Zheng He'nin hazine filosu neden geri çağrıldı?

Öğrenme hedefleri

• Zheng He'nin 1405–1433 arasındaki yedi seferini, Ming hanedanının kuruluşu ve Yongle'nin siyaseti bağlamında kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• Seferlere katılan Ma Huan'ın ve Fei Xin'in anlatılarını karşılaştırarak, seferlerin amaçlarını ve yöntemlerini değerlendirebileceksin.
• Seferlerin neden durdurulduğunu, maliyet, siyaset, savunma ve saray içi çatışma açıklamalarıyla birlikte tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — sarayda bir zürafa

1414 sonbaharında, Ming imparatoru Yongle'nin sarayında olağanüstü bir tören yapıldı. Bengal'den gelen elçiler, imparatora uzun boyunlu, benekli, sakin bir hayvan sundu: bir zürafa. Saray bilginleri, bu hayvanda Çin geleneğinin kutsal hayvanı qilin'i gördü; qilin'in ancak bilge ve erdemli bir hükümdarın zamanında ortaya çıktığına inanılırdı. Bir saray memuru, bu olay üzerine bir övgü şiiri yazdı ve hayvanın resmini yaptırdı. Ertesi yıl, Doğu Afrika kıyısındaki Malindi'den bir zürafa daha geldi.

Zürafaları Çin'e getiren, Yongle'nin en güvendiği adamlarından Zheng He'nin yönettiği büyük filolardı. Bu filolar, Güneydoğu Asya'dan Hindistan'a, Basra Körfezi'nden Doğu Afrika'ya kadar uzanan geniş bir alanda dolaştı. Ama otuz yıla yayılan bu yolculuklar birden kesildi ve bir daha başlatılmadı. Bu bölümün sorusu şu: Ming Çini bu büyük filoları neden okyanuslara gönderdi, filolar ne yaptı, ve saray onları neden geri çağırdı?

Bağlam — Moğollardan sonra bir hanedan

1368'de Moğolların Yuan hanedanını deviren Zhu Yuanzhang, Hongwu adıyla Ming hanedanının ilk imparatoru oldu. Hongwu, yoksul bir köylü ailesinden geliyordu ve güçlü, merkezî, tarıma dayanan bir devlet kurmak istiyordu. Kıyılardaki korsan saldırılarına ve Yuan döneminin denizci tüccarlarına karşı güvensizliğinden ötürü, özel deniz ticaretini yasakladı; yabancı devletlerle ilişkiler, yalnızca resmî haraç elçilikleri yoluyla yürütülecekti.

Hongwu'nun 1398'deki ölümünden sonra, torunu tahta çıktı. Ama Hongwu'nun oğullarından biri, kuzeyde, Pekin'de oturan Prens Zhu Di, 1399'da yeğenine karşı ayaklandı. Dört yıl süren iç savaştan sonra Nanjing'i ele geçirdi ve Yongle adıyla imparator oldu. Tahtı zorla ele geçiren Yongle, meşruiyetini güçlendirmek için büyük girişimlere yöneldi: başkenti Pekin'e taşıdı ve orada Yasak Şehir'i inşa ettirdi, Moğollara karşı seferlere bizzat çıktı, Vietnam'ı işgal etti ve okyanuslara büyük filolar gönderdi.

Gelişme — okyanusta bir şehir

Zheng He, Yunnan'da Müslüman bir ailede doğmuştu. Çocukken Ming ordusu tarafından tutsak alındı, hadım edildi ve Prens Zhu Di'nin hizmetine verildi. İç savaşta prensin güvendiği komutanlardan biri oldu. Yongle tahta çıktıktan sonra, onu büyük deniz seferlerinin başına getirdi.

İlk sefer, 1405'te yola çıktı. Ming tarihine göre, filo yüzlerce gemiden ve yirmi yedi bin kadar insandan oluşuyordu. En büyük gemilerin, «hazine gemileri»nin, boyu hakkında kaynakların verdiği ölçüler çok büyüktür; tarihçiler bu ölçüleri tartışır ve bazıları onları abartılı bulur. Ama filonun, döneminin en büyük deniz gücü olduğu kuşkusuzdur. Filo, Çampa'ya, Cava'ya, Sumatra'ya, Seylan'a ve Hindistan'ın güneybatı kıyısındaki büyük liman kenti Kalikut'a gitti. Sonraki seferlerde filolar Hürmüz'e, Aden'e ve Doğu Afrika kıyılarına ulaştı; bazı küçük birlikler Cidde'ye ve Mekke'ye kadar gitti.

Filolar, gittikleri limanlarda hükümdarlara imparatorun buyruklarını okuttu, onlara ipek, porselen ve unvanlar verdi, karşılığında elçiler ve armağanlar aldı. Filolar zaman zaman güç de kullandı. 1407'de Palembang'da Çinli bir korsan önderi yakalanıp Çin'e götürüldü ve idam edildi. 1411'de Seylan'da, filoya saldırdığı söylenen yerel bir hükümdar tutsak alınıp Çin'e götürüldü. Ming sarayının gözünde bu yerler, imparatora armağan gönderen ve ondan unvan alan birer bağlı krallık sayılıyordu. Filolar, Malakka'da kurdukları depolarla Hint Okyanusu ticaretinin önemli bir kavşağında kalıcı bir üs de edindi.

Dönüş noktası — filonun sonu

Yongle 1424'te, Moğollara karşı bir seferden dönerken öldü. Oğlu ve halefi, tahta çıkar çıkmaz yeni deniz seferlerini durdurdu ve hazine gemilerinin yapımını yasakladı. Onun kısa saltanatından sonra tahta çıkan Xuande, 1430'da son bir büyük sefer düzenledi. Bu yedinci sefer, 1433'te döndü; Zheng He'nin bu sefer sırasında ya da kısa süre sonra öldüğü düşünülür. Bundan sonra Ming sarayı, bu büyüklükte bir filo bir daha okyanusa göndermedi.

Seferlerin durdurulmasının birden çok nedeni vardı. Birincisi, maliyetleri çok yüksekti; Yongle'nin Pekin'deki inşaatları, Moğollara karşı seferleri ve Vietnam'daki uzun ve başarısız savaş, hazineyi zorlamıştı. İkincisi, devletin önceliği kuzeye kaymıştı: Moğollar hâlâ büyük bir tehditti ve başkent artık kuzey sınırına yakın Pekin'deydi. Üçüncüsü, 1415'te yeniden açılan Büyük Kanal, güneyden kuzeye tahıl taşımayı deniz yolundan bağımsız hâle getirdi. Dördüncüsü, saraydaki Konfüçyüsçü memurlar, seferleri yöneten güçlü hadımlara ve onların pahalı girişimlerine karşıydı; onlar için bu seferler, halkı yoran ve devlete bir yararı olmayan gösterişlerdi.

Cevap — bir imparatorun projesi

Zheng He'nin seferleri, tahtı zorla ele geçiren bir imparatorun, gücünü ve meşruiyetini dünyaya göstermek, uzak ülkeleri haraç düzenine katmak ve deniz ticaretini devletin denetimine almak için düzenlediği büyük bir projeydi. Filolar, bu amaçlara büyük ölçüde ulaştı: pek çok ülkeden elçiler Çin'e geldi, Malakka gibi yeni devletler Çin'in desteğiyle güçlendi. Ama seferler, Yongle'nin kişisel projesiydi; onun ölümüyle, projenin maliyeti, kuzeyin güvenlik ihtiyaçları ve saraydaki güç çatışmaları ağır bastı. Seferlerin durdurulması, Çin'in dünyaya «kapanması» değil, devletin önceliklerini yeniden belirlemesiydi.

Bugünle bağ — bir amiralin mirası

Bugün Zheng He, Çin'de barışçı bir denizcinin ve Çin'in dünyaya açıklığının simgesi olarak anılır; 2005'te seferlerin altı yüzüncü yılı büyük törenlerle kutlandı. Güneydoğu Asya'da, özellikle Malezya'da ve Endonezya'da, Zheng He'ye adanmış tapınaklar ve camiler vardır; bazı topluluklar onu bir koruyucu olarak anar. Bu hatırlanma biçimleri, bir tarihsel kişinin farklı toplumlarda ve farklı siyasal amaçlarla nasıl yeniden yorumlandığını gösterir.

Birincil kaynak

Seferlerde tercüman olan Ma Huan, Malakka'yı şöyle anlatır (Rockhill'in 1915 çevirisinden):

In the seventh year ssŭ-ch'ou of Yung-lo (A.D. 1409) the eunuch Chêng-Ho notified the imperial command that Man-la-kia was raised to the rank of a (feudatory) kingdom and presented, in the name of the Emperor, to its head chief a silver seal, a cap, and official robes; on this it ceased to be a dependency of Hsien-lo (Siam). […] (For the use of the) Chinese junks which come to the country there is a shed with wooden palings around it, gates in its four sides and a drum tower on which watch is kept at night with a handbell. Inside they have set up (smaller?) strong sheds (in which) are godowns for storing goods.

Türkçesi: Yongle'nin yedinci yılında (1409), hadım Zheng He, imparatorun buyruğunu bildirerek Malakka'nın (bağlı) bir krallık derecesine yükseltildiğini ilan etti ve imparator adına onun başkanına bir gümüş mühür, bir başlık ve resmî giysiler verdi; bunun üzerine Malakka, Siyam'a bağlı olmaktan çıktı. […] Ülkeye gelen Çin gemileri (için), çevresi tahta çitlerle çevrili, dört yanında kapıları ve geceleri bir el çanıyla nöbet tutulan bir davul kulesi bulunan bir yapı vardır. İçinde, malların saklandığı depoları barındıran sağlam barakalar kurulmuştur.

Kaynak: Ma Huan, Yingya Shenglan; W. W. Rockhill, «Notes on the Relations and Trade of China with the Eastern Archipelago and the Coast of the Indian Ocean during the Fourteenth Century, Part II», T'oung Pao 16 (1915), s. 114–116; Internet Archive. Türkçesi, Rockhill'in İngilizcesinden bizim.

1. Ma Huan'a göre Zheng He, Malakka'nın siyasal durumunu nasıl değiştirdi? Bu değişiklik, Malakka'nın komşusu Siyam için ne anlama geliyordu?
2. Malakka'daki çitli yapı ve depolar, seferlerin yalnızca diplomatik değil, lojistik ve ticari amaçları hakkında ne söylüyor?
3. Seferlere bizzat katılmış olmak, Ma Huan'ın tanıklığına neyi ekler, neyi gizleyebilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Louise Levathes (1994) — Zheng He'nin seferlerini, Çin'in denizlerde en güçlü olduğu dönemin öyküsü olarak anlattı. Seferlerin durdurulmasını, Konfüçyüsçü memurların hadımlara karşı zaferi ve Çin'in içe dönmesinin başlangıcı olarak yorumladı; bu kararın Çin'in sonraki tarihi için büyük bir kayıp olduğunu savundu.
• Geoff Wade (2005) — Seferleri yeniden değerlendirerek, onların barışçı birer dostluk yolculuğu olarak anlatılmasını eleştirdi. Filoların büyük askerî güçler taşıdığını, zaman zaman savaştığını ve Ming devletinin güney denizlerinde siyasal ve ticari denetim kurmaya çalıştığını gösterdi; seferleri bir tür «erken deniz sömürgeciliği» olarak tartışmaya açtı.
• Edward Dreyer (2007) — Seferlerin ayrıntılı bir tarihini yazdı. Kaynaklardaki gemi ölçülerini ve filo büyüklüklerini eleştirel olarak inceledi; seferlerin asıl amacının, Yongle'nin haraç düzenini genişletmek ve imparatorun gücünü göstermek olduğunu savundu.
• Robert Finlay (2008) — Seferleri, Ming devletinin ideolojisi, gücü ve deniz ticareti arasındaki ilişki içinde değerlendirdi. Seferlerin durdurulmasını, tek bir kararın değil, Ming devletinin öncelikleri ve özel deniz ticaretine karşı tutumunun bir sonucu olarak açıkladı; Avrupa'nın deniz genişlemesiyle yapılan karşılaştırmaların sınırlarını tartıştı.

Bu tartışmada tarihçiler, seferlerin niteliğini ve sonunu farklı açılardan değerlendirir. Levathes ile Wade, seferlerin ne olduğunu sorar: biri onları Çin'in kaçırılmış bir fırsatı, öteki güce dayalı bir yayılma girişimi olarak görür. Dreyer ve Finlay ise, seferleri Yongle'nin ve Ming devletinin siyasal öncelikleri içinde açıklar. Bu yaklaşımlar birlikte, Zheng He'nin seferlerinin bugünkü siyasal anlatılardan bağımsız olarak, kendi döneminin koşulları içinde değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Derine İn

Seferlerin sonu hakkında, sonraki yüzyıllarda anlatılan bir hikâye vardır. Bu hikâyeye göre, 1470'lerde bir imparator yeni bir deniz seferi düşündüğünde, Savaş Bakanlığı'nda görevli bir memur olan Liu Daxia, Zheng He'nin seferlerine ait kayıtları sakladı ya da yok etti; bu seferlerin çok para harcadığını, pek çok insanın ölümüne yol açtığını ve devlete hiçbir yarar sağlamadığını söyledi. Bu anlatı, olaydan yaklaşık bir yüzyıl sonra yazılan kaynaklarda geçer; tarihçiler, ayrıntılarının ne ölçüde doğru olduğunu tartışır. Ama hikâyenin yaygınlığı, Konfüçyüsçü memurların seferlere bakışını yansıtır. Seferlerin ayrıntılı resmî kayıtlarının günümüze ulaşmaması da, bu anlatıyı destekleyen bir durum olarak görülür.

Seferlerin durdurulması, Çin'in denizlerle ilişkisinin sona ermesi anlamına gelmedi. Resmî deniz yasağına rağmen, Çinli tüccarlar Güneydoğu Asya ile ticaretlerini sürdürdü; bu ticaret çoğu zaman kaçakçılık biçiminde yapıldı. On altıncı yüzyılda, kıyılarda Çinli ve Japon kaçakçıların ve korsanların saldırıları büyük bir sorun hâline geldi. Ming devleti, 1567'de deniz yasağını büyük ölçüde kaldırdı ve özel deniz ticaretine izin verdi. Aynı dönemde, Avrupalı tüccarlar Asya denizlerine gelmeye başladı. Portekizliler, 1511'de, Zheng He'nin filolarının üs olarak kullandığı Malakka'yı ele geçirdi. Malakka'nın son sultanı, Ming sarayından yardım istedi; ama Ming, uzak bir bağlı krallık için bir filo göndermedi. Bu olay, haraç düzeninin sınırlarını açıkça gösterdi.

Seferlerin ölçeği, Ming devletinin örgütlenme gücünü de gösterir. Gemiler, Nanjing yakınlarındaki büyük tersanelerde yapıldı; binlerce marangoz, demirci ve yelkenci bu tersanelerde çalıştı. Filolarda askerlerin yanında hekimler, tercümanlar, astrologlar, kâtipler ve tüccarlar da vardı. Yiyecek, su ve yedek malzeme sağlamak için filolar, belirli limanlarda uzun süre bekledi ve muson rüzgârlarının yön değiştirmesini gözetti. Bu lojistik, seferlerin ne kadar büyük bir devlet kaynağı tükettiğini ve neden sürekli tartışma konusu olduğunu anlamayı kolaylaştırır.

Seferlerin Güneydoğu Asya üzerindeki etkisi de önemlidir. Malakka, Ming'in desteğiyle kurulan ve Siyam'ın baskısına karşı korunan bir krallık olarak, on beşinci yüzyılda bölgenin en büyük ticaret limanlarından biri oldu. Malakka hükümdarları İslam'ı kabul etti ve kent, İslam'ın Güneydoğu Asya adalarına yayılmasında önemli bir merkez hâline geldi. Seferler, ayrıca, Güneydoğu Asya'daki Çinli toplulukları güçlendirdi. Bazı tarihçiler, Zheng He'nin filolarındaki Müslüman denizcilerin ve tercümanların, bölgedeki Müslüman topluluklarla bağlar kurduğunu ileri sürer; ama bu bağların ölçüsü tartışmalıdır.

Son olarak, Zheng He ile yaklaşık seksen yıl sonra Hint Okyanusu'na gelen Portekizli Vasco da Gama arasındaki karşılaştırma, pek çok tarihçinin ilgisini çekmiştir. Zheng He'nin filoları, Vasco da Gama'nın birkaç gemisinden çok daha büyüktü; ama Portekizliler, gittikleri yerlerde kalıcı kaleler ve ticaret üsleri kurmaya çalıştı. Bu karşılaştırma, çoğu zaman «Çin neden okyanusları terk etti, Avrupa neden fethetti?» sorusuna bağlanır. Ama Finlay gibi tarihçiler, iki girişimin amaçlarının ve koşullarının çok farklı olduğunu, bu yüzden basit bir karşılaştırmanın yanıltıcı olabileceğini hatırlatır.

Uzman Notu

Temel literatür

• W. W. Rockhill, «Notes on the Relations and Trade of China with the Eastern Archipelago and the Coast of the Indian Ocean during the Fourteenth Century, Part II», T'oung Pao 16 (1915).
• Louise Levathes, When China Ruled the Seas: The Treasure Fleet of the Dragon Throne, 1405–1433 (New York: Simon & Schuster, 1994).
• Geoff Wade, «The Zheng He Voyages: A Reassessment», Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society 78 (2005).
• Edward L. Dreyer, Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 (New York: Pearson Longman, 2007).
• Robert Finlay, «The Voyages of Zheng He: Ideology, State Power, and Maritime Trade in Ming China», Journal of the Historical Society 8 (2008).

Arşiv ve kaynak

Zheng He'nin seferleri için başlıca kaynaklar, Ming hanedanının resmî tarihi Mingshi'deki biyografisi, Ming saray kayıtları Ming Shilu, seferlere katılan Ma Huan, Fei Xin ve Gong Zhen'in kitapları ve Zheng He'nin 1431'de Fujian'da diktirdiği yazıtlardır. Seferlerin rotalarını gösteren ve on yedinci yüzyılda bir askerî ansiklopedide yayımlanan bir deniz haritası da günümüze ulaşmıştır. Rockhill'in çevirileri çevrimiçi arşivlerde okunabilir.

Açık sorular

• Zheng He'nin seferleri barışçı dostluk yolculukları mıydı, yoksa güce dayalı bir yayılma girişimi mi?
• Seferler devam etseydi, Çin Avrupa'dan önce bir deniz imparatorluğu kurabilir miydi; bu soru anlamlı mı?
• Liu Daxia'nın kayıtları yok ettiği hikâyesi, tarihsel bir olayı mı, yoksa sonraki dönemin tutumlarını mı yansıtır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Zheng He'nin seferlerini başlatan Ming imparatoru kimdir? A) Hongwu B) Yongle C) Xuande D) Wanli
2. (Hedef 1) Zheng He'nin yedinci ve son seferi hangi yıl döndü? A) 1433 B) 1405 C) 1415 D) 1449
3. (Hedef 2) Ma Huan'a göre Zheng He, 1409'da hangi yeri Siyam'dan ayırarak krallık derecesine yükseltti? A) Kalikut B) Hürmüz C) Seylan D) Malakka
4. (Hedef 3) Zheng He'nin seferlerini güce dayalı bir yayılma girişimi olarak yeniden değerlendiren tarihçi kimdir? A) Louise Levathes B) Edward Dreyer C) Geoff Wade D) Robert Finlay
5. (Hedef 3) Aşağıdakilerden hangisi seferlerin durdurulmasının nedenlerinden biri değildir? A) Seferlerin yüksek maliyeti B) Kuzeydeki Moğol tehdidi C) Büyük Kanal'ın yeniden açılması D) Filonun Amerika'da yenilmesi

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Zheng He'nin hazine filosu neden geri çağrıldı?» sorusunu tartış. Cevabında Yongle'nin ölümünü, seferlerin maliyetini, kuzeydeki tehditleri, Büyük Kanal'ı ve Konfüçyüsçü memurlar ile hadımlar arasındaki çatışmayı kullan; Levathes ile Finlay'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Seferleri Yongle başlattı.
2. A — Son sefer 1433'te döndü.
3. D — Zheng He, Malakka'yı krallık derecesine yükseltti.
4. C — Bu tarihçi Geoff Wade'dir.
5. D — Filo Amerika'ya hiç gitmedi.

Kapsamlı bir cevap, seferlerin tahtı zorla ele geçiren Yongle'nin meşruiyet ve güç gösterisi projesi olduğunu ve onun ölümüyle desteğini yitirdiğini açıklar. Seferlerin yüksek maliyetini, başkentin Pekin'e taşınmasıyla artan kuzey kaygılarını, Büyük Kanal'ın deniz yolunu gereksiz kılmasını ve Konfüçyüsçü memurların hadımlara karşı tutumunu, birbirini tamamlayan nedenler olarak tartışır. Levathes'in seferlerin durdurulmasını bir içe dönüş ve kayıp olarak gören yorumunu, Finlay'ın bunu Ming devletinin öncelikleri içinde açıklayan yaklaşımıyla karşılaştırır. Güçlü bir yanıt, «Çin neden okyanusları terk etti?» sorusunun Avrupa'yla yapılan karşılaştırmaların sınırlarını da değerlendirir.

Sonraki bölüme köprü

Zheng He'nin filolarını gönderen Yongle, aynı yıllarda Çin'in başkentini güneydeki Nanjing'den kuzeydeki Pekin'e taşıdı. Pekin'in ortasında, yüz binlerce işçinin on beş yıla yakın bir sürede inşa ettiği, surlarla ve hendeklerle çevrili, dokuz yüzü aşkın yapıdan oluşan bir saray kenti yükseldi. Bu kent, sonraki beş yüzyıl boyunca Çin imparatorlarının oturduğu yer oldu. Sıradaki derste Ming Çini'ni ve bu saray kentini inceleyeceğiz: Yasak Şehir nasıl ve neden inşa edildi, içinde nasıl bir hayat sürdü, ve Ming hanedanı neden sonunda çöktü?