Tang Çini: kozmopolit bir imparatorluk

Öğrenme hedefleri

• Tang hanedanının kuruluşunu, Taizong döneminin genişlemesini ve 755'teki An Lushan isyanını kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• Tang Çini'nin kozmopolit yapısını, Nesturi Anıtı'ndaki ferman ve Arap tüccarların anlatıları gibi kaynaklara dayanarak değerlendirebileceksin.
• Tang döneminde yabancılara ve yabancı dinlere karşı tutumun nasıl değiştiğini, dokuzuncu yüzyıldaki olaylarla birlikte tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — toprağın altından çıkan taş

1620'lerde, Çin'in kuzeybatısındaki Xi'an kentinin yakınlarında, bir kazı sırasında iki metreyi aşan bir taş anıt bulundu. Taşın üzerinde, Çince uzun bir yazıt ve kenarlarında, o sırada Çin'de kimsenin okuyamadığı bir alfabeyle yazılmış satırlar vardı. Bu alfabe Süryaniceydi. Anıt, 781'de, o zaman Çang'an adını taşıyan bu kentte yaşayan bir Hristiyan topluluğu tarafından dikilmişti. Yazıta göre, Suriyeli bir keşiş, 635'te imparatorun sarayına gelmiş, kutsal kitaplarını Çinceye çevirtmiş ve imparator da onun dininin serbestçe yayılmasına izin vermişti.

Yedinci yüzyılda Çin'in başkentinde bir Hristiyan manastırı bulunması, Tang Çini'nin nasıl bir dünya olduğunu gösterir. Bu dönemde Çang'an'ın sokaklarında Soğdlu tüccarlar, Türk atlılar, İranlı prensler, Hintli keşişler ve Koreli öğrenciler birlikte dolaşıyordu. Bu bölümün sorusu şu: Tang Çini, dünyanın dört bir yanından insanları, dinleri ve malları nasıl kendine çekti, ve bu açıklık neden sonunda kapandı?

Bağlam — bölünmüşlükten birliğe

Han hanedanının 220'de çöküşünden sonra, Çin yaklaşık dört yüz yıl boyunca bölünmüş kaldı. Kuzey Çin'i, bozkırdan gelen ve zamanla Çinlilerle kaynaşan Xianbei gibi halkların kurduğu hanedanlar yönetti. 589'da, Sui hanedanı Çin'i yeniden birleştirdi; ama Sui, büyük kanal ve saray yapımları ile Kore'ye karşı başarısız seferler yüzünden kısa sürede çöktü. 618'de, Sui'nin bir komutanı olan Li Yuan, Tang hanedanını kurdu.

Tang'ın ilk yöneticileri, Kuzey Çin'in karışık kökenli aristokrasisinden geliyordu; aileleri hem Çinli hem de bozkır kökenli soylularla evlilik bağlarına sahipti. Li Yuan'ın oğlu Li Shimin, 626'da iki kardeşini öldürerek tahtı ele geçirdi ve Taizong adıyla hüküm sürdü. Taizong, 630'da Doğu Türk Kağanlığı'nı yendi. Kaynaklara göre, bozkır halklarının önderleri ona «Gök Kağan» unvanını sundu. Böylece Tang imparatoru, hem Çin'in «Göğün Oğlu» hem de bozkır halklarının kağanı olarak iki ayrı meşruiyet dilini birlikte kullanan bir hükümdar oldu.

Gelişme — dünyanın kenti

Tang'ın başkenti Çang'an, dünyanın en büyük kentlerinden biriydi. Kentin, surlarla çevrili, satranç tahtası gibi düzenlenmiş mahallelerinde yaşayanların sayısının bir milyona yaklaştığı tahmin edilir. Kentin iki büyük çarşısından Batı Çarşısı, yabancı tüccarların merkeziydi: burada İran gümüşü, Hint baharatı, Orta Asya atları ve Bizans camı satılıyordu. Kentte Budist tapınaklarının yanında, Zerdüştlerin ateş tapınakları, Maniheistlerin ve Nesturi Hristiyanların ibadet yerleri vardı. 651'de Arap orduları Sasani İmparatorluğu'nu yıkınca, son Sasani hükümdarının oğlu Peroz, Tang sarayına sığındı.

