Harezmşahlar'ın yıkılışı

Öğrenme hedefleri

• Harezmşahlar Devleti'nin on üçüncü yüzyılın başındaki genişlemesini ve Moğollarla çatışmaya giden olayları, Otrar olayından elçilerin öldürülmesine kadar sıralayabileceksin.
• 1219–1221 Moğol seferinin başlıca aşamalarını ve Orta Asya'nın büyük kentlerinin başına gelenleri, farklı kaynakları karşılaştırarak açıklayabileceksin.
• Harezmşahlar'ın hızlı çöküşünü, Moğol gücüne, Harezmşah devletinin iç zaaflarına ya da sultanın kararlarına bağlayan tarihçi yorumlarını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir tarihçinin kararsızlığı

1220'lerde, Musul'da çalışan tarihçi İbnü'l-Esîr, büyük genel tarihini yazarken, yıllar boyunca bir olayı anlatmaktan kaçındı. Sonunda kalemi eline aldığında, okurlarına bir itirafta bulundu: gelecekte bu olayları okuyacak olanların onlara inanmayacağından, bunları saçma bir abartı sayacağından korkuyordu. Ona göre, Çin sınırlarından yola çıkan bir topluluk, bir yıl geçmeden Ermenistan'a ve İran'ın içlerine ulaşmıştı; Peygamber'den bu yana, Müslümanlar böyle bir felaketle hiç karşılaşmamıştı.

İbnü'l-Esîr'in anlattığı felaket, 1219–1221 yıllarında Moğol ordularının Orta Asya'daki Harezmşahlar Devleti'ni yıkmasıydı. Birkaç yıl önce, bu devlet İslam dünyasının en güçlü devletlerinden biriydi: Hazar Denizi'nden Afganistan'a, Aral Gölü'nden Basra Körfezi'ne kadar uzanıyordu. Sultanı Alâeddin Muhammed, Bağdat'taki halifeye bile meydan okuyacak kadar kendinden emindi. Bu bölümün sorusu şu: bu kadar büyük bir devlet, neden birkaç yıl içinde çöktü, bu çöküşü başlatan olay neydi, ve Moğolların yolunu açan, onların gücü kadar Harezm'in kendi zaafları mıydı?

Bağlam — genişleyen bir devlet

Harezmşahlar, on birinci yüzyılın sonunda, Aral Gölü'nün güneyindeki Harezm bölgesinde, Büyük Selçukluların valileri olarak ortaya çıktı. Selçuklu gücünün zayıflamasıyla bağımsızlaştılar ve on ikinci yüzyılın sonunda Horasan'ı ve İran'ın büyük bölümünü ele geçirdiler. 1200'de tahta çıkan Alâeddin Muhammed, bu genişlemeyi doruğa taşıdı. 1210'da, Orta Asya'nın bir bölümüne egemen olan Kara Hıtay devletini yendi; Semerkant'ı ve Buhara'yı, yani Maveraünnehir'in zengin kentlerini yönetimine kattı. Afganistan'daki Gurluları da ortadan kaldırdı.

Ama bu hızlı genişleme, devletin içinde derin çatlaklar da yarattı. Sultanın annesi Terken Hatun, Kıpçak kökenli güçlü bir soylu kadındı; kendi akrabaları olan Kıpçak ve Kanglı komutanları, ordunun ve yönetimin önemli bir bölümünü denetliyordu. Sultan ile annesi arasında sürekli bir güç rekabeti vardı. Yeni fethedilen kentlerin halkı, Harezmşah yönetimine henüz alışmamıştı; kimileri eski Kara Hıtay yöneticilerini özlüyordu. Alâeddin Muhammed, 1217'de Bağdat'taki Abbasi halifesine karşı bir sefere çıktı; ama ordusu, Zagros dağlarında kar fırtınasına yakalanarak ağır kayıplar verdi ve geri döndü. Bu sefer, sultanın Müslüman dünyasındaki saygınlığına da zarar verdi.

Gelişme — Otrar'da bir kervan

1218'de, doğudaki Kin seferlerini sürdüren Cengiz Han, Harezmşah'a elçiler gönderdi. Elçilerin başında, Harezmli bir Müslüman tüccar olan Mahmud Yalavaç vardı. Cengiz, bu elçilik aracılığıyla iki ülke arasında ticaretin serbestçe yapılmasını önerdi. Bozkır ile Orta Asya kentleri arasındaki kervan ticareti, iki taraf için de hayati önemdeydi: Moğollar kumaş, silah ve tahıl istiyor, Harezm kentlerinin tüccarları da bozkırın hayvanlarından, kürklerinden ve Çin'den gelen mallardan kazanç sağlıyordu. Aynı yıl, Moğol topraklarından yola çıkan büyük bir Müslüman tüccar kervanı, Harezmşah topraklarının sınır kenti Otrar'a ulaştı.

Elçilerin öldürülmesi, bozkır geleneğinde affedilmez bir suçtu. Moğollar için elçi dokunulmazlığı kutsaldı; bir elçiye yapılan saldırı, onu gönderen hükümdara yapılmış sayılırdı. Cengiz, Kin seferini en güvendiği komutanlarından Mukali'ye bırakarak, ordusunun büyük bölümüyle batıya yöneldi.

Dönüş noktası — kentlerin düşüşü

1219 sonbaharında Moğol orduları, Harezmşah topraklarına girdi. Alâeddin Muhammed, açık alanda büyük bir savaşa girmek yerine, ordusunu kentlerin garnizonlarına dağıttı; kalelerin surları arkasında Moğolları yıpratmayı umuyordu. Bu karar, felaketle sonuçlandı: Moğollar, kentleri birer birer kuşattı ve Harezm ordusunun parçalarını ayrı ayrı yendi.

Otrar, aylarca direndikten sonra düştü; İnalcuk yakalanarak öldürüldü. Şubat 1220'de Buhara, Mart 1220'de Semerkant Moğolların eline geçti. Semerkant'ın büyük garnizonu, kısa bir direnişten sonra teslim oldu. Başkent Gürgenç, 1221'de uzun ve kanlı bir kuşatmadan sonra düştü; Moğollar, kentin yanından akan Amuderya'nın bendini yıkarak kenti sulara gömdü. Horasan'ın büyük kentleri, Merv, Nişabur ve Herat da 1221'de ele geçirildi; kaynaklar, bu kentlerde korkunç katliamlar yapıldığını anlatır.

Sultan Alâeddin Muhammed ise, savaşmak yerine kaçmayı seçti. Moğolların iki komutanı, Cebe ve Sübetey, onu İran boyunca kovaladı. Sultan, sonunda Hazar Denizi'ndeki Abeskun adında küçük bir adaya sığındı ve 1220'nin sonunda orada hastalanarak öldü. Kaynaklara göre, ölürken üzerini örtecek bir kefen bile bulunamamıştı.

Sultan Alâeddin Muhammed'in oğlu Celaleddin, babasının ölümünden sonra Moğollara karşı direnişi sürdürdü. 1221'de, bugünkü Afganistan'daki Pervan'da, bir Moğol ordusunu yendi; bu, Moğolların Orta Asya seferindeki ilk büyük yenilgisiydi. Ama zafer uzun sürmedi: Celaleddin'in ordusundaki komutanlar, ganimet paylaşımı yüzünden birbirleriyle çatıştı ve bir bölümü onu terk etti.

Cevap — bir kararın bedeli

Harezmşahlar Devleti, on üçüncü yüzyılın başında hızla genişlemiş, ama bu genişlemenin yarattığı iç çatlakları kapatamamıştı. Otrar'da bir valinin açgözlülüğü ve sultanın Cengiz'in elçilerini öldürtme kararı, bu kırılgan devleti, dönemin en güçlü ordusuyla savaşa sürükledi. Sultanın ordusunu kentlere dağıtıp açık savaştan kaçınması, Moğolların Harezm güçlerini parça parça yenmesine olanak verdi. Semerkant, Buhara, Gürgenç ve Horasan'ın büyük kentleri iki yıl içinde düştü; sultan kaçarken öldü. Harezmşahlar'ın yıkılışı, Moğolların gücü kadar, Harezm'in iç zaaflarının ve önderlerinin yanlış kararlarının bir sonucuydu. Celaleddin'in on yıl süren direnişi ise, bu çöküşün kaçınılmaz olmadığını, birleşik ve kararlı bir önderliğin Moğollara karşı durabileceğini gösteren acı bir hatırlatmaydı.

Bugünle bağ — Otrar'ın kalıntıları

Bugün Kazakistan'ın güneyinde, Seyhun Irmağı'nın yakınında, Otrar kentinin kalıntıları, geniş bir höyük olarak ayakta durur. Kazılar, burada Moğol istilasından önce zengin bir ticaret kenti bulunduğunu, sonraki yüzyıllarda da kentin yeniden kurulduğunu gösteriyor. Otrar, dokuzuncu yüzyılda burada doğduğu sanılan filozof Fârâbî'nin memleketi olarak da anılır. Bir valinin açgözlülüğüyle başlayan bir olayın, Orta Asya'nın tarihini değiştirecek bir felakete dönüşmesi, bu sessiz höyükte yaşamış insanların hatırasını bugün de canlı tutar.

Birincil kaynak

İbnü'l-Esîr, 617 (1220–1221) yılının olaylarını anlatırken, Moğol istilası karşısında duyduğu şaşkınlığı şöyle dile getirir. Kaynağın on dokuzuncu yüzyıl Fransızca çevirisinden:

Il arriva à ces Tartares ce dont on n'a pas entendu raconter le pareil dans les temps anciens ou récents. Une troupe d'hommes vient à quitter les confins de la Chine. Il ne s'écoule pas une année avant qu'une partie arrive d'un côté dans l'Arménie et dépasse l'Irak (persique), du côté d'Hamadan. Par Dieu, je ne doute pas que celui qui viendra après nous, lorsqu'il se sera passé un long laps de temps, en voyant le récit de cet événement, le révoquera en doute et le regardera comme absurde.

Türkçesi: Bu Tatarların başına, eski ya da yeni zamanlarda benzeri anlatılmamış şeyler geldi. Bir insan topluluğu Çin sınırlarından yola çıkıyor. Bir yıl geçmeden, bir kısmı bir yandan Ermenistan'a varıyor ve Hemedan yönünde Irak-ı Acem'i aşıyor. Tanrı'ya andolsun, uzun bir zaman geçtikten sonra bizden sonra gelecek olanın, bu olayın anlatısını gördüğünde, ondan kuşku duyacağından ve onu saçma sayacağından hiç kuşkum yok.

Kaynak: İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-târîh, 617 yılı; Recueil des historiens des croisades: Historiens orientaux, cilt II, kısım 1 (Paris: Imprimerie nationale, 1887), s. 156; Internet Archive. Türkçesi, Fransızcasından bizim.

1. İbnü'l-Esîr, gelecekteki okurlarının tepkisinden neden kaygı duyuyor? Bu kaygı, olayların çağdaşları üzerinde bıraktığı etki hakkında ne söylüyor?
2. Tarihçi, Moğolların hızını nasıl anlatıyor? Bu anlatım, önceki derste gördüğümüz Moğol ordusunun özellikleriyle nasıl ilişkilendirilebilir?
3. İbnü'l-Esîr, Musul'da, olayların doğrudan geçtiği bölgelerden uzakta yazıyordu. Bu durum, onun anlatısını nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Wilhelm Barthold (1928) — Moğol istilasına kadar Türkistan'ın tarihini, Arapça ve Farsça kaynakların ayrıntılı incelemesine dayanarak yazdı. Harezmşah devletinin çöküşünü, sultanın kişisel zaaflarına ve devletin iç yapısındaki çatlaklara, özellikle Kıpçak komutanlarının etkisine bağladı.
• İbrahim Kafesoğlu (1956) — Harezmşahlar Devleti'nin tarihini, Türkçe tarih yazımında ilk kez kapsamlı biçimde ele aldı. Devletin yükselişini ve çöküşünü ayrıntılı biçimde inceleyerek, Alâeddin Muhammed'in dış siyasetindeki hataların ve devletin iç sorunlarının yıkılışta belirleyici olduğunu gösterdi.
• Michal Biran (2005) — Harezmşahların yendiği Kara Hıtay devletini, Çin ile İslam dünyası arasında bir köprü olarak inceledi. Kara Hıtay'ın çöküşünün, Orta Asya'da bir güç boşluğu yarattığını ve bu boşluğun hem Harezmşahların hızlı genişlemesine hem de Moğolların batıya yönelmesine zemin hazırladığını gösterdi.
• Peter Jackson (2017) — Moğolların İslam dünyasıyla ilişkilerini, fetihten dönüşüme kadar geniş bir çerçevede inceledi. Moğol istilasının yıkımını ciddiye almakla birlikte, kaynaklardaki büyük ölü sayılarının çoğu zaman abartılı olduğunu ve bazı kentlerin ve bölgelerin sonraki yıllarda toparlandığını vurguladı.

Bu tartışmada, Harezmşahlar'ın çöküşü farklı açılardan açıklanıyor. Barthold ve Kafesoğlu, devletin içine bakar: ikisi de sultanın kararlarını ve iç çatlakları vurgular. Biran, bakışı bölgesel dengelere çevirerek, Kara Hıtay'ın yıkılmasının yarattığı boşluğu öne çıkarır. Jackson ise, istilanın sonuçlarını ve kaynakların güvenilirliğini sorgulayarak, «topyekûn yıkım» anlatısına bir düzeltme getirir. Dört yaklaşım birlikte okunduğunda, çöküşün tek bir nedene indirgenemeyeceği görülür.

Derine İn

Harezmşahlar'ın çöküşü, sultanın ailesi içindeki bölünmeyle de ilgiliydi. Terken Hatun, oğlu kaçarken başkent Gürgenç'ten ayrıldı ve yanındaki eski hükümdar ailelerinin tutsak üyelerini öldürterek kaçtı; sonunda Moğolların eline düştü ve yıllarca Moğolistan'da tutsak olarak yaşadı. Gürgenç'te kalan komutanlar ise, kimin önderlik edeceği konusunda anlaşamadı. Nesevî, bu iç çekişmelerin kentin savunmasını nasıl zayıflattığını acı bir dille anlatır. Bir devletin önderleri, en büyük tehlike karşısında bile birbirleriyle çekişmeyi sürdürüyordu.

Moğolların bu seferdeki tutumu, önceki derste gördüğümüz stratejiyi izliyordu: teslim olan kentlerin halkının bir kısmı bağışlanırken, direnen kentler ağır biçimde cezalandırıldı. Zanaatkârlar, çoğu zaman öldürülmek yerine Moğolistan'a ve Çin'e götürüldü; Moğollar, Orta Asya'nın dokumacılarını, demircilerini ve mimarlarını kendi kentlerinde çalıştırdı. Bu zorunlu göç, bir yandan büyük acılara yol açtı, öbür yandan Orta Asya'nın zanaat bilgisinin Doğu Asya'ya taşınmasına da aracı oldu.

Celaleddin, sonraki yıllarda Hindistan'da, ardından İran'da ve Kafkasya'da bir devlet kurmaya çalıştı. Gürcülerle, Eyyubilerle ve Anadolu Selçuklularıyla savaştı; 1230'da Yassıçemen'de, Anadolu Selçuklu sultanı Alâeddin Keykubad ile Eyyubilerin ortak ordusuna yenildi. Sonraki yıl, Moğolların yeniden gelmesi karşısında kaçarken, Doğu Anadolu'da bir dağ köylüsü tarafından öldürüldü. Onun ölümüyle Harezmşahlar Devleti tümüyle tarihe karıştı. Celaleddin'in dağılan askerlerinin bir bölümü, sonraki yıllarda Suriye'de ve Filistin'de paralı asker olarak savaştı; 1244'te Kudüs'ü alan Harezmli askerler bunlardı.

Cengiz'in elçisi Mahmud Yalavaç'ın sonraki hayatı, bu dönemin başka bir yüzünü gösterir. Harezmli bu Müslüman tüccar, Moğol hizmetinde yükselerek önce Maveraünnehir'in, sonra Kuzey Çin'in yönetiminde önemli görevler üstlendi; oğlu Mesud Bey de Orta Asya'nın Moğol valisi oldu. Moğollar, fethettikleri toprakları yönetmek için, bu bölgelerin dilini, vergi düzenini ve ticaret ağlarını bilen Müslüman tüccarlara ve kâtiplere büyük ölçüde dayandı. Harezmşahlar'ın yıkılışı, böylece, Orta Asya'nın bazı eski seçkinleri için bir felaket, bazıları için ise yeni bir imparatorlukta yükselme fırsatı oldu.

Moğol istilasının Orta Asya'daki etkileri, özellikle nüfus kaybı, tarihçiler arasında tartışmalıdır. Kaynaklar, Merv, Nişabur ve Herat gibi kentlerde yüz binlerce, hatta milyonlarca insanın öldürüldüğünü yazar; bu sayılar, kentlerin o dönemdeki nüfusunu aştığı için çoğu tarihçi tarafından abartılı bulunur. Ama arkeolojik kazılar ve sonraki dönemlerin kayıtları, pek çok bölgede sulama sistemlerinin bozulduğunu, tarımın gerilediğini ve kentlerin uzun süre toparlanamadığını gösteriyor. Buhara ve Semerkant gibi bazı kentler ise, birkaç on yıl içinde yeniden canlandı ve Moğol yönetimi altında önemli ticaret ve kültür merkezleri olmaya devam etti. Tarihçiler, bu yüzden, istilayı ne tümüyle yıkıcı bir son ne de kısa süreli bir kesinti olarak görür; bölgeden bölgeye değişen, kimi yerde yüzyıllarca süren, kimi yerde birkaç kuşakta onarılan bir yaraya benzetir. Bu farkların nedenlerini anlamak için tarihçiler, vergi kayıtlarına, sikkelere ve arkeolojik yüzey araştırmalarına başvurur.

Uzman Notu

Temel literatür

• O. Houdas (çev.), Histoire du sultan Djelal ed-Din Mankobirti, prince du Kharezm (Paris: Ernest Leroux, 1895).
• Recueil des historiens des croisades: Historiens orientaux, cilt II, kısım 1 (Paris: Imprimerie nationale, 1887).
• W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Invasion (Londra: Luzac, 1928).
• İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi (485–617/1092–1229) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1956).
• Michal Biran, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World (Cambridge: Cambridge University Press, 2005).
• Peter Jackson, The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion (New Haven: Yale University Press, 2017).

Arşiv ve kaynak

Harezmşahların çöküşünü anlatan başlıca kaynaklar, Nesevî'nin Celaleddin biyografisi, İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil'i, Cüveynî'nin Tarih-i Cihangüşa'sı ve Cüzcânî'nin Tabakât-ı Nâsırî'sidir. Bu kaynakların bir bölümü Moğollara karşı savaşan ya da onlardan kaçan yazarların, bir bölümü ise Moğol hizmetindeki yazarların eseridir; bu yüzden bakış açıları birbirinden farklıdır. Otrar'ın kalıntıları, Kazakistan'da bir açık hava müzesi olarak korunur. Houdas'ın çevirisi ve Recueil dizisi, telifi dolmuş eski baskılar olarak çevrimiçi arşivlerde yer alır.

Açık sorular

• Otrar'daki tüccarlar gerçekten casus muydu, yoksa İnalