Kore: Goryeo ve Joseon, Hangul alfabesi

Öğrenme hedefleri

• Goryeo hanedanının kuruluşunu, Moğol egemenliği altındaki dönemini ve Joseon hanedanına geçişi kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• On yedinci yüzyılda Kore'de yaşamış bir Hollandalının ve yirminci yüzyıl başında yazan bir Amerikalının gözlemlerini kullanarak, Hangul'un toplumdaki yerini değerlendirebileceksin.
• Joseon'un Konfüçyüsçü bir toplum kurma sürecini ve Sejong'un kendi halkı için ayrı bir yazı hazırlatma gerekçelerini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — batık bir gemiden çıkan tanık

1653'te, Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin Sperwer adlı gemisi, Tayvan'dan Japonya'ya giderken bir fırtınaya yakalandı ve Kore'nin güneyindeki Jeju adasının kıyısında parçalandı. Kurtulan otuz altı denizci, Kore'den ayrılmalarına izin verilmediği için on üç yıl boyunca bu ülkede yaşamak zorunda kaldı. 1666'da, aralarından sekiz kişi bir tekneyle Japonya'ya kaçmayı başardı. Onlardan biri, gemi kâtibi Hendrick Hamel, Hollanda'ya döndükten sonra, Kore hakkında Avrupa'da yazılan ilk ayrıntılı anlatıyı kaleme aldı.

Hamel, Kore'nin dillerini ve yazılarını da anlatır. Ona göre Koreliler üç tür yazı kullanıyordu: kitapların ve devlet işlerinin yazıldığı Çin karakterleri, büyük adamların notlar için kullandığı el yazısı ve «kadınların ve sıradan halkın» kullandığı, yazması çok daha kolay üçüncü bir yazı. Bu üçüncü yazı, iki yüzyıl önce bir kralın hazırlattığı Hangul alfabesiydi. Bu bölümün sorusu şu: Kore'nin iki büyük hanedanı, Goryeo ve Joseon, nasıl bir toplum kurdu, ve bir kral kendi halkı için neden yeni bir alfabe hazırlattı?

Bağlam — Goryeo'nun Budist krallığı

Kore yarımadası, onuncu yüzyılın başında birkaç krallık arasında bölünmüştü. 918'de, Wang Geon adlı bir komutan Goryeo hanedanını kurdu ve 936'da yarımadayı birleştirdi; bugünkü «Kore» adı, bu hanedanın adından gelir. Goryeo'nun başkenti, yarımadanın ortasındaki Kaesong'du. Goryeo, Budizmi devletin koruduğu bir dine dönüştürdü; kral ailesi ve soylular, büyük manastırlara zengin bağışlar yaptı. Goryeo döneminde, yeşilimsi sırlı ve ince desenli seladon seramikler, Çinlilerin bile hayranlık duyduğu bir ustalığa ulaştı.

Goryeo, sınırlarındaki güçlü komşularla yaşamak zorundaydı: kuzeyde Kıtanlar ve Jürchenler, sonra Moğollar. 1170'te, sivil memurların askerleri aşağılamasına öfkelenen komutanlar bir darbe yaptı; sonraki yüzyılda gerçek güç askerî ailelerin elindeydi. 1231'de Moğollar Kore'yi istila etti. Goryeo sarayı, başkentin karşısındaki Ganghwa adasına çekilerek yaklaşık otuz yıl direndi. Bu yıllarda, Budist yazıların bütününü içeren seksen bin kadar tahta baskı kalıbı oyuldu; saray, bu büyük işin Buda'nın korumasını getirerek istilacıları uzaklaştıracağına inanıyordu. Tripitaka Koreana adıyla bilinen bu kalıplar, bugün Haeinsa manastırında korunur.

Gelişme — Moğollardan Joseon'a

1259'da Goryeo, Moğollara boyun eğdi. Sonraki yüzyılda Goryeo kralları, Yuan hanedanının prensesleriyle evlendirildi, gençliklerini Pekin'de geçirdi ve Moğol giysileri giydi; Goryeo, Moğol imparatorluğunun bağlı bir krallığı oldu. Önceki derste gördüğümüz gibi, Kubilay'ın Japonya'ya karşı seferleri için gemileri ve askerleri büyük ölçüde Goryeo sağladı. On dördüncü yüzyılın ortasında Yuan zayıflayınca, Kral Gongmin, Moğol yanlısı soyluları tasfiye etti ve kuzeydeki kaybedilen toprakları geri aldı.

Yuan'ın 1368'de Çin'den çekilmesinden sonra, Goryeo sarayı, yeni kurulan Ming ile Moğollar arasında bölündü. 1388'de, Ming'e karşı bir sefere gönderilen general Yi Seong-gye, ordusunu yolun ortasında geri çevirdi ve başkente dönerek iktidarı ele geçirdi. 1392'de kendini kral ilan etti ve Joseon hanedanını kurdu. Başkenti, bugünkü Seul olan Hanyang'a taşıdı. Joseon, 1910'da Japonya'nın Kore'yi ilhak etmesine kadar, beş yüz yılı aşkın bir süre hüküm sürdü.

Joseon'un kurucuları, Goryeo'nun Budist düzenini, yolsuzluğun ve çöküşün nedeni olarak görüyordu. Yeni devlet, Çin'de Song döneminde Zhu Xi'nin geliştirdiği Yeni Konfüçyüsçülüğü resmî ideoloji olarak benimsedi. Manastırların toprakları ve ayrıcalıkları kısıtlandı; aile, miras ve yas törenleri, Konfüçyüsçü kurallara göre yeniden düzenlendi. Memuriyet sınavları, yangban aileleri için devlet hizmetine girmenin başlıca yolu oldu.

Dönüş noktası — Sejong ve yeni alfabe

Kral Sejong, otuz iki yıl, 1418'den 1450'ye kadar tahtta kaldı. Sejong, sarayında Değerliler Salonu adı verilen bir bilginler kurumu kurdu; bu kurumda çalışan bilginler, tarih, tıp, tarım, astronomi ve müzik üzerine pek çok eser hazırladı. Sejong döneminde yağmur ölçerler, güneş saatleri ve su saatleri yapıldı; tarım bilgileri, Kore'nin iklimine uygun olarak derlendi.

Sejong'un en ünlü eseri, yeni bir alfabeydi. O güne kadar Kore'de yazı, Çin karakterleriyle yazılıyordu. Ama Kore dili, Çinceden çok farklıydı; Çin karakterlerini öğrenmek yıllar süren bir eğitim gerektiriyordu ve halkın büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu. Sejong, 1443'te, Kore dilinin seslerini doğrudan yazmaya yarayan yirmi sekiz harfli bir alfabe hazırladı ve bunu 1446'da «Halka Öğretilecek Doğru Sesler» adıyla ilan etti. Alfabeyi açıklayan kitaba göre, ünsüz harflerin biçimi, o sesi çıkarırken ağzın, dilin ve boğazın aldığı biçimden türetilmişti; ünlüler ise gök, yer ve insanı simgeleyen üç temel işaretten oluşuyordu.

Alfabe, saraydaki bazı bilginlerin sert muhalefetiyle karşılaştı. Değerliler Salonu'nun üyelerinden Choe Manri, 1444'te krala sunduğu bir dilekçede, yeni alfabenin Çin uygarlığından uzaklaşmak anlamına geleceğini, «barbarların» yaptığı bir şey olduğunu ve öğrenimi gerileteceğini savundu. Sejong, bu itirazları reddetti ve alfabeyi kullanarak Budist ve Konfüçyüsçü metinlerin çevirilerini, şiirleri ve kraliyet ailesinin övgülerini bastırdı.

Cevap — iki hanedan, iki yazı

Goryeo, Budizmi devletin temeli yapan, sanatları ve baskı teknikleriyle ünlü, ama güçlü komşularına, özellikle Moğollara karşı ayakta kalmak için büyük bedeller ödeyen bir krallıktı. Joseon ise, Yeni Konfüçyüsçülüğü devletin ve toplumun temeli yapan, yangban sınıfının ve memuriyet sınavlarının egemen olduğu bir düzen kurdu. Sejong, bu Konfüçyüsçü düzen içinde, halkının kendi dilini kolayca yazıp okuyabilmesi için Hangul'u hazırlattı. Ama Çin karakterlerine bağlı seçkin kültürü, bu alfabenin yüzyıllar boyunca ikinci planda kalmasına yol açtı; Hangul'un gerçek zaferi, ancak modern dönemde geldi.

Bugünle bağ — bir alfabenin bayramı

Bugün Güney Kore'de her yıl 9 Ekim, Hangul'un ilanını kutlayan ulusal bir bayramdır; Kuzey Kore de alfabeyi farklı bir günde anar. Hangul, dünyanın en kolay öğrenilen alfabelerinden biri olarak kabul edilir ve Kore'nin okuma yazma oranının yüksekliğinde önemli bir rol oynar. Sejong'un heykeli Seul'ün merkezinde durur ve portresi Güney Kore'nin banknotlarında yer alır. 1446 tarihli alfabe kitabının günümüze ulaşan bir nüshası, UNESCO'nun Dünya Belleği listesindedir.

Birincil kaynak

Hollandalı gemi kâtibi Hendrick Hamel, on üç yıl yaşadığı Kore'deki yazıları şöyle anlatır. William Elliot Griffis'in aktardığı İngilizce çeviriden:

They use three several sorts of writing — the first and chiefest like that of China and Japan, which they use for printing their books and for all public affairs. The second is like the common writing among us. The great men and governors use it to answer petitions and make notes on letters of advice, or the like; the commonalty cannot read this writing. The third is more unpolished, and serves women and the common sort. It is easier to write in this character than the others, names and things never before heard of being noted down with very curious fine pencils.

Türkçesi: Üç ayrı türde yazı kullanırlar. Birincisi ve en önemlisi, Çin ve Japonya'nınkine benzeyen, kitaplarını basmak ve bütün devlet işleri için kullandıkları yazıdır. İkincisi, bizdeki gündelik el yazısına benzer; büyük adamlar ve valiler bunu dilekçelere cevap vermek ve bilgi mektuplarına not düşmek gibi işlerde kullanır; halk bu yazıyı okuyamaz. Üçüncüsü daha kabadır ve kadınlara ve sıradan halka hizmet eder. Bu harflerle yazmak ötekilerden daha kolaydır; daha önce hiç duyulmamış adlar ve şeyler bile çok ince fırçalarla kolayca yazılabilir.

Kaynak: Hendrick Hamel, Journael (1668); William Elliot Griffis, Corea, Without and Within (Philadelphia: Presbyterian Board of Publication, 1885) içindeki İngilizce çeviri, s. 155–156; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Hamel, Kore'deki üç yazıyı hangi toplumsal gruplarla ilişkilendiriyor? Bu ilişkilendirme, Joseon toplumu hakkında ne söylüyor?
2. Hamel'e göre üçüncü yazının en büyük üstünlüğü nedir? Bu gözlem, Sejong'un amacıyla nasıl örtüşür?
3. Hamel, Korecenin nasıl yazıldığını dışarıdan gözlemleyen bir yabancıydı. Onun «kaba» sıfatını kullanması, kimin bakış açısını yansıtıyor olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Gari Ledyard (1966) — 1446 tarihli alfabe reformunu, alfabeyi açıklayan metinler ve dönemin siyasal koşulları üzerinden ayrıntılı olarak inceledi. Hangul'un harflerinin konuşma organlarının biçiminden türetildiğini gösteren açıklamaları değerlendirdi; alfabenin tasarımında, Moğol döneminde kullanılan Phagspa alfabesinin de bir esin kaynağı olmuş olabileceğini tartışmaya açtı.
• Martina Deuchler (1992) — Joseon'un Konfüçyüsçü dönüşümünü, aile, miras ve toplumsal cinsiyet üzerinden inceledi. Goryeo döneminde kızların da miras alabildiğini ve evliliklerin daha esnek olduğunu; Joseon'da Konfüçyüsçü kuralların uygulanmasıyla, soy çizgisinin erkek üzerinden tanımlandığını ve kadınların konumunun daraldığını gösterdi.
• Michael Seth (2006) — Kore tarihini, tarih öncesinden on dokuzuncu yüzyıla kadar bütünlüklü bir biçimde anlattı. Kore'nin Çin'den aldığı kurumları kendi koşullarına uyarladığını, Joseon'un Konfüçyüsçü düzeninin ise dünyadaki en tutarlı Konfüçyüsçü toplumlardan birini yarattığını vurguladı.
• Remco Breuker (2010) — Erken Goryeo'yu, 918'den 1170'e kadar inceledi. Goryeo'nun, Çin'e bağlı tek sesli bir krallık değil, Budist, Konfüçyüsçü ve yerel geleneklerin bir arada yaşadığı, farklı güç merkezleriyle ilişkilerini ustaca yöneten çoğulcu bir toplum olduğunu savundu.

Bu tartışmada tarihçiler, Kore'nin iki hanedanını farklı açılardan değerlendirir. Breuker ve Deuchler, Goryeo ile Joseon arasındaki farka bakar: biri Goryeo'nun çoğulculuğunu, öteki Joseon'un Konfüçyüsçü dönüşümünün toplumsal bedelini öne çıkarır. Ledyard, alfabenin nasıl tasarlandığını inceler; Seth ise, Kore tarihini, dışarıdan gelen etkilerin yerel koşullara uyarlanması olarak anlatır. Bu yaklaşımlar birlikte, Kore'nin hem Çin dünyasının bir parçası hem de kendine özgü bir yol izleyen bir toplum olduğunu gösterir.

Derine İn

Joseon'un Konfüçyüsçü dönüşümü, Kore toplumunu köklü biçimde değiştirdi. Goryeo döneminde, kızlar ve oğullar mirastan eşit pay alabiliyordu; evlenen çiftler çoğu zaman kadının ailesinin yanında yaşıyordu; dul kadınların yeniden evlenmesi olağandı. Joseon'da, Konfüçyüsçü kurallara göre, aile soyu erkek çizgisi üzerinden tanımlandı; atalara yapılan törenleri sürdürme görevi en büyük oğula verildi ve miras giderek onun eline geçti. Evlenen kadınlar kocalarının ailesinin yanına taşındı; soylu dul kadınların yeniden evlenmesi, çocuklarının sınavlara girmesini engelleyen bir leke sayılmaya başlandı. Deuchler'in gösterdiği gibi, bu değişiklikler birkaç yüzyıl içinde yavaş yavaş gerçekleşti.

Joseon toplumu, katı bir sınıf yapısına sahipti. En üstte yangban aileleri, onların altında tercümanlar, hekimler ve kâtipler gibi teknik memurlar, sonra sıradan halk ve en altta köleler vardı. Kölelik, Joseon'da yaygın bir kurumdu; bazı tarihçilere göre Joseon'un ilk yüzyıllarında nüfusun önemli bir bölümü kölelerden oluşuyordu. Köleler alınıp satılabiliyor, miras bırakılabiliyordu. Kölelik, ancak on dokuzuncu yüzyılda kaldırıldı. Bu yapı, Hangul'un neden yavaş yayıldığını da açıklar: okuma yazma, toplumsal ayrıcalığın bir göstergesiydi.

Joseon, on altıncı yüzyılın sonunda ağır bir sınavdan geçti. 1592'de, Japonya'yı birleştiren Toyotomi Hideyoshi, Çin'e giden yolda Kore'yi işgal etti. Japon orduları kısa sürede Hanyang'ı ele geçirdi. Ama Kore donanmasının komutanı Yi Sun-sin, üzeri zırhla kaplı «kaplumbağa gemileri» de içeren filosuyla Japon donanmasına ağır yenilgiler verdi ve Japon ordularının deniz yoluyla desteklenmesini engelledi. Ming ordusu da Kore'nin yardımına geldi. Savaş, Hideyoshi'nin 1598'deki ölümüyle sona erdi; ama Kore'nin büyük bölümü harap olmuştu. Kısa süre sonra, 1627'de ve 1636'da, Mançular da Kore'yi istila etti ve Joseon, Qing'in bağlı krallığı oldu.

Sejong döneminin bilimsel çalışmaları da, Joseon'un Konfüçyüsçü devlet anlayışıyla yakından ilişkiliydi. Konfüçyüsçü düşünceye göre, iyi bir hükümdar göğün düzenini gözlemlemeli ve halkın geçimini sağlayan tarımı korumalıydı. Sejong'un sarayında, köle kökenli olduğu hâlde yetenekleri sayesinde yükselen mucit Jang Yeong-sil, otomatik olarak saat çalan bir su saati ve gökyüzünü gözlemlemek için aletler yaptı. 1441'de, yağmur miktarını ölçmek için standart boyutlarda metal yağmur ölçerler yapıldı ve ülkenin her yerine gönderildi; yağış kayıtları düzenli olarak saraya bildirildi. Bu çalışmalar, Hangul gibi, devletin halkın hayatını daha iyi yönetme isteğinin ürünleriydi.

Bu savaşlardan sonra Joseon, dış dünyaya karşı daha da kapandı; Avrupalılar Kore'ye «keşiş krallık» adını verdi. Hamel ve arkadaşlarının ülkeden ayrılmalarına izin verilmemesi, bu kapalılığın bir sonucuydu. Ama Joseon'un içinde, on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda, tarım, ticaret ve bilim üzerine pratik araştırmalar yapan bilginler ortaya çıktı; Hangul ile yazılan romanlar ve şarkılar yaygınlaştı. Joseon, on dokuzuncu yüzyılın sonunda Japonya'nın, Çin'in ve Rusya'nın rekabetine sahne oldu ve 1910'da Japonya tarafından ilhak edildi.

Uzman Notu

Temel literatür

• William Elliot Griffis, Corea, Without and Within (Philadelphia: Presbyterian Board of Publication, 1885).
• Homer B. Hulbert, The Passing of Korea (New York: Doubleday, Page & Company, 1906).
• Gari K. Ledyard, The Korean Language Reform of 1446: The Origin, Background, and Early History of the Korean Alphabet (doktora tezi, University of California, Berkeley, 1966).
• Martina Deuchler, The Confucian Transformation of Korea: A Study of Society and Ideology (Cambridge, Mass.: Harvard University Asia Center, 1992).
• Michael J. Seth, A Concise History of Korea: From the Neolithic Period through the Nineteenth Century (Lanham: Rowman & Littlefield, 2006).
• Remco E. Breuker, Establishing a Pluralist Society in Medieval Korea, 918–1170 (Leiden: Brill, 2010).

Arşiv ve kaynak

Kore'nin bu dönemi için başlıca kaynaklar, Joseon döneminde derlenen Goryeosa ve Joseon krallarının günlük kayıtlarını içeren Joseon Wangjo Sillok'tur; bu kayıtlar UNESCO'nun Dünya Belleği listesindedir. 1446 tarihli alfabe kitabı Hunminjeongeum Haerye, Seul'deki Kansong Sanat Müzesi'nde korunur. Tripitaka Koreana'nın kalıpları Haeinsa manastırındadır. Griffis'in ve Hulbert'in kitapları çevrimiçi arşivlerde okunabilir.

Açık sorular

• Sejong, Hangul'u halkın okuma yazma öğrenmesi için mi, yoksa Çin karakterlerini öğrenmeyi kolaylaştırmak ve Konfüçyüsçü öğretiyi yaymak için mi hazırlattı?
• Joseon'un Konfüçyüsçü dönüşümü, Kore toplumunu daha düzenli mi, yoksa daha eşitsiz mi yaptı?
• Goryeo'nun Moğol egemenliği altındaki dönemi, Kore tarihinde bir kesinti mi, yoksa bir sürekliliğin parçası mı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 918'de Goryeo hanedanını kuran komutan kimdir? A) Yi Seong-gye B) Wang Geon C) Gongmin D) Sejong
2. (Hedef 1) 1392'de Joseon hanedanını kuran general kimdir? A) Yi Sun-sin B) Choe Manri C) Yi Seong-gye D) Wang Geon
3. (Hedef 2) Hamel'e göre Kore'deki üç yazıdan hangisi «kadınlara ve sıradan halka» hizmet ediyordu? A) Üçüncüsü, yani yazması en kolay olanı B) Birincisi, yani Çin karakterleri C) İkincisi, yani el yazısı D) Hiçbiri
4. (Hedef 3) 1444'te yeni alfabeye karşı krala dilekçe sunan bilgin kimdir? A) Hendrick Hamel B) Choe Manri C) Homer Hulbert D) Gongmin
5. (Hedef 3) Joseon'un Konfüçyüsçü dönüşümünün kadınların miras haklarını daralttığını gösteren tarihçi kimdir? A) Martina Deuchler B) Gari Ledyard C) Michael Seth D) Remco Breuker

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Sejong'un alfabesi neden yüzyıllar boyunca ikinci planda kaldı?» sorusunu tartış. Cevabında Hamel'in üç yazı gözlemini, Choe Manri'nin muhalefetini, Hulbert'in değerlendirmesini ve Joseon'un yangban düzenini kullan; Ledyard ile Deuchler'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Goryeo'yu Wang Geon kurdu.
2. C — Joseon'u Yi Seong-gye kurdu.
3. A — Üçüncü yazı, kadınlara ve halka hizmet ediyordu.
4. B — Bu bilgin Choe Manri'dir.
5. A — Bu tarihçi Martina Deuchler'dir.

Kapsamlı bir cevap, Hangul'un Kore dilini kolayca yazmak için tasarlandığını, ama Joseon'un yangban seçkinlerinin kimliğinin Çin karakterlerine ve klasik eğitime dayandığını açıklar. Choe Manri'nin muhalefetini, yeni alfabenin Çin uygarlığından uzaklaşma olarak görüldüğünün kanıtı olarak kullanır. Hamel'in on yedinci yüzyıldaki gözlemini ve Hulbert'in yirminci yüzyıl başındaki değerlendirmesini, Hangul'un kadınlar ve halk arasında yaşadığını, seçkinlerce ise küçümsendiğini gösteren kanıtlar olarak değerlendirir. Güçlü bir yanıt, Ledyard'ın alfabenin tasarımını inceleyen yaklaşımını, Deuchler'in Konfüçyüsçü dönüşümün toplumsal yapısını gösteren çalışmasıyla birleştirir.

Sonraki bölüme köprü

Kore ve Japonya, Çin dünyasının kuzeydoğusundaki iki toplumdu. Çin'in güneyinde, Güneydoğu Asya'da ise, Hindistan'dan gelen dinlerin, dillerin ve krallık düşüncesinin etkisiyle bambaşka bir uygarlık gelişmişti. Bugünkü Kamboçya'da, dokuzuncu yüzyıldan on beşinci yüzyıla kadar hüküm süren Khmer krallarının başkenti Angkor, dünyanın en büyük dinsel yapılarından birine, Angkor Vat'a ev sahipliği yaptı. Sıradaki bölüm, bu Güneydoğu Asya krallığına bakıyor: Khmer kralları nasıl bu kadar büyük tapınaklar yaptırabildi, Angkor'un su sistemleri kenti nasıl besledi, ve bu büyük başkent neden terk edildi?