Tang saray kültürü, yabancı modaya açıktı. Soylu kadınlar ve erkekler, Orta Asya'dan gelen giysileri giyiyor, İran kökenli çevgen oyununu oynuyor, Kuça ve Buhara'dan gelen müzisyenlerin çaldığı müziği dinliyordu. Tang dönemi mezarlarından çıkan seramik heykelciklerde, uzun burunlu, sakallı yabancı tüccarlar, deveciler ve müzisyenler sık sık görülür. Tang ordusunda da, Türk, Soğdlu ve Koreli komutanlar önemli görevler üstlendi.

Tang döneminde Çin devleti de yeni kurumlarla güçlendi. Sui döneminde başlayan memuriyet sınavları, Tang'da yaygınlaştı; bu sınavlarda başarılı olanlar, aristokrat kökenli olmasalar da devlet hizmetine girebildi. Çin tarihinin tek kadın imparatoru Wu Zetian, 690'da kendi hanedanını ilan etti ve on beş yıl hüküm sürdü; Budizmi destekledi ve sınavlarla gelen memurlara daha fazla yer açtı. Wu Zetian'ın ölümünden birkaç yıl sonra tahta çıkan Xuanzong'un uzun saltanatı, Tang'ın en parlak dönemi olarak anılır: şiir, resim ve müzik bu yıllarda en yüksek noktasına ulaştı.

Dönüş noktası — isyan ve içe kapanma

Xuanzong'un saltanatının son yıllarında, imparatorluğun sınırlarını koruyan büyük ordular, güçlü valilerin eline geçmişti. Bu valilerden biri, Soğdlu bir baba ile Türk bir annenin oğlu olan An Lushan'dı. An Lushan, 755'te isyan etti; Luoyang'ı ve ardından Çang'an'ı ele geçirdi. İmparator başkentten kaçtı; yolda, isyanın sorumlusu olarak görülen gözdesi Yang Guifei, askerlerin baskısıyla öldürüldü. İsyan, Uygur Kağanlığı'ndan gelen yardımla ancak 763'te bastırılabildi. Tang hanedanı ayakta kaldı, ama bir daha eski gücüne kavuşamadı.

Aynı yıllarda Tang, batıda da geriledi. 751'de, Orta Asya'daki Talas Irmağı kıyısında, bir Tang ordusu Abbasi ordusuna yenildi. An Lushan isyanından sonra, Tang birliklerinin büyük bölümü Orta Asya'dan geri çekildi; Tibet İmparatorluğu, bir süre Dunhuang'ı ve İpek Yolu'nun doğu kesimini ele geçirdi. İsyanın bir yabancı kökenli komutan tarafından başlatılması, Çinli seçkinler arasında yabancılara karşı güvensizliği artırdı. Dokuzuncu yüzyılda, bazı yazarlar Çin'in eski ve saf geleneklerine dönülmesini, yabancı dinlerin reddedilmesini savunmaya başladı.

845'te İmparator Wuzong, Budist manastırlarına karşı büyük bir kampanya başlattı: binlerce manastır kapatıldı, rahipler ve rahibeler zorla sivil hayata döndürüldü, manastırların toprakları ve metal eşyaları devlete geçti. Bu kampanya, Zerdüştleri, Maniheistleri ve Nesturi Hristiyanları da etkiledi; onların din adamları da ya ülkeden çıkarıldı ya da sivil hayata dönmeye zorlandı. Çang'an'daki Hristiyan anıtının bu dönemde toprağa gömüldüğü düşünülür.

Cevap — açık bir imparatorluğun sınırları

Tang Çini, bozkır ile Çin'in siyasal geleneklerini birleştiren bir yönetici sınıf, İpek Yolu'nun ve deniz ticaretinin zenginliği ve yabancılara kendi hukuklarıyla yaşama izni veren bir yönetim sayesinde, dünyanın dört bir yanından insanları kendine çekti. Ama bu açıklık, imparatorluğun gücüne ve güvenine dayanıyordu. An Lushan isyanı, bu güveni sarstı; ordunun ve valilerin gücü arttı, merkezî yönetim zayıfladı, yabancılara karşı kuşku büyüdü. Dokuzuncu yüzyılın sonunda Huang Chao isyanı imparatorluğu çökme noktasına getirdi ve 907'de Tang hanedanı sona erdi.

Bugünle bağ — Tang halkının sokağı

Bugün dünyanın pek çok kentinde bulunan Çin mahallelerine, Çincede genellikle «Tang halkının sokağı» anlamına gelen bir ad verilir. Özellikle güney Çin'den gelen göçmenler, yüzyıllar boyunca kendilerine «Tang halkı» dedi. Bu ad, Tang döneminin Çin'in dış dünyaya en açık ve en parlak çağlarından biri olarak hatırlandığını gösterir. Bugün Xi'an'daki bir müzede sergilenen Nesturi Anıtı da, bu dönemin kozmopolit dünyasının en ünlü tanıklarından biridir.

Birincil kaynak

781'de dikilen Nesturi Anıtı'nın yazıtı, İmparator Taizong'un 638'de yayımladığı bir fermanı aktarır. James Legge'in 1888 tarihli İngilizce çevirisinden:

Systems have not always the same name; sages have not always the same personality. Every region has its appropriate doctrines, which by their imperceptible influence benefit the inhabitants. The greatly virtuous Olopun of the kingdom of Ta Ts'in, bringing his scriptures and images from afar, has come and presented them at our High Capital. […] (the system) is helpful to (all) creatures, and profitable for men: — let it have free course throughout the empire.

Türkçesi: Öğretiler her zaman aynı adı taşımaz; bilgeler her zaman aynı kişi değildir. Her bölgenin kendine uygun öğretileri vardır ve bunlar fark edilmeden etkileyerek halkına yarar sağlar. Da Qin ülkesinden gelen büyük erdem sahibi Alopen, kutsal kitaplarını ve tasvirlerini uzaklardan getirerek Yüce Başkentimize gelmiş ve bunları sunmuştur. […] Bu öğreti bütün canlılara yararlı, insanlara faydalıdır: imparatorluğun her yanında serbestçe yayılsın.

Kaynak: Nesturi Anıtı yazıtı, 781; James Legge (çev.), The Nestorian Monument of Hsî-an Fû in Shen-hsî, China (Londra: Trübner, 1888), s. 10–11; Internet Archive. Türkçesi, Legge'in İngilizcesinden bizim.

1. Fermana göre imparator, yabancı bir dine neden izin veriyor? Bu gerekçeden, Tang devletinin dinleri hangi ölçüyle tarttığı çıkarılabilir mi?
2. Ferman, bu dini hangi ölçütlerle değerlendiriyor: doğruluğuyla mı, yararlılığıyla mı?
3. Bu fermanı bize aktaran, yaklaşık yüz elli yıl sonra kendi topluluğunun geçmişini anlatan bir Hristiyan yazıtıdır. Bu durum, fermanın aktarılışını nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Edward Schafer (1963) — Tang Çini'ne dışarıdan gelen malları, hayvanları, bitkileri, ilaçları, kumaşları ve kitapları inceledi. Bu yabancı malların yalnızca ekonomik değil, imgesel bir değer de taşıdığını; Tang şiirinde ve sanatında egzotik olana duyulan hayranlığın, dönemin kozmopolit kültürünün temel bir parçası olduğunu gösterdi.
• Denis Twitchett (1979) — Sui ve Tang dönemlerini ele alan geniş bir ortak eserin editörü olarak, Tang devletinin kurumlarını, mali düzenini ve siyasal tarihini inceledi. An Lushan isyanını Tang tarihinin temel dönüm noktası olarak gördü; isyandan sonra devletin merkezî denetiminin zayıfladığını ve eyalet valilerinin güçlendiğini vurguladı.
• Étienne de la Vaissière (2005) — Soğdlu tüccarların ticaret ağını, Semerkant'tan Çin'e kadar izledi. Soğdluların Tang Çini'nde yalnızca tüccar değil, asker, yönetici ve çevirmen olarak da önemli roller üstlendiğini; An Lushan isyanının ve ardından gelen yabancı düşmanlığının Çin'deki Soğdlu toplulukları derinden etkilediğini gösterdi.
• Jonathan Skaff (2012) — Sui ve Tang Çini ile Türk ve Moğol kökenli komşuları arasındaki ilişkileri inceledi. Tang imparatorlarının ve bozkır önderlerinin, evlilik ittifakları, armağan alışverişi ve kişisel bağlılık gibi ortak bir siyasal kültürü paylaştığını; Taizong'un «Gök Kağan» unvanının bu ortak kültürün bir parçası olduğunu savundu.

Bu tartışmada tarihçiler, Tang Çini'nin kozmopolitliğini farklı açılardan açıklar. Schafer ile de la Vaissière, dışarıdan gelen mallara ve insanlara bakar: biri Tang kültürünün yabancı olana duyduğu hayranlığı, öteki Soğdlu tüccarların ağlarını öne çıkarır. Skaff, Tang'ı bozkır dünyasının siyasal kültürünün bir parçası olarak görür. Twitchett ise, imparatorluğun kurumlarına ve An Lushan isyanının açtığı kırılmaya odaklanır. Birlikte okunduklarında, Tang'ın açıklığının hem kültürel hem de siyasal temelleri olduğu görülür.

Derine İn

Nesturi Anıtı'nın bulunuşu, kendi başına ilginç bir hikâyedir. Anıt, 1620'lerde bulunduğunda, Çin'de çalışan Cizvit misyonerler onu hemen Avrupa'ya tanıttı. Onlar için anıt, Hristiyanlığın Çin'de yeni bir din olmadığını, bin yıl önce de orada bulunduğunu gösteren değerli bir kanıttı. Ama on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda bazı Avrupalı yazarlar, anıtın Cizvitlerin uydurduğu bir sahtecilik olduğunu ileri sürdü. On dokuzuncu yüzyılda, Süryanice yazıların ve Çince metnin dikkatli incelenmesi, anıtın gerçekten sekizinci yüzyıldan kaldığını kesin olarak gösterdi. Anıt, bugün Xi'an'daki Taş Tabletler Ormanı Müzesi'nde korunur.

Tang döneminde yabancı dinlerin konumu, imparatorluğun genel siyasetiyle birlikte değişti. Taizong'un Hristiyanlara izin veren fermanı, onun farklı öğretileri, devlete ve halka yararlı oldukları ölçüde kabul eden anlayışını yansıtır. Tang imparatorları, Budizmi, Taoizmi ve Konfüçyüsçülüğü farklı zamanlarda farklı ölçülerde desteklediler; Tang hanedanı, kendisini Taoizmin kurucusu sayılan Laozi'nin soyundan getiriyordu. Yabancı dinler, bu çoğulcu düzenin içinde, çoğu zaman yabancı toplulukların kendi dinleri olarak var oldu. 845'teki kampanyanın asıl hedefi, zenginleşen ve vergiden muaf olan Budist manastırlarıydı; öteki yabancı dinler de bu kampanyadan nasibini aldı.

An Lushan isyanının etkileri, Tang'ın kozmopolitliği üzerine süren tartışmanın merkezindedir. İsyandan sonra bazı Soğdlular, kendilerini Çinli olarak göstermek için adlarını ve soy kayıtlarını değiştirdi. Tang ordusunda ve yönetiminde bozkır kökenli ve yabancı kökenli komutanlar yine görev aldı; ama Çinli seçkinlerin bir kısmı, imparatorluğun başına gelenleri yabancı etkisine bağlamaya başladı. Dokuzuncu yüzyılın büyük yazarı Han Yu, Budizmi Çin'e yabancı bir öğreti olarak eleştiren ünlü bir dilekçe yazdı. Bu eğilim, sonraki yüzyıllarda Konfüçyüsçülüğün yeniden canlanmasına zemin hazırladı.

Tarihçiler, Tang dönemini anlatırken kullanılan «kozmopolitlik» kavramını da tartışır. Bu kavram, yabancıların Çin'de bulunmasını ve yabancı malların, müziğin, giysilerin moda olmasını anlatmak için kullanışlıdır. Ama yabancıların çoğu, kendi mahallelerinde, kendi hukuklarıyla yaşayan ayrı topluluklardı; Tang devleti onları Çin toplumuna katmaktan çok, denetim altında tutmaya çalışıyordu. Yabancı mallara duyulan hayranlık, çoğu zaman yabancı insanlara duyulan saygıyla aynı şey değildi. Bu yüzden bazı tarihçiler, Tang'ın açıklığını, eşitlik temelli bir birlikte yaşamdan çok, güçlü bir imparatorluğun farklılıkları yönetme biçimi olarak görür.

Tang'ın son yüzyılında, Huang Chao isyanı imparatorluğun temellerini sarstı. Huang Chao, sınavlarda başarısız olmuş bir tuz kaçakçısıydı; 875'ten sonra büyük bir asi ordusu topladı, güneye inerek Guangzhou'yu aldı, sonra kuzeye dönüp 881'de Çang'an'ı ele geçirdi. İsyan bastırıldı; ama bu kez isyancıları yenen komutanlar imparatorluğun gerçek sahipleri oldu. Bunlardan biri, 907'de son Tang imparatorunu tahttan indirdi. Çang'an, bu yıllarda büyük ölçüde yıkıldı ve bir daha Çin'in başkenti olmadı. Tang'ın yıkılışı, bir çağın sonu oldu; ama Tang'ın kurumları, şiiri ve kentlerinin düzeni, Kore'de, Japonya'da ve Vietnam'da yüzyıllar boyunca örnek alınmaya devam etti.

Uzman Notu

Temel literatür

• Eusèbe Renaudot (yay.), Ancient Accounts of India and China, by Two Mohammedan Travellers (Londra: Samuel Harding, 1733).
• James Legge (çev.), The Nestorian Monument of Hsî-an Fû in Shen-hsî, China (Londra: Trübner, 1888).
• Edward H. Schafer, The Golden Peaches of Samarkand: A Study of T'ang Exotics (Berkeley: University of California Press, 1963).
• Denis Twitchett (ed.), The Cambridge History of China, Volume 3: Sui and T'ang China, 589–906, Part I (Cambridge: Cambridge University Press, 1979).
• Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (Leiden: Brill, 2005).
• Jonathan Karam Skaff, Sui-Tang China and Its Turko-Mongol Neighbors: Culture, Power, and Connections, 580–800 (Oxford: Oxford University Press, 2012).

Arşiv ve kaynak

Tang dönemi için başlıca Çince kaynaklar, onuncu ve on birinci yüzyıllarda derlenen iki resmî tarih, Eski Tang Tarihi ve Yeni Tang Tarihi ile Sima Guang'ın Zizhi Tongjian'ıdır. Dunhuang'daki bir mağarada bulunan ve bugün Londra, Paris, Pekin ve Sankt Peterburg'daki kütüphanelere dağılmış binlerce elyazması, Tang dönemi gündelik hayatına dair eşsiz belgeler içerir. Nesturi Anıtı Xi'an'daki Taş Tabletler Ormanı Müzesi'ndedir. Renaudot'nun ve Legge'in çevirileri çevrimiçi arşivlerde okunabilir.

Açık sorular

• Tang Çini'nin kozmopolitliği, imparatorluğun gücünün bir sonucu muydu, yoksa bu gücün nedenlerinden biri mi?
• An Lushan isyanından sonra artan yabancı düşmanlığı, Tang'ın çöküşünü hızlandırdı mı?
• Tang dönemi, Çin tarihinde bir istisna mıdır, yoksa Çin'in dış dünyayla ilişkisinin olağan biçimlerinden biri mi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 630'da Doğu Türk Kağanlığı'nı yenen ve «Gök Kağan» unvanını alan Tang imparatoru kimdir? A) Xuanzong B) Wuzong C) Taizong D) Gaozu
2. (Hedef 2) Nesturi Anıtı'na göre Çang'an'a 635'te gelen Suriyeli keşişin adı nedir? A) Alopen B) Xuanzang C) An Shigao D) Kumarajiva
3. (Hedef 1) 755'te isyan ederek Çang'an'ı ele geçiren Soğdlu-Türk kökenli komutan kimdir? A) Huang Chao B) An Lushan C) Li Yuan D) Wu Zetian
4. (Hedef 2) Ahbârü's-Sîn ve'l-Hind'e göre Kanfu'daki Müslümanların davalarına kim bakıyordu? A) Çinli bir vali B) Bir Soğdlu tüccar C) Bir Budist rahip D) İmparatorun atadığı bir Müslüman kadı
5. (Hedef 3) Soğdlu tüccarların ağlarını ve An Lushan isyanının onlar üzerindeki etkisini inceleyen tarihçi kimdir? A) Edward Schafer B) Denis Twitchett C) Étienne de la Vaissière D) Jonathan Skaff

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Tang Çini gerçekten kozmopolit bir imparatorluk muydu?» sorusunu tartış. Cevabında Taizong'un fermanını, Kanfu'daki kadıyı, An Lushan isyanını, 845 kampanyasını ve Huang Chao'nun Kanfu'yu alışını kullan; Schafer ile de la Vaissière'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Bu imparator Taizong'dur.
2. A — Keşişin adı Alopen'dir.
3. B — Bu komutan An Lushan'dır.
4. D — Davalara imparatorun atadığı bir Müslüman kadı bakıyordu.
5. C — Bu tarihçi Étienne de la Vaissière'dir.

Kapsamlı bir cevap, Taizong'un fermanını ve Kanfu'daki Müslüman kadıyı, Tang devletinin yabancı dinlere ve topluluklara geniş bir alan tanıdığının kanıtları olarak kullanır. Çang'an'ın çarşılarını, tapınaklarını ve yabancı modayı örnek verir. Ama An Lushan isyanından sonra yabancılara karşı kuşkunun arttığını, 845 kampanyasının yabancı kökenli dinleri etkilediğini ve Huang Chao isyanında Kanfu'daki yabancıların büyük kayıplar verdiğini gösterir. Güçlü bir yanıt, Schafer'in Tang kültürünün yabancı olana hayranlığını vurgulayan yorumunu, de la Vaissière'in Soğdluların yükselişini ve düşüşünü izleyen çalışmasıyla karşılaştırır ve kozmopolitliğin zamanla değişen bir durum olduğunu tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Tang'ın 907'de yıkılmasından sonra, Çin elli yılı aşkın bir süre yeniden bölündü; kuzeyde kısa ömürlü hanedanlar birbirini izledi, güneyde on kadar küçük krallık kuruldu. 960'ta, bir ordu komutanı olan Zhao Kuangyin, askerlerinin desteğiyle Song hanedanını kurdu ve kısa sürede ülkenin büyük bölümünü yeniden birleştirdi. Song dönemi, Tang'dan çok farklı bir Çin'di: askerlerin değil sınavla seçilen bilgin memurların yönettiği, kentleri ve ticareti hızla büyüyen, basılı kitapların yaygınlaştığı bir ülke. Sıradaki derste bu dönüşümü inceleyeceğiz: Song Çini nasıl bu kadar zenginleşti, bilim ve teknoloji bu dönemde neden bu kadar ilerledi, ve bu ilerleme neden bir sanayi devrimine dönüşmedi?