Srivijaya ve Majapahit: deniz imparatorlukları

Öğrenme hedefleri

• Srivijaya'nın yedinci yüzyıldaki yükselişini, Majapahit'in on üçüncü yüzyılın sonundaki kuruluşunu ve iki devletin gerilemesini kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• Bir Çinli gümrük görevlisinin Srivijaya anlatısını ve Yuan hanedanının Cava seferine ilişkin kayıtları kullanarak, bir deniz devletinin gücünün nereden geldiğini değerlendirebileceksin.
• Güneydoğu Asya'nın deniz devletlerinin, kara imparatorluklarından hangi bakımlardan farklı olduğunu tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — kıyıda sarılı bir zincir

On üçüncü yüzyılın başında, Güney Çin'in büyük limanı Quanzhou'da deniz ticareti gümrüğünün başında bulunan Zhao Rugua, yabancı ülkeler hakkında bir kitap yazdı. Kitabın en uzun bölümlerinden biri, Sumatra adasındaki bir krallığı, Çinlilerin «San-fo-qi» dediği Srivijaya'yı anlatır. Zhao'ya göre bu ülke, yabancıların deniz ve kara ticaretinin her iki yönde de geçmek zorunda olduğu «boğazı» denetliyordu. Eskiden, başka ülkelerin korsanlarını durdurmak için boğaza bir demir zincir gerilmişti; zincir, ustaca bir düzenekle kaldırılıp indirilebiliyor ve bir ticaret gemisi geldiğinde indiriliyordu.

Zhao'nun zamanında, uzun barış yılları yüzünden zincir kaldırılmış ve kıyıda halka hâlinde sarılı duruyordu. Yerliler ona bir Buda heykeli gibi saygı gösteriyor, gelen gemiler ona adaklar sunuyordu. Bu bölümün sorusu şu: Güneydoğu Asya'nın adalarında, geniş topraklar yerine denizleri ve boğazları denetleyen devletler nasıl güçlü oldu, nasıl yönetildi, ve neden sonunda yerlerini yeni limanlara bıraktılar?

Bağlam — rüzgârlar ve boğazlar

Güneydoğu Asya'nın adaları, batıdaki Hint sularını doğudaki Çin kıyılarına bağlayan bir geçiş kuşağı oluşturur. Bu iki büyük deniz arasındaki ticaret, yılda iki kez yön değiştiren muson rüzgârlarına bağlıydı. Hindistan'dan ya da Arabistan'dan gelen gemiler, rüzgârın yön değiştirmesini beklemek için Güneydoğu Asya'nın limanlarında aylarca kalmak zorundaydı. Bu bekleme, Malay Yarımadası ile Sumatra arasındaki Malakka Boğazı'nın ve Sumatra ile Cava arasındaki Sunda Boğazı'nın kıyısındaki limanları zenginleştirdi.

Yedinci yüzyılda, Sumatra'nın güneydoğusundaki Palembang'da, Srivijaya adlı bir krallık yükseldi. 683 tarihli ve eski Malayca yazılmış bir taş yazıt, bir hükümdarın binlerce askerle kutsal bir sefere çıktığını ve Srivijaya'yı kurduğunu anlatır. DT-110.10'da gördüğümüz Çinli keşiş Yijing, 671'de Hindistan'a giderken Srivijaya'da durmuş ve orada binden fazla Budist keşişin yaşadığını yazmıştı. Srivijaya, sonraki yüzyıllarda Malakka Boğazı'nın her iki yakasındaki limanları kendine bağladı.

Gelişme — boğazın bekçisi

Srivijaya'nın gücü, geniş tarım arazilerinden değil, ticaretten geliyordu. Srivijaya hükümdarları, boğazlardan geçen gemileri kendi limanlarına uğramaya zorladı, onlardan vergi aldı ve karşılığında korsanlara karşı koruma sağladı. Palembang'daki pazarlarda, Hindistan'dan gelen kumaşlar, Arabistan'dan gelen günlük ve kokular, Çin'den gelen ipek ve porselen, Güneydoğu Asya'nın kendi baharatları, reçineleri ve altını el değiştiriyordu. Srivijaya, Çin'e düzenli olarak elçiler gönderdi ve Çin imparatorlarının haraç düzeninin bir parçası oldu; bu da ona Çin pazarlarında ayrıcalıklar sağladı.

Srivijaya, aynı zamanda önemli bir Budist merkeziydi. Srivijaya hükümdarları, Hindistan'daki Nalanda manastırına bağışlar yaptı ve Çin'de tapınaklar yaptırdı. Srivijaya'nın, Cava'da Borobudur'un büyük Budist anıtını yaptıran Şailendra hanedanıyla yakın ilişkileri olduğu düşünülür; ama bu ilişkinin niteliği tarihçiler arasında tartışmalıdır.

1025'te, güney Hindistan'daki Çola krallığının hükümdarı I. Rajendra, büyük bir donanmayla Srivijaya'nın limanlarına saldırdı ve kralını tutsak aldı. Bu saldırı, Srivijaya'nın deniz ticaretindeki tekelini sarstı. Sonraki yüzyıllarda Srivijaya'nın merkezi, Palembang'dan Sumatra'nın daha kuzeyindeki Jambi'ye kaydı; öteki limanlar ise giderek bağımsızlaştı. On üçüncü yüzyılın sonunda, Srivijaya artık bölgenin başlıca gücü değildi.

Dönüş noktası — Moğol seferinden doğan bir krallık

On üçüncü yüzyılın sonunda, Cava adasında yeni bir güç yükseldi. Önceki derslerde gördüğümüz gibi, Kubilay Han, Güneydoğu Asya'nın hükümdarlarından boyun eğmelerini istiyordu. Doğu Cava'nın kralı, Kubilay'ın elçisine kötü davranınca, Kubilay 1292'de Cava'ya büyük bir sefer düzenledi. Ama Yuan filosu Cava'ya vardığında, eski kral bir iç savaşta öldürülmüştü.

Raden Wijaya, aynı yıl tahta oturarak Majapahit krallığının ilk hükümdarı oldu. Majapahit'in merkezi, Doğu Cava'nın verimli pirinç ovalarındaydı; bugünkü Trowulan'ın çevresindeki kalıntılar, onun başkentine ait olabilir. Srivijaya'dan farklı olarak Majapahit, hem pirinç tarımına hem de deniz ticaretine dayanıyordu. Kral Hayam Wuruk ve onun güçlü başbakanı Gajah Mada döneminde, on dördüncü yüzyılın ortasında, Majapahit en parlak çağını yaşadı. 1365'te saray şairi Prapanca'nın yazdığı Nagarakretagama adlı uzun övgü şiiri, Majapahit'e bağlı sayılan onlarca yerin adını sayar; bu liste, bugünkü Endonezya'nın büyük bölümünü ve Malay Yarımadası'nın bir kısmını kapsar.

Cevap — denizleri denetlemenin yolları

Srivijaya ve Majapahit, Güneydoğu Asya'nın adaları arasında, muson rüzgârlarının ve boğazların sağladığı olanakları kullanarak güçlendi. Srivijaya, gemileri kendi limanlarına uğramaya zorlayarak, korsanlara karşı koruma sağlayarak ve Çin'in haraç düzeninde ayrıcalıklı bir yer edinerek zenginleşti. Majapahit ise, Doğu Cava'nın pirinç ovalarının zenginliğini deniz ticaretiyle birleştirdi ve geniş bir ağ üzerinde etki kurdu. İki devlet de, kesin sınırları olan topraklardan çok, liman kentleri ve yerel beyliklerle kurulan değişken bağlılık ilişkilerine dayanıyordu. Ticaret yolları ve güç dengeleri değiştiğinde, bu bağlılıklar yeni merkezlere yöneldi.

Bugünle bağ — bir ulusun geçmişi

Bugün Endonezya'da Majapahit ve Srivijaya, ulusal birliğin tarihsel öncüleri olarak anılır. Endonezya'nın ulusal sloganı «Çeşitlilik içinde birlik», Majapahit döneminde yazılmış bir şiirden alınmıştır. Gajah Mada'nın adı, ülkenin önde gelen üniversitelerinden birine verilmiştir. Palembang'daki arkeolojik kazılar, Srivijaya'nın başkentini aramaya devam ediyor; ama bu başkentin kalıntılarının, sık sık yer değiştiren ırmaklar ve ahşap yapılar yüzünden büyük ölçüde yok olduğu düşünülüyor.

Birincil kaynak

Quanzhou'daki gümrük görevlisi Zhao Rugua, Srivijaya'nın gücünün kaynağını şöyle anlatır. Friedrich Hirth ile W. W. Rockhill'in 1911 tarihli İngilizce çevirisinden:

This country, lying in the ocean and controlling the straits through which the foreigners' sea and land traffic in either direction must pass, in olden times used an iron chain as a barrier to keep the pirates of other countries in check. It could be kept up or lowered by a cunning device. If a merchant ship arrived it was lowered. […] If a merchant ship passes by without entering, their boats go forth to make a combined attack, and all are ready to die (in the attempt). This is the reason why this country is a great shipping centre.

Türkçesi: Okyanusta yer alan ve yabancıların deniz ve kara ticaretinin her iki yönde de geçmek zorunda olduğu boğazları denetleyen bu ülke, eskiden başka ülkelerin korsanlarını durdurmak için bir engel olarak demir bir zincir kullanırdı. Zincir, ustaca bir düzenekle kaldırılıp indirilebiliyordu. Bir ticaret gemisi geldiğinde indiriliyordu. […] Bir ticaret gemisi uğramadan geçip giderse, onların tekneleri birlikte saldırmak için yola çıkar ve hepsi (bu uğurda) ölmeye hazırdır. Bu ülkenin büyük bir gemicilik merkezi olmasının nedeni budur.

Kaynak: Zhao Rugua, Zhufan Zhi; Friedrich Hirth ve W. W. Rockhill (çev.), Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries (St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1911), s. 62; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Zhao'ya göre Srivijaya'nın «büyük bir gemicilik merkezi» olmasının nedeni nedir?
2. Srivijaya, boğazlardan geçen gemilere hem koruma hem de tehdit sunuyordu. Bu iki yön, bir deniz devletinin gücünü nasıl açıklıyor?
3. Zhao, Srivijaya'yı görmemiş bir Çinli gümrük görevlisiydi. Bu durum, onun anlatısının güvenilirliğini ve bakış açısını nasıl etkiler?

Tarihçiler Tartışıyor

• George Coedès (1918) — Sumatra'da bulunan eski Malayca yazıtları ve Çince kaynakları karşılaştırarak, o güne kadar unutulmuş olan Srivijaya krallığının varlığını ve merkezinin Palembang olduğunu gösterdi. Srivijaya'yı Güneydoğu Asya tarihinin haritasına yeniden yerleştiren bu çalışma, bölgenin erken tarihini yazmanın temelini attı.
• O. W. Wolters (1967) — Srivijaya'nın kökenlerini, Güneydoğu Asya ile Çin arasındaki erken ticaret üzerinden inceledi. Srivijaya'nın gücünün, Çin pazarlarına ayrıcalıklı erişiminden, Güneydoğu Asya ürünlerini Çin'e taşıyan ticaretin denetiminden ve Malay denizcilerinin becerisinden geldiğini savundu.
• Kenneth Hall (1985) — Erken Güneydoğu Asya'da deniz ticareti ile devlet oluşumu arasındaki ilişkiyi inceledi. Srivijaya gibi liman devletlerinin, iç bölgelerdeki ürün toplayıcılarıyla, kıyıdaki limanlarla ve denizaşırı tüccarlarla kurulan karşılıklı çıkar ilişkilerine dayandığını; Majapahit gibi Cava devletlerinin ise tarım ile ticaretin birleşiminden güç aldığını gösterdi.
• Anthony Reid (1988) — Güneydoğu Asya'yı, 1450–1680 arasındaki «ticaret çağı» üzerinden inceledi. Bölgenin, Avrupalılar gelmeden önce, liman kentleri, çok dilli tüccar toplulukları ve yoğun deniz ticareti ile dünyanın en canlı ticaret bölgelerinden biri olduğunu; Majapahit'in yerini alan Müslüman liman sultanlıklarının bu çağın ürünü olduğunu gösterdi.

Bu tartışmada tarihçiler, deniz devletlerini farklı açılardan inceler. Coedès, Srivijaya'nın varlığını ve yerini belgelerle kanıtladı. Wolters ile Hall, bu devletlerin gücünün kaynağını açıklar: biri Çin ile ticareti, öteki iç bölgeler, kıyılar ve denizaşırı tüccarlar arasındaki ilişkileri öne çıkarır. Reid ise, bu devletlerin mirasını, Güneydoğu Asya'nın ticaret çağının geniş çerçevesi içinde değerlendirir. Bu yaklaşımlar birlikte, deniz devletlerinin, kara imparatorluklarından farklı bir güç mantığına dayandığını gösterir.

Derine İn

Srivijaya'nın tarihi, uzun süre unutulmuştu. On dokuzuncu yüzyılda Avrupalı araştırmacılar, Çince kaynaklarda «San-fo-qi» adıyla geçen bir ülkeden haberdardı, ama onun nerede olduğunu ve gerçek adını bilmiyorlardı. 1918'de Fransız araştırmacı George Coedès, Sumatra ve Malay Yarımadası'nda bulunan yazıtlardaki «Srivijaya» adını Çince kaynaklardaki bilgilerle birleştirerek, bu ülkenin kimliğini ortaya çıkardı. Ama Srivijaya'nın başkentinin kalıntıları hâlâ tartışmalıdır. Palembang'daki kazılar, çok sayıda Çin seramiği, boncuk ve Budist heykeli ortaya çıkardı; ama büyük taş yapılar bulunmadı. Bu durum, Srivijaya'nın başkentinin büyük ölçüde ahşaptan ve ırmak kıyısındaki yüzen evlerden oluştuğunu düşündürür; Zhao Rugua da Srivijaya halkının suyun üzerinde sallar üzerinde yaşadığını yazmıştı.

Majapahit'in gerilemesi, on beşinci yüzyılda hızlandı. Hayam Wuruk'un 1389'daki ölümünden sonra, taht kavgaları krallığı zayıflattı. Aynı dönemde, önceki bir derste gördüğümüz gibi, Zheng He'nin filolarının desteğiyle güçlenen Malakka, boğazın yeni ticaret merkezi oldu. Malakka'nın saray çevresi on beşinci yüzyılın başlarında Müslüman oldu; Cava'nın kuzey kıyısındaki Tuban, Gresik ve Demak gibi liman kentlerinde de, Müslüman tüccarların ve yerel önderlerin etkisiyle yeni sultanlıklar kuruldu. Faslı gezgin İbn Battuta, 1345'te Sumatra'nın kuzeyindeki Samudra'da, Müslüman bir sultanın hüküm sürdüğü bir liman kentine uğramıştı. Kıyı kentlerinin İslam'ı benimsemesi, onları Hint Okyanusu'nun Müslüman tüccar ağlarına bağladı. Geleneksel anlatıya göre, Majapahit'in son kalıntıları, on altıncı yüzyılın başında Demak sultanlığı tarafından ortadan kaldırıldı.

Güneydoğu Asya'nın deniz devletlerinde din, ticaretle yakından ilişkiliydi. Srivijaya ve Majapahit dönemlerinde, Budizm ve Hinduizm, saraylarda ve tapınaklarda bir arada yaşadı; Majapahit sarayında, Şiva ve Buda'ya bağlı rahipler yan yana görev yapıyordu. Endonezya'nın ulusal sloganının alındığı şiir, bu iki inancın özünde bir olduğunu anlatır. İslam ise, bölgeye fetihle değil, büyük ölçüde tüccarlar, evlilikler ve liman kentlerinin önderlerinin tercihiyle yayıldı. Bu, Güneydoğu Asya'da dinlerin, kara imparatorluklarından farklı olarak, ticaret yollarını izleyerek ve yerel geleneklerle kaynaşarak yayıldığını gösterir.

Bu devletlerin kültürel mirası da, deniz yollarıyla şekillendi. Srivijaya döneminde kullanılan eski Malayca, bölgenin ticaret dili oldu; bugün Malezya'da ve Endonezya'da konuşulan dillerin atası sayılır. Majapahit sarayında gelişen Cava edebiyatı, tiyatrosu ve gölge oyunu, sonraki yüzyıllarda Müslüman sultanlıkların saraylarında da yaşamaya devam etti. Bali adası, Majapahit'in Hindu saray geleneklerini bugüne kadar koruyan bir yer olarak kaldı.

Deniz devletlerinin gücü, kara imparatorluklarından farklı bir mantığa dayanıyordu. Kara imparatorlukları toprakları, köylüleri ve vergileri denetlemeye çalışırken, deniz devletleri limanları, boğazları ve ticaret yollarını denetlemeye çalıştı. Bu yüzden onların sınırları esnek, bağlılıkları değişkendi; bir liman, daha iyi koşullar sunan bir merkeze kolayca yönelebilirdi. Bu esneklik, onlara hızla büyüme olanağı verdi; ama aynı zamanda, ticaret yolları değiştiğinde ya da yeni bir rakip ortaya çıktığında, hızla güç kaybetmelerine de yol açtı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Friedrich Hirth ve W. W. Rockhill (çev.), Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries (St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1911).
• W. W. Rockhill, «Notes on the Relations and Trade of China with the Eastern Archipelago and the Coast of the Indian Ocean during the Fourteenth Century, Part I», T'oung Pao 15 (1914).
• George Coedès, «Le royaume de Çrīvijaya», Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 18 (1918).
• O. W. Wolters, Early Indonesian Commerce: A Study of the Origins of Śrīvijaya (Ithaca: Cornell University Press, 1967).
• Kenneth R. Hall, Maritime Trade and State Development in Early Southeast Asia (Honolulu: University of Hawai'i Press, 1985).
• Anthony Reid, Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680, cilt 1: The Lands below the Winds (New Haven: Yale University Press, 1988).

Arşiv ve kaynak

Srivijaya için başlıca kaynaklar, eski Malayca yazılmış taş yazıtlar, Çince tarihler ve seyahat kitapları ile Arapça coğrafya eserleridir. Majapahit için en önemli kaynak, 1365 tarihli Nagarakretagama şiiridir; bu metnin günümüze ulaşan bir elyazması, UNESCO'nun Dünya Belleği listesindedir. Trowulan'daki kazılar ve Palembang çevresindeki arkeolojik çalışmalar sürmektedir. Hirth ile Rockhill'in ve Rockhill'in çevirileri çevrimiçi arşivlerde okunabilir.

Açık sorular

• Srivijaya'nın gücü, ticaretin sağladığı zenginlikten mi, yoksa denizlerde uyguladığı zorlamadan mı geliyordu?
• Nagarakretagama'daki bağlı yerler listesi, Majapahit'in gerçek sınırlarını mı, yoksa sarayın iddialarını mı gösterir?
• Deniz devletlerinin esnek yapısı, onların bir güçlüğü müydü, yoksa bir gücü mü?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Srivijaya'nın merkezi olduğu düşünülen kent hangisidir? A) Trowulan B) Palembang C) Malakka D) Tuban
2. (Hedef 1) 1025'te Srivijaya'nın limanlarına saldıran Çola hükümdarı kimdir? A) I. Rajendra B) Hayam Wuruk C) Raden Wijaya D) Gajah Mada
3. (Hedef 2) Zhao Rugua'ya göre Srivijaya, korsanları durdurmak için eskiden boğaza ne germişti? A) Bir ip B) Bir ağ C) Bir demir zincir D) Bir duvar
4. (Hedef 2) Rockhill'in özetine göre, 1293'te Yuan ordusunun yardımını kullanıp ardından onlara karşı dönen Cava prensi kimdir? A) Hayam Wuruk B) Prapanca C) Gajah Mada D) Raden Wijaya
5. (Hedef 3) Srivijaya'nın varlığını ve merkezinin Palembang olduğunu 1918'de gösteren araştırmacı kimdir? A) George Coedès B) O. W. Wolters C) Kenneth Hall D) Anthony Reid

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Bir devlet, geniş topraklar yerine denizleri denetleyerek nasıl güçlü olabilirdi?» sorusunu tartış. Cevabında Zhao Rugua'nın demir zincir anlatısını, Srivijaya'nın haraç ilişkilerini, Yuan'ın Cava seferini ve Majapahit'in Nagarakretagama'daki bağlı yerler listesini kullan; Wolters ile Hall'un yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Srivijaya'nın merkezi Palembang'dı.
2. A — Saldırıyı I. Rajendra yaptı.
3. C — Boğaza bir demir zincir gerilmişti.
4. D — Bu prens Raden Wijaya'dır.
5. A — Bu araştırmacı George Coedès'dir.

Kapsamlı bir cevap, Srivijaya'nın gücünün, boğazları denetleyerek gemileri kendi limanlarına uğramaya zorlamasından, onlara korsanlara karşı koruma sağlamasından ve Çin'in haraç düzeninde ayrıcalıklı bir yer edinmesinden geldiğini açıklar. Zhao Rugua'nın zincir anlatısını, koruma ile zorlamanın bir arada olduğunun kanıtı olarak kullanır. Majapahit'in Yuan seferini kendi amaçları için kullanarak kurulmasını ve tarım ile ticareti birleştirmesini değerlendirir. Nagarakretagama'daki listenin gerçek denetimden çok bağlılık iddialarını yansıttığını tartışır. Güçlü bir yanıt, Wolters'ın Çin ticaretini öne çıkaran yorumunu, Hall'un iç bölgeler, kıyılar ve denizaşırı tüccarlar arasındaki ilişkileri vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Güneydoğu Asya'nın liman kentleri İslam'ı tüccarlar aracılığıyla tanırken, Hindistan'ın kuzeyinde İslam, bir fetihle gelmişti. On üçüncü yüzyılın başında, Orta Asya'dan gelen Türk kökenli komutanlar, Delhi'de bir sultanlık kurdu. Bu sultanlık, üç yüzyıl boyunca kuzey Hindistan'ın büyük bölümünü yönetti; Moğol saldırılarını püskürttü, başkentini bir ara güneye taşımayı denedi ve Faslı gezgin İbn Battuta'yı yıllarca kadı olarak hizmetinde tuttu. Sıradaki derste, bu kursun son bölümünde, Delhi Sultanlığı'nı inceleyeceğiz: Türk kökenli bir yönetici sınıf, Hindu çoğunluğun yaşadığı bir ülkeyi nasıl yönetti, ve bu sultanlık Hindistan'ın sonraki tarihini nasıl biçimlendirdi?