Moğollar tarihi nasıl değiştirdi?

Öğrenme hedefleri

• Moğol çağının siyasal mirasını, Rusya, Çin, İran ve Orta Asya'daki devletlerin sınırları ve meşruiyet anlayışları üzerinden açıklayabileceksin.
• Moğol yönetiminin bilgi, insan, mal ve hastalık dolaşımı üzerindeki etkilerini, kaynaklara ve tartışmalara dayanarak değerlendirebileceksin.
• Moğolların mirasına ilişkin farklı ulusal hafızaları ve tarihçi yorumlarını karşılaştırarak, «yıkım mı, bağlantı mı?» sorusunu tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir barbar ve bir filozof

1788'de İngiliz tarihçi Edward Gibbon, Roma İmparatorluğu'nun çöküşünü anlatan büyük eserinin son ciltlerinden birinde, Moğolların «büyük taşkınını» anlatmaya başladı. Moğol fetihlerini, yeryüzünün biçimini değiştiren ilkel doğa sarsıntılarına benzetti; bu olayları, «kan tarihiyle» ilgilenen felsefi bir zihnin dikkatini çekecek büyüklükte buldu. Ama birkaç sayfa sonra, beklenmedik bir övgüye geçti: Cengiz'in dini, «hayranlığımızı ve alkışımızı en çok hak eden» yanıydı. Gibbon'a göre, okuma yazma bilmeyen bu bozkır hükümdarı, Avrupa'nın filozoflarından önce dinsel hoşgörüyü yasalarına yerleştirmişti; bir dipnotta da, Cengiz'in dinsel yasaları ile İngiliz filozof John Locke'un Amerika'daki Carolina kolonisi için hazırladığı anayasa taslağındaki din maddeleri arasında «tuhaf bir benzerlik» bulunduğunu ekliyordu.

Aynı tarihçinin kaleminde, Moğollar hem bir yıkım seli hem de bir hoşgörü öncüsü olarak görünür. Bu çelişki, Moğol çağının mirası üzerine yüzyıllardır süren tartışmanın özeti gibidir. Bu kursun son bölümünün sorusu şu: Moğol çağı dünyayı hangi bakımlardan kalıcı olarak değiştirdi, ve bu mirası değerlendirirken neden bu kadar farklı sonuçlara ulaşılıyor?

Bağlam — bir kursun izleri

Bu kurs boyunca, Temuçin'in bozkırda Cengiz Han'a dönüşmesini, onlu sisteme dayanan ordunun gücünü, Harezmşahların yıkılışını, Moğolların Avrupa'da durmasını, Bağdat'ın düşüşünü, Aynicalut'u, Moğol yollarını ve Marco Polo'yu, Kubilay'ın Çin'ini ve batıdaki üç hanlığın dönüşümünü izledik. Bu derslerin her biri, Moğol çağının farklı bir yüzünü gösterdi: bir yanda kentlerin yıkımı, katliamlar ve kıtlıklar; öte yanda güvenli yollar, kâğıt para, posta istasyonları ve uzak ülkeler arasında gidip gelen elçiler, tüccarlar, bilginler.

Moğol çağının mirasını değerlendirmek, bu iki yüzü birlikte görmeyi gerektirir. Ama bu, kolay bir hesap değildir: bir bölgede yıkım olarak yaşanan bir olay, başka bir bölgede yeni bir bağlantının başlangıcı olabiliyordu. Mirası anlamanın bir yolu, onu siyasal, ekonomik-kültürel ve biyolojik olmak üzere üç düzeyde incelemektir.

Gelişme — sınırlar ve meşruiyet

Moğolların en kalıcı siyasal mirası, Avrasya'nın haritasında görülür. Çin, Yuan döneminde, Tang'ın dağılmasından sonraki üç yüzyıllık bölünmüşlüğün ardından yeniden tek bir yönetim altına girdi; Tibet ve Yunnan gibi bölgeler Çin yönetimine bağlandı ve bu sınırlar, sonraki hanedanlarca büyük ölçüde korundu. Moğolların başkenti Hanbalık, kısa bir aradan sonra, Pekin adıyla yeniden Çin'in başkenti oldu ve bugün de öyledir. İran, İlhanlılar döneminde, Abbasi halifeliğinin bir eyaleti olmaktan çıkıp kendi başkentleri, dili ve kültürü olan bir siyasal bütüne dönüştü; bu bütün, sonraki yüzyıllarda da ayrı bir devlet olarak yaşadı.

Rusya'da, Moskova prensliği, Altın Orda'nın vergi toplayıcısı olarak güçlendi. Altın Orda zayıflayınca, Moskova onun topraklarını birer birer ele geçirdi: on altıncı yüzyılda Kazan ve Astrahan hanlıkları Moskova'nın eline geçti. Moskova'nın yönetim, posta ve vergi düzeninin bir bölümünün Moğol örneğinden etkilendiği, tarihçiler arasında tartışılan bir konudur.

Moğolların belki de en uzun ömürlü siyasal mirası, Cengizli meşruiyeti ilkesiydi. Kırım'da Giray hanedanının hanları, Cengiz'in torunu olduklarını ileri sürerek, 1783'te Rusya'nın yarımadayı ilhak etmesine kadar hüküm sürdü. Orta Asya'da, Kazak ve Özbek hanlıklarında, on dokuzuncu yüzyıla kadar hanların Cengiz soyundan gelmesi beklendi. Hindistan'da, 1526'da Delhi'yi ele geçiren Babür, baba tarafından Timur'un, anne tarafından Cengiz'in soyundan geldiğini gururla anlatırdı; kurduğu hanedan, Avrupalılarca «Büyük Moğollar» diye anıldı.

Dönüş noktası — yollar, bilgi ve veba

Moğol yollarının açıklığı, Avrasya'nın iki ucu arasında benzeri görülmemiş bir bilgi ve insan dolaşımı yarattı. Moğol hanları, fethettikleri ülkelerin zanaatkârlarını, hekimlerini, astronomlarını ve kâtiplerini, imparatorluğun bir ucundan öbür ucuna taşıdı. İranlı astronomlar Çin'de, Çinli hekimler İran'da çalıştı; Uygur kâtipler Moğol yazısını, Tibetli keşişler yeni alfabeleri, Arap ve Fars tüccarlar Çin limanlarındaki ticareti biçimlendirdi; Reşîdüddin'in Tebriz'deki atölyesinde Çin tıbbı, tarımı ve tarihi üzerine kitaplar Farsçaya çevrildi. Kâğıt para, matbaa, barut ve pusula gibi Çin buluşlarının Batı'ya ulaşmasında Moğol yollarının payı olduğu sık sık ileri sürülür; ama bu buluşların hangisinin, ne zaman ve hangi yoldan geçtiği, tarihçiler arasında hâlâ tartışmalıdır.

Ama aynı yollar, tehlikeleri de taşıdı. On dördüncü yüzyılın ortasında Avrupa'yı, Ortadoğu'yu ve Kuzey Afrika'yı kasıp kavuran veba salgını, Orta Asya'dan Karadeniz'e uzanan bu yollarla batıya ulaştı. Kara Veba dersinde gördüğümüz gibi, salgının Altın Orda topraklarından Kırım'daki ticaret kentlerine, oradan da gemilerle Akdeniz'e taşındığı düşünülür. Moğol çağının bağlantılı dünyası, böylece, hem malları ve fikirleri hem de mikropları daha hızlı dolaştırdı.

Cevap — yıkım ve bağlantı

Moğol çağı, dünyayı üç düzeyde kalıcı olarak değiştirdi. Siyasal düzeyde, Çin'in, İran'ın ve Rusya'nın sonraki sınırlarını ve devlet geleneklerini biçimlendirdi; Cengizli meşruiyeti ilkesini yüzyıllarca yaşattı. Ekonomik ve kültürel düzeyde, Avrasya'nın iki ucu arasında insanların, malların ve bilginin dolaşımını hızlandırdı. Biyolojik düzeyde ise, bu dolaşım, büyük salgınların yayılmasına katkıda bulundu. Bu mirasın değerlendirilmesi, onu kimin, nereden ve hangi amaçla anlattığına göre değişir: bir kentin yıkımını yaşayanların torunları ile yeni yollardan zenginleşen tüccarların torunları, aynı çağı farklı hatırlar.

Bugünle bağ — dört ülke, dört hafıza

Moğol çağı, bugün farklı ülkelerde çok farklı biçimlerde hatırlanır. Rusya'da «Tatar boyunduruğu», uzun süre ülkenin Batı Avrupa'dan geri kalmasının nedeni olarak anlatıldı. İran'da ve Arap dünyasında, Moğol istilası büyük bir felaket, Bağdat'ın düşüşü ise bir uygarlığın kırılma noktası olarak anılır. Çin'de Yuan hanedanı, Çin'in hanedanlar zincirinin bir halkası olarak kabul edilir ve Cengiz Han bazen bir Çin imparatoru olarak sahiplenilir. Moğolistan'da ise Cengiz, ulusun kurucusu ve bir gurur kaynağıdır. Aynı tarihsel olaylar, bugünün ulusal kimlikleri içinde birbirinden çok farklı anlamlar kazanır.

Birincil kaynak

Fransisken rahip Rubruklu Willem, 1254'te Karakurum'da, Büyük Han Möngke'nin sarayında düzenlenen bir din tartışmasından birkaç gün sonra han tarafından kabul edildi. Möngke'nin ona söylediklerini şöyle aktarır. William Woodville Rockhill'in 1900 tarihli İngilizce çevirisinden:

After that he began confiding to me his creed: "We Moal," he said, "believe that there is only one God, by whom we live and by whom we die, and for whom we have an upright heart." […] Then he added: "But as God gives us the different fingers of the hand, so he gives to men divers ways. God gives you the Scriptures, and you Christians keep them not."

Türkçesi: Bundan sonra bana inancını açmaya başladı: «Biz Moğollar,» dedi, «yaşamımızın ve ölümümüzün kendisine bağlı olduğu ve ona karşı dürüst bir yürek taşıdığımız tek bir Tanrı'nın var olduğuna inanırız.» […] Sonra ekledi: «Ama Tanrı nasıl bize elin farklı parmaklarını verdiyse, insanlara da farklı yollar verdi. Size Kutsal Kitap'ı verdi, ama siz Hristiyanlar ona uymuyorsunuz.»

Kaynak: Rubruklu Willem, Seyahatname; William Woodville Rockhill (çev.), The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55 (Londra: Hakluyt Society, 1900), s. 235; Internet Archive. Türkçesi, Rockhill'in İngilizcesinden bizim.

1. Möngke'nin «elin parmakları» benzetmesi, farklı dinler arasındaki ilişkiyi nasıl tanımlıyor?
2. Möngke, Hristiyanları neden eleştiriyor? Bu eleştiri, onun dinlere bakışı hakkında ne söylüyor?
3. Bu sözleri bize aktaran, hanı Hristiyanlığa çekmeye çalışan bir misyonerdir. Bu durum, Möngke'nin sözlerinin aktarılışını nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• William McNeill (1976) — Salgın hastalıkların insanlık tarihindeki rolünü inceledi. Moğol İmparatorluğu'nun Çin ile Akdeniz arasındaki bozkır kuşağını tek bir yönetimde toplamasının, daha önce birbirinden yalıtılmış hastalık bölgelerini birleştirdiğini ve on dördüncü yüzyıldaki büyük veba salgınının yayılmasını kolaylaştırdığını savundu.
• Christopher Kaplonski (2004) — Moğolistan'da sosyalizmin sona ermesinden sonra tarihin ve kahramanların nasıl yeniden hatırlandığını inceledi. Cengiz Han imgesinin, yeni ulusal kimliğin kurulmasında nasıl kullanıldığını ve geçmişin siyasal tartışmaların bir parçası hâline geldiğini gösterdi.
• Anne Broadbridge (2018) — Moğol İmparatorluğu'nun kuruluşunda ve yönetiminde kadınların rolünü inceledi. Cengiz'in annesi, eşleri ve kızları ile Kubilay'ın annesi Sorkaktani Beki gibi kadınların, evlilik ittifakları, naiplik ve saray yönetimi yoluyla imparatorluğun siyasetinde belirleyici bir yer tuttuğunu gösterdi.
• Marie Favereau (2021) — Altın Orda'yı, yalnızca Rusya'yı ezen bir yabancı güç olarak değil, ticaret yollarını, kentleri ve diplomasi ağlarını örgütleyen yenilikçi bir siyasal düzen olarak inceledi. Moğolların Avrasya'nın ekonomisini ve siyasal biçimlerini uzun vadede derinden etkilediğini savundu.

Bu tartışmada tarihçiler, Moğol mirasını farklı ölçeklerde değerlendirir. McNeill ve Favereau, Avrasya çapındaki bağlantılara bakar: biri bu bağlantıların hastalıkları, öteki ticareti ve siyasal örgütlenmeyi nasıl taşıdığını öne çıkarır. Broadbridge, imparatorluğun içindeki güç ilişkilerini, özellikle kadınların rolünü görünür kılar. Kaplonski ise, mirasın bugün nasıl kullanıldığını sorar. Bu çalışmaları birlikte okumak, Moğol mirasının hem geçmişte olup bitenlerle hem de bugün hatırlananlarla ilgili olduğunu gösterir.

Derine İn

Moğol fetihlerinin nüfus üzerindeki etkisi, mirasın en tartışmalı yanlarından biridir. Çağdaş kaynaklar, Harezm, Horasan, Kuzey Çin ve Bağdat için akıl almaz ölü sayıları verir. Tarihçiler, bu sayıların çoğunu abartılı bulur; ortaçağ yazarları, büyük felaketleri anlatmak için büyük sayıları simgesel olarak kullanıyordu. Ama vergi kayıtları, arkeolojik bulgular ve kentlerin sonraki durumu, bazı bölgelerde nüfusun ve tarımın gerçekten ağır kayıplar verdiğini gösterir. İran'da ve Irak'ta, yeraltı kanalları ve sulama sistemleri tahrip edilen bölgelerin bir kısmı, yüzyıllar boyunca eski verimliliğine kavuşamadı.

Moğol çağının kültürel mirası, beklenmedik yerlerde de görülür. İlhanlı döneminde İran'da yapılan resimli elyazmalarında, Çin resim sanatının etkisiyle yeni bir üslup doğdu; bulut, dağ ve ağaç motifleri, sonraki Fars minyatür geleneğine geçti. Tebriz'de ve Sultaniye'de yükselen yapılar, sonraki Timurlu ve Safevi mimarisini etkiledi. Çin'de ise Yuan dönemi tiyatrosu ve mavi-beyaz porselen, İranlı kobalt boyasıyla Çinli çömlekçiliğin buluşmasından doğdu. Bu karşılaşmaların pek çoğu, Moğol yönetiminin insanları ve malları zorla ya da gönüllü olarak bir yerden başka bir yere taşımasının sonucuydu.

Moğol yönetiminin bıraktığı kurumlar da, adları değişse bile yaşamaya devam etti. Posta istasyonları düzeni, Memlüklerde, Timurlularda, Moskova'da ve Ming Çini'nde farklı biçimlerde sürdürüldü. Moğolların nüfus sayımları ve vergi kayıtları, sonraki devletlerin vergi düzenlerine örnek oldu. Moğol hanlarının fermanlarında kullanılan dil, mühürler ve unvanlar, sonraki yüzyıllarda Rus çarlarının, Osmanlı sultanlarının ve Hint hükümdarlarının belgelerinde izler bıraktı; «yarlık» ve «tamga» gibi sözcükler, bu dolaşımın dilde kalan tanıklarıdır. Tarihçiler, bu kurumların ne kadarının doğrudan Moğollardan, ne kadarının daha eski bozkır ya da Fars geleneklerinden geldiğini tartışır.

Mirası tartışırken, kimin sesinin duyulduğu da önemlidir. Moğol çağına ilişkin bilgilerimizin büyük bölümü, fethedilen halkların kâtiplerinden, din adamlarından ve gezginlerinden gelir; Moğolların kendi dilinde yazılmış kaynaklar çok azdır. Moğolların Gizli Tarihi, bu nadir kaynakların en önemlisidir. Son yıllarda tarihçiler, kadınların, köle ve tutsakların, zanaatkârların ve göçebe sıradan insanların Moğol çağındaki deneyimlerini de görünür kılmaya çalışıyor. Broadbridge'in çalışması gibi araştırmalar, imparatorluğun yalnızca savaşçı erkeklerin değil, siyaseti evlilik, naiplik ve saray yönetimiyle biçimlendiren kadınların da eseri olduğunu gösterir.

Son olarak, Moğol çağı bir soruyu tarih yazımının merkezine taşır: dünya tarihini tek tek ülkelerin değil, birbirine bağlı bölgelerin tarihi olarak yazmak mümkün müdür? Moğolların Avrasya'yı birleştirdiği yüzyıl, pek çok tarihçiye göre, «küreselleşme» sözcüğünün modern dönemden önce de bir anlamı olup olmadığını tartışmak için en iyi örneklerden biridir. Bu soruya verilecek cevap, tarihçinin hangi kaynağa baktığına da bağlıdır: yerel bir kronik yıkımı, bir tüccar el kitabı ise açık yolları öne çıkarır. Bu soru, bu kursun bittiği yerde, dünya tarihinin sonraki dönemlerini anlamak için de önemli bir araç olmaya devam eder.

Uzman Notu

Temel literatür

• William Woodville Rockhill (çev.), The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55 (Londra: Hakluyt Society, 1900).
• Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, cilt VI (Londra: Strahan and Cadell, 1788).
• William H. McNeill, Plagues and Peoples (Garden City, NY: Anchor Press/Doubleday, 1976).
• Christopher Kaplonski, Truth, History and Politics in Mongolia: The Memory of Heroes (Londra: RoutledgeCurzon, 2004).
• Anne F. Broadbridge, Women and the Making of the Mongol Empire (Cambridge: Cambridge University Press, 2018).
• Marie Favereau, The Horde: How the Mongols Changed the World (Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 2021).

Arşiv ve kaynak

Moğol çağının mirasını incelemek için, bu kurs boyunca kullanılan kaynakların hepsi yeniden okunabilir: Plano Carpini'li Giovanni'nin ve Rubruklu Willem'in raporları, Matthew Paris'in kroniği, Marco Polo'nun kitabı, Bar Hebraeus'un kroniği, Makrizî'nin Memlük tarihi ve İbn Battuta'nın seyahatnamesi. Moğolca kaynakların en önemlisi olan Moğolların Gizli Tarihi, Çince harflerle yazıya geçirilmiş bir Moğolca metin olarak korunmuştur. Rockhill'in Rubruk çevirisi ve Gibbon'un eseri, telifi dolmuş olarak çevrimiçi okunabilir.

Açık sorular

• Moğol fetihlerinin yarattığı yıkım ile açtığı bağlantılar, birbirine karşı tartılabilir mi; tartılmalı mı?
• «Moğol barışı» ve «ilk küreselleşme» gibi kavramlar, Moğol çağını anlamamıza mı yardım eder, yoksa bugünün kaygılarını geçmişe mi taşır?
• Bir ülkenin ulusal hafızası, Moğol çağını neden bir felaket, başka bir ülkeninki neden bir altın çağ olarak hatırlar?

Mini sınav

1. (Hedef 3) Cengiz Han'ın dinsel hoşgörüsünü övüp onun yasalarını John Locke'unkilerle karşılaştıran on sekizinci yüzyıl tarihçisi kimdir? A) Edward Gibbon B) Matthew Paris C) Henry Yule D) Bar Hebraeus
2. (Hedef 2) Rubruklu Willem'in aktardığına göre Möngke, farklı dinleri neye benzetti? A) Bir ağacın dallarına B) Elin farklı parmaklarına C) Bir ırmağın kollarına D) Bir evin odalarına
3. (Hedef 1) Hindistan'da 1526'da Delhi'yi ele geçiren ve Cengiz soyundan geldiğini anlatan hükümdar kimdir? A) Timur B) Toktamış C) Babür D) Kubilay
4. (Hedef 2) Moğol İmparatorluğu'nun hastalık bölgelerini birleştirerek vebanın yayılmasını kolaylaştırdığını savunan tarihçi kimdir? A) Christopher Kaplonski B) Anne Broadbridge C) Marie Favereau D) William McNeill
5. (Hedef 1) Cengiz soyundan gelen hanların 1783'e kadar hüküm sürdüğü hanlık hangisidir? A) Kazan B) Kırım C) Astrahan D) Sibir

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Moğol çağı bir yıkım çağı mıydı, yoksa bir bağlantı çağı mı?» sorusunu tartış. Cevabında Gibbon'un ve Bar Hebraeus'un değerlendirmelerini, Möngke'nin Rubruk'a söylediklerini, nüfus kayıplarını ve vebanın yayılmasını kullan; McNeill ile Favereau'nun yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Bu tarihçi Edward Gibbon'dur.
2. B — Möngke, farklı dinleri elin farklı parmaklarına benzetti.
3. C — Bu hükümdar Babür'dür.
4. D — Bu tarihçi William McNeill'dir.
5. B — Cengizli hanlar Kırım'da 1783'e kadar hüküm sürdü.

Kapsamlı bir cevap, Moğol fetihlerinin İran'dan Rusya'ya kadar kentlerin, sulama sistemlerinin ve nüfusun büyük kayıplara uğramasına yol açtığını, kaynaklardaki sayıların abartılı olsa da yıkımın gerçek olduğunu açıklar. Möngke'nin «elin parmakları» benzetmesini ve Gibbon'un hoşgörü övgüsünü, Moğol yönetiminin farklı dinlere yaklaşımını gösteren kanıtlar olarak kullanır; Gibbon'un övgüsünün kendi çağının Avrupa'sına yönelik bir eleştiri olduğunu da belirtir. McNeill'in bağlantıların hastalıkları taşıdığını gösteren yorumunu, Favereau'nun ticaret ve siyasal örgütlenmeyi öne çıkaran yorumuyla karşılaştırır. Güçlü bir yanıt, yıkım ile bağlantının aynı sürecin parçaları olduğunu ve değerlendirmenin bakış açısına göre değiştiğini tartışır.

Serinin sonu

Bu bölümle «Moğol Çağı» kursu sona eriyor. Kurs, bozkırda babası öldürülmüş bir çocuğun nasıl Cengiz Han olduğunu sorarak açıldı; ardından Moğol ordusunun gücünü, Harezmşahların yıkılışını, Moğolların Avrupa'da neden durduğunu, Bağdat'ın düşüşünü, Aynicalut'ta Memlüklerle karşılaşmayı, Moğol yollarını ve Marco Polo'yu, Kubilay'ın Çin'ini ve batıdaki hanlıkların dönüşümünü izledi; burada da, bu çağın dünyayı nasıl değiştirdiğini sordu. Programda sırada «Orta Çağ Asyası» kursu var. Bu kurs, Moğolların fethettiği Çin'in daha önceki yüzyıllarına dönüyor ve Kubilay'ın birleştirdiği ülkenin büyük hanedanlarını, Japonya'yı, Kore'yi ve Güneydoğu Asya'yı inceliyor. İlk bölüm, yedinci yüzyılda kurulan ve başkenti Çang'an'a dünyanın dört bir yanından tüccarları, keşişleri ve elçileri çeken hanedanı soruyor: Tang Çini, nasıl kozmopolit bir imparatorluk oldu?