Köylüleri korumak C) Moğollara karşı büyük ve ucuz bir ordu beslemek D) Hint tapınaklarını desteklemek
4. (Hedef 2) Muhammed bin Tuğluk, başkenti hangi kente taşımaya çalıştı? A) Lahor B) Agra C) Bengal D) Deogir, yani Devletabad
5. (Hedef 3) Delhi Sultanlığı'nın gelişimini Moğol tehdidiyle yakından ilişkilendiren tarihçi kimdir? A) Peter Jackson B) Sunil Kumar C) Richard Eaton D) Cynthia Talbot

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Delhi Sultanlığı Hindistan'ı nasıl yönetti?» sorusunu tartış. Cevabında Alâeddin Halacî'nin fiyat düzenlemelerini, Muhammed bin Tuğluk'un projelerini, İbn Battuta'nın sultan portresini, ikta düzenini ve Hindu çoğunlukla ilişkileri kullan; Jackson ile Eaton'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Bu komutan Kutbeddin Aybek'tir.
2. A — Bu hükümdar Raziye Sultan'dır.
3. C — Asıl amaç Moğollara karşı büyük ve ucuz bir ordu beslemekti.
4. D — Başkent Deogir'e, yani Devletabad'a taşınmak istendi.
5. A — Bu tarihçi Peter Jackson'dır.

Kapsamlı bir cevap, Delhi Sultanlığı'nın, köle kökenli komutanlardan oluşan bir yönetici sınıfla ve ikta düzeniyle yönetildiğini, sultanların Hindu toprak sahipleri ve kâtiplerle işbirliği yaptığını açıklar. Alâeddin Halacî'nin fiyat düzenlemelerini, Moğol tehdidine karşı ordu besleme ihtiyacının bir sonucu olarak; Muhammed bin Tuğluk'un başkent taşıma ve bakır para projelerini ise merkezî gücü artırma çabasının ve onun sınırlarının örnekleri olarak değerlendirir. İbn Battuta'nın ve Berenî'nin anlatılarını, bu sultanların kişiliklerini ve yönetimlerini farklı açılardan gösteren kaynaklar olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Jackson'ın Moğol tehdidini öne çıkaran yorumunu, Eaton'ın Farsça kültürün yayılmasını vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Serinin sonu

Bu bölümle «Orta Çağ Asyası» kursu sona eriyor. Kurs, Tang Çini'nin kozmopolit başkentinde bulunan bir Hristiyan anıtıyla açıldı; ardından Song'un bilimsel zirvesini, barut, pusula ve matbaanın öyküsünü, Zheng He'nin filolarını, Ming'in Yasak Şehir'ini, Heian sarayını, samurayları, Moğol istilalarını, Kore'nin iki hanedanını ve Hangul'u, Angkor'u ve Güneydoğu Asya'nın deniz devletlerini izledi; burada da, kuzey Hindistan'da kurulan bir sultanlığı sordu. Programda sırada «Afrika Uygarlıkları» kursu var. Bu kurs, Avrupalı tarihçilerin uzun süre tarihi olmadığını ileri sürdüğü bir kıtanın, Nil vadisinden Sahra'ya, Doğu Afrika kıyılarından Büyük Zimbabve'ye uzanan zengin geçmişine bakıyor. İlk bölüm, bu önyargının kendisini soruyor: Afrika neden «tarihsiz» sayıldı?