Song hanedanı ve Çin'in bilimsel zirvesi

Öğrenme hedefleri

• Song hanedanının kuruluşunu, bilgin memurlara dayanan yönetimini ve Kuzey Song'dan Güney Song'a geçişi kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• Song döneminin tarımsal, ticari ve bilimsel gelişmelerini, Marco Polo'nun Hangzhou anlatısı ve Song dönemi bir deniz ticareti kaydı gibi kaynaklarla değerlendirebileceksin.
• «Song Çini neden bir sanayi devrimine ulaşmadı?» sorusunu, Needham ve Elvin gibi tarihçilerin yorumlarıyla tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir ırmak boyunca bir gün

On ikinci yüzyılın başında, ressam Zhang Zeduan, beş metreyi aşan uzunlukta bir ipek tomar üzerine, bir kentin bir bahar gününü resmetti. Tomar açıldıkça, izleyici önce kırlardan, sonra bir ırmak boyunca kentin içine girer. Yolda yüklü develer, kağnılar, sedyeler taşıyan hamallar görülür; ırmakta, yelkenleri indirilmiş büyük yük gemileri bir köprünün altından geçmeye çalışır, köprünün üzerindeki kalabalık onları seyreder. Kıyıda lokantalar, çay evleri, ilaç dükkânları, falcılar, hikâye anlatıcıları ve kalabalık bir kent pazarı vardır. Tomarda sekiz yüzü aşkın insan figürü seçilebilir.

Tomarın hangi kenti gösterdiği tartışmalıdır; çoğu tarihçi onu Kuzey Song'un başkenti Kaifeng ile ilişkilendirir. Ama hangi kent olursa olsun, resim, o sırada dünyanın başka hiçbir yerinde görülmeyen yoğunlukta bir kentsel ve ticari hayatı gösterir. Bu bölümün sorusu şu: Song Çini, dünyanın en zengin ve teknolojik bakımdan en ileri ülkelerinden biri nasıl oldu, ve bu ilerleme neden Avrupa'daki gibi bir sanayi devrimine dönüşmedi?

Bağlam — kılıçtan fırçaya

Tang'ın 907'de çöküşünden sonra, Çin yarım yüzyıl boyunca bölündü; kuzey ovalarında beş kısa ömürlü hanedan el değiştirdi, Yangzi'nin güneyinde ise bir düzine kadar bağımsız devlet ortaya çıktı. 960'ta, kuzeydeki hanedanlardan birinin ordu komutanı Zhao Kuangyin, askerlerinin desteğiyle imparator ilan edildi ve Song hanedanını kurdu. Zhao Kuangyin, önceki yarım yüzyılda generallerin birbirini devirdiğini görmüştü. Sonraki kaynaklara göre, bir akşam yemeğinde komutanlarını ordularını bırakıp zengin toprak sahipleri olarak yaşamaya ikna etti. Bu anlatı sonradan süslenmiş olabilir; ama Song'un temel ilkesini yansıtır: ordu, sivil yönetimin denetiminde olacaktı.

Song devleti, sınavla seçilen bilgin memurlara dayandı. Memuriyet sınavları, Tang'dakinden çok daha geniş bir ölçekte yapıldı; sınavlara girenlerin sayısı on binleri, sonraki yüzyıllarda yüz binleri buldu. Basılı kitapların yaygınlaşması, sınavlara hazırlanan gençlerin sayısını artırdı. Yönetimi, aristokrat ailelerin değil, Konfüçyüsçü klasikleri öğrenmiş ve sınavı kazanmış memurların elinde tutan bu düzen, sonraki Çin tarihinin temel özelliklerinden biri oldu.

Ama Song, Tang kadar geniş bir imparatorluk değildi. Kuzeyde, Kıtan halkının kurduğu Liao devleti, Pekin çevresindeki toprakları elinde tutuyordu. 1005'te imzalanan bir antlaşmayla Song, Liao'ya her yıl gümüş ve ipek vermeyi kabul etti. Kuzeybatıda Tangutların Batı Xia devleti de Song için sürekli bir tehditti. 1127'de, Mançurya'dan gelen Jürchenlerin kurduğu Jin devleti, Kaifeng'i ele geçirdi ve Song imparatorunu tutsak aldı. Song ailesinin bir prensi güneye kaçtı; Hangzhou merkez olmak üzere Güney Song hanedanı kuruldu. Güney Song, 1279'da Moğollar tarafından yıkılana kadar, Yangzi'nin güneyinde yaşamını sürdürdü.

Gelişme — tarladan pazara

Song döneminde Çin ekonomisi, pek çok tarihçinin «ekonomik devrim» dediği bir dönüşüm geçirdi. Bu dönüşümün temeli tarımdı. On birinci yüzyılın başında, Champa'dan, yani bugünkü Vietnam'ın güneyinden getirilen, erken olgunlaşan ve kuraklığa dayanıklı bir pirinç türü, devletin desteğiyle Yangzi'nin güneyinde yaygınlaştı. Champa pirinci, aynı tarlada yılda iki ürün almayı mümkün kıldı. Sulama sistemleri genişledi, bataklıklar kurutuldu. Çin'in nüfusu, Song döneminde, tarihinde ilk kez yüz milyonu aşmış olabilir.

Artan tarım ürünü, pazarları ve kentleri büyüttü. Tang döneminde kentlerde ticaret, surlarla çevrili belirli çarşılarda ve belirli saatlerde yapılabiliyordu; Song döneminde bu sınırlamalar büyük ölçüde kalktı ve dükkânlar kentin her yerine yayıldı. Irmak ve kanallar boyunca kurulan yeni pazar kasabaları, köylüleri ulusal bir ticaret ağına bağladı. Demir ve çelik üretimi hızla arttı; madenlerde taş kömürü kullanılmaya başlandı. On birinci yüzyılda Sichuan'da tüccarların çıkardığı senetler, devlet tarafından düzenlenerek dünyanın ilk devlet kâğıt parasına dönüştü.

Song devleti, bu büyüyen ekonomiden vergi toplamak için ticareti de denetledi. Güney kıyılarındaki limanlarda kurulan deniz ticareti gümrükleri, yabancı gemilerin getirdiği mallardan pay alıyordu. Quanzhou ve Guangzhou, Hint Okyanusu'ndan gelen Arap, Fars ve Güneydoğu Asyalı tüccarların buluştuğu büyük limanlar oldu. Çinli tüccarlar da, büyük ve su geçirmez bölmeli gemilerle Güneydoğu Asya'ya ve Hindistan'a açıldı.

Dönüş noktası — bilimin zirvesi

Song dönemi, Çin biliminin ve teknolojisinin en parlak çağlarından biri oldu. Bilgin memur Shen Kuo, 1080'lerde yazdığı notlar kitabında, dağlardaki deniz kabuklarından karaların zamanla değiştiğini, rüzgârın ve suyun kayaları aşındırdığını, gökteki olayların düzenini ve pek çok teknik yeniliği anlattı. Devlet adamı Su Song, 1090'larda Kaifeng'de, su gücüyle çalışan ve gökyüzünü izleyen dev bir astronomi saat kulesi yaptırdı; bu kulenin düzeneği, sonraki mekanik saatlerin temel parçalarından birini, zamanı eşit aralıklara bölen bir kaçış mekanizmasını içeriyordu. Matematikçi Qin Jiushao, 1247'de, denklemlerin sayısal çözümü üzerine önemli bir eser yazdı. Tıpta, devletin hazırlattığı reçete kitapları ve basılı tıp metinleri yaygınlaştı.

Song devleti, ekonomik ve askerî sorunlara çözüm bulmak için de büyük reformlar denedi. 1069'dan sonra, devlet adamı Wang Anshi, köylülere devlet kredisi, vergilerin paraya çevrilmesi ve yerel milis gibi kapsamlı reformlar başlattı. Bu reformlar, bilgin memurlar arasında derin bir bölünmeye yol açtı; muhalifler, devletin ekonomiye fazla karıştığını ve halkın yükünü artırdığını savundu. Reformcular ile karşıtları arasındaki çatışma, Kuzey Song'un son on yıllarının siyasetine damgasını vurdu.

Cevap — zenginlik ve sınırlar

Song Çini, erken olgunlaşan pirinçle büyüyen tarımı, pazarlara açılan kentleri, kâğıt parası, deniz ticareti ve klasik eğitimli memurlara dayanan devletiyle, döneminin en zengin ve teknolojik olarak en ileri ülkelerinden biri oldu. Shen Kuo ve Su Song gibi bilginler, doğayı gözlemleme ve teknik düzenekler kurma konusunda önemli başarılar kazandı. Ama bu ilerleme, Avrupa'da birkaç yüzyıl sonra görülen türden bir sanayi devrimine dönüşmedi. Bunun nedenleri üzerine tarihçiler, siyasal, ekonomik ve düşünsel açıklamalar arasında hâlâ tartışıyor.

Bugünle bağ — bir soru ve bir tomar

Zhang Zeduan'ın tomarı, bugün Pekin'deki Saray Müzesi'nde korunur ve Çin'in en ünlü resimlerinden biridir; sergilendiği nadir zamanlarda onu görmek için saatlerce kuyruk oluşur. Tomar, Song döneminin kentsel hayatını bugüne taşır. Aynı dönem, bugün de ekonomi tarihinin en çok tartışılan sorularından birinin merkezindedir: bir toplum, zengin, teknolojik olarak ileri ve ticarete açık olduğu hâlde neden sanayileşmeye geçmeyebilir? Bu soru, Çin'in yirminci ve yirmi birinci yüzyıldaki hızlı sanayileşmesi tartışılırken de sık sık yeniden sorulur.

Birincil kaynak

Marco Polo, Güney Song'un başkenti Hangzhou'yu anlatmaya şöyle başlar. Henry Yule'ün İngilizce çevirisinden:

And since we have got thither I will enter into particulars about its magnificence; and these are well worth the telling, for the city is beyond dispute the finest and the noblest in the world. In this we shall speak according to the written statement which the Queen of this Realm sent to Bayan the conqueror of the country for transmission to the Great Kaan, in order that he might be aware of the surpassing grandeur of the city and might be moved to save it from destruction or injury.

Türkçesi: Oraya vardığımıza göre, kentin görkemi hakkında ayrıntılara gireceğim; bunlar anlatılmaya değer, çünkü bu kent, hiç kuşkusuz, dünyanın en güzel ve en soylu kentidir. Bu konuda, bu ülkenin kraliçesinin, ülkenin fatihi Bayan'a, Büyük Han'a iletilmek üzere gönderdiği yazılı belgeye dayanarak konuşacağız; kraliçe bunu, Büyük Han kentin eşsiz büyüklüğünü öğrensin ve onu yıkımdan ve zarardan korumaya karar versin diye yazmıştı.

Kaynak: Marco Polo, Dünyanın Tasviri, II. kitap, 76. bölüm; Henry Yule ve Henri Cordier (yay.), The Book of Ser Marco Polo, cilt II, 3. baskı (Londra: John Murray, 1903), s. 145; Internet Archive. Türkçesi, Yule'ün İngilizcesinden bizim.

1. Polo, Hangzhou hakkındaki bilgilerini hangi belgeye dayandırdığını söylüyor? Bu belgenin yazılış amacı, içerdiği bilgileri nasıl etkilemiş olabilir?
2. Polo kenti «dünyanın en güzel ve en soylu kenti» olarak tanıtıyor. Bir Venedikli için bu karşılaştırma ne anlama gelir?
3. Bir fethedilen kentin yöneticisinin, kenti kurtarmak için fatihe yazdığı bir belge, bir tarihçi için hangi bakımlardan değerli, hangi bakımlardan sorunlu bir kaynaktır?

Tarihçiler Tartışıyor

• Joseph Needham (1954) — Çin bilimi ve teknolojisinin tarihini yazmaya başladığı büyük eserin ilk cildinde, Çin'in on beşinci yüzyıla kadar pek çok alanda Avrupa'dan ileride olduğunu savundu. Ardından, tarihçilerin «Needham sorusu» dediği soruyu sordu: bu kadar ileri bir uygarlık, neden modern bilimi ve sanayi devrimini kendisi üretmedi?
• Robert Hartwell (1966) — On birinci yüzyıl Çin'inde demir ve çelik sanayisini inceledi. Bu dönemde demir üretiminin, sonraki yüzyıllarda Avrupa'da görülecek düzeylere yaklaştığını ve taş kömürü kullanımıyla birlikte büyük bir sanayi atılımı yaşandığını tahmin etti; ama bu atılımın sonraki dönemlerde sürmediğini gösterdi.
• Mark Elvin (1973) — Çin ekonomisinin geçmişini incelediği kitabında, Song döneminde bir ekonomik ve teknolojik devrim yaşandığını kabul etti; ama sonraki yüzyıllarda Çin'in bir «yüksek düzeyde denge tuzağına» düştüğünü savundu. Ona göre, bol ve ucuz emek ile verimli tarım, emekten tasarruf sağlayan makinelere yatırımı gereksiz kıldı.
• Dieter Kuhn (2009) — Song dönemini, Konfüçyüsçü yönetimin ve bilgin memur sınıfının Çin toplumunu biçimlendirdiği bir dönüşüm çağı olarak ele aldı. Song'un kültürel ve kurumsal yeniliklerini, bir çöküşün değil, sonraki Çin'in temellerini atan bir dönemin başarıları olarak değerlendirdi.

Bu tartışmada tarihçiler, Song'un başarılarını ve sınırlarını farklı açılardan değerlendirir. Needham ile Elvin, Song'un neden bir sanayi devrimine ulaşmadığını sorar; biri soruyu bilim tarihi, öteki ekonomi açısından ele alır. Hartwell, somut bir sektörün, demir sanayisinin yükselişini ve duraklamasını ölçer. Kuhn ise, Song'u Avrupa'yla karşılaştırmak yerine, onu kendi kurumları ve değerleri içinde anlamayı önerir. Bu yaklaşımlar, «neden olmadı?» sorusunun kendisinin de tartışılması gerektiğini gösterir.

Derine İn

Needham sorusu, yirminci yüzyılın ikinci yarısında pek çok cevap aldı. Bazı tarihçiler, Çin'deki merkezî ve bürokratik devletin, tüccarların ve zanaatkârların bağımsız bir güç kazanmasını engellediğini savundu. Bazıları, Konfüçyüsçü eğitimin, doğayı deneyle incelemekten çok, klasik metinleri yorumlamaya ağırlık verdiğini ileri sürdü. Elvin gibi ekonomi tarihçileri ise, sorunun kültürde değil, ekonominin yapısında olduğunu savundu. Son yıllarda bazı tarihçiler, sorunun kendisini eleştirdi: onlara göre, «Çin neden Avrupa gibi olmadı?» diye sormak, Avrupa'nın yolunu doğal ve evrensel bir yol olarak kabul etmek demekti. Bu tarihçiler, asıl açıklanması gerekenin Çin'in «başarısızlığı» değil, Avrupa'nın beklenmedik yolu olduğunu ileri sürer.

Song döneminin bilimsel başarıları, çoğu zaman devletle yakın ilişki içinde gerçekleşti. Su Song'un saat kulesi, imparatorluk takvimi ve göksel olayların izlenmesi için yapıldı; Çin'de takvim, imparatorun göğün düzenini yeryüzünde temsil etmesinin bir aracıydı. Shen Kuo, bir bilgin memur olarak su işleri, askerlik ve diplomasi gibi pek çok görevde bulundu; gözlemlerinin çoğunu bu görevler sırasında yaptı. Devletin bu desteği, bilimsel çalışmaları mümkün kıldı; ama aynı zamanda onları devletin öncelikleriyle sınırladı. Saat kulesi, Jürchenler Kaifeng'i aldığında sökülüp kuzeye taşındı ve bir daha çalıştırılamadı.

Song ekonomisinin büyüklüğü de tartışma konusudur. Tarihçiler, Song dönemi nüfusu, demir üretimi ve dış ticaret hakkında farklı tahminler verir; bu tahminler, çoğu zaman vergi kayıtlarından ve dağınık yerel belgelerden yola çıkar. Hartwell'in demir üretimi tahminleri, sonraki araştırmacılar tarafından bazen yüksek bulunmuştur. Ama tahminlerin ayrıntıları ne olursa olsun, Song Çini'nin kentleşme, parasallaşma ve teknoloji bakımından döneminin önde gelen ekonomilerinden biri olduğu konusunda geniş bir uzlaşma vardır.

Song döneminin düşünce hayatı da bu tartışmanın bir parçasıdır. On ikinci yüzyılda filozof Zhu Xi, Konfüçyüsçülüğü, evrenin düzenini ve insanın ahlaki gelişimini birlikte açıklayan kapsamlı bir sisteme dönüştürdü. Bu «Yeni Konfüçyüsçülük», sonraki yüzyıllarda memuriyet sınavlarının resmî müfredatı oldu ve Kore'yi, Japonya'yı ve Vietnam'ı da derinden etkiledi. Zhu Xi, doğadaki şeylerin ilkesini araştırmayı öğütlüyordu; ama bu araştırma, çoğu zaman deneyden çok ahlaki bir kendini yetiştirme olarak anlaşıldı. Bazı tarihçiler, bu yönelimin doğa bilimlerinin gelişmesini sınırladığını ileri sürer; başkaları ise aynı geleneğin astronomiye, tıbba ve tarıma ilgiyi canlı tuttuğunu hatırlatır.

Song'un sonu, Moğol fethiyle geldi. Moğollar, Güney Song'u fethetmek için on yıllar harcadı; Yangzi'nin ve kolu Han'ın kıyısındaki kaleler yıllarca direndi. Song'un deniz kuvvetleri ve barutlu silahları, Moğolların karşılaştığı en zorlu savunmalardan birini oluşturdu. Ama Song sarayındaki bölünmeler, mali sorunlar ve Moğolların Çinli komutanları ve gemi ustalarını kendi saflarına çekmesi, sonunda Song'un yenilgisini getirdi. Moğol yönetimi Song'un kentlerini ve ekonomisini büyük ölçüde korudu; Marco Polo'nun gördüğü Hangzhou, bu sürekliliğin en canlı tanıklarından biridir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Henry Yule ve Henri Cordier (yay.), The Book of Ser Marco Polo, cilt II, 3. baskı (Londra: John Murray, 1903).
• Friedrich Hirth ve W. W. Rockhill (çev.), Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries (St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1911).
• Joseph Needham, Science and Civilisation in China, cilt 1: Introductory Orientations (Cambridge: Cambridge University Press, 1954).
• Robert Hartwell, «Markets, Technology, and the Structure of Enterprise in the Development of the Eleventh-Century Chinese Iron and Steel Industry», The Journal of Economic History 26 (1966).
• Mark Elvin, The Pattern of the Chinese Past (Stanford: Stanford University Press, 1973).
• Dieter Kuhn, The Age of Confucian Rule: The Song Transformation of China (Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 2009).

Arşiv ve kaynak

Song dönemi için başlıca kaynaklar, Moğol döneminde derlenen resmî Song Tarihi, Li Tao'nun büyük kronolojik tarihi ve Song devletinin idari belgelerini toplayan derlemelerdir. Shen Kuo'nun notlar kitabı, Su Song'un saat kulesini anlatan kendi eseri ve Song dönemi tıp ve matematik kitapları günümüze ulaşmıştır. Zhang Zeduan'ın tomarı Pekin'deki Saray Müzesi'ndedir. Yule'ün Polo baskısı ve Hirth ile Rockhill'in çevirisi çevrimiçi arşivlerde okunabilir.

Açık sorular

• «Needham sorusu» doğru bir soru mudur, yoksa Avrupa'nın deneyimini evrensel bir ölçüt olarak mı kabul eder?
• Song devletinin bilimi desteklemesi, bilimsel gelişmeyi hızlandırdı mı, yoksa sınırladı mı?
• Song'un sivil yönetimi orduya üstün tutma tercihi, onun bozkır devletlerine karşı kayıplarını açıklar mı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 960'ta Song hanedanını kuran ordu komutanı kimdir? A) Wang Anshi B) Zhao Kuangyin C) Shen Kuo D) Su Song
2. (Hedef 1) Jin devleti Kaifeng'i ele geçirdikten sonra Güney Song'un merkezi hangi kent oldu? A) Hangzhou B) Çang'an C) Luoyang D) Pekin
3. (Hedef 2) Pingzhou Ketan'a göre tüccarlar, bir limanda memurlar fazla vergi alırsa ne yapardı? A) İsyan ederdi B) İmparatora şikâyet ederdi C) Daha düşük vergi alınan limana giderdi D) Mallarını denize dökerdi
4. (Hedef 3) Çin'in sonraki yüzyıllarda bir «yüksek düzeyde denge tuzağına» düştüğünü savunan tarihçi kimdir? A) Joseph Needham B) Robert Hartwell C) Dieter Kuhn D) Mark Elvin
5. (Hedef 2) 1090'larda Kaifeng'de su gücüyle çalışan astronomi saat kulesini yaptıran devlet adamı kimdir? A) Qin Jiushao B) Zhang Zeduan C) Zhu Yu D) Su Song

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Song Çini neden bir sanayi devrimine ulaşmadı?» sorusunu tartış. Cevabında Champa pirincini, kâğıt parayı, deniz ticareti gümrüklerini, Su Song'un saat kulesini ve Hartwell'in demir sanayisi tahminlerini kullan; Needham ile Elvin'in yaklaşımlarını karşılaştır ve sorunun kendisinin sınırlarını da değerlendir.

Cevaplar

1. B — Song hanedanını Zhao Kuangyin kurdu.
2. A — Güney Song'un merkezi Hangzhou oldu.
3. C — Tüccarlar daha düşük vergi alınan limana giderdi.
4. D — Bu görüş Mark Elvin'e aittir.
5. D — Saat kulesini Su Song yaptırdı.

Kapsamlı bir cevap, Song döneminde tarımın, ticaretin, paranın ve teknolojinin büyük bir gelişme gösterdiğini, Champa pirinci, kâğıt para ve deniz ticareti gümrükleri gibi örneklerle açıklar. Hartwell'in demir sanayisi tahminlerini, Song'un sanayi atılımına ne kadar yaklaştığının bir göstergesi olarak kullanır. Needham'ın bilim tarihinden, Elvin'in ekonomi tarihinden yola çıkan açıklamalarını karşılaştırır. Güçlü bir yanıt, «neden olmadı?» sorusunun Avrupa'yı ölçüt aldığını belirtir ve Kuhn gibi, Song'u kendi kurumları ve değerleri içinde değerlendirmenin önemini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Song döneminin en ünlü mirası, sonraki yüzyıllarda dünyanın başka yerlerinde büyük değişikliklere yol açan üç buluştur. Song ordusu için 1044'te hazırlanan bir askerî ansiklopedi, barutun ilk yazılı formüllerini içerir. On ikinci yüzyılın başında, Çinli denizcilerin mıknatıslı iğneyi yön bulmak için kullandığı kaydedildi. Bundan önce, on birinci yüzyılın ortasında, Bi Sheng adlı bir zanaatkâr, pişmiş kilden hareketli harflerle baskı yapmayı denedi. Sıradaki derste bu buluşların öyküsünü izleyeceğiz: barut, pusula ve matbaa Çin'de nasıl doğdu, Çin'de nasıl kullanıldı, ve Avrupa'ya ulaştıklarında neden bambaşka sonuçlar doğurdular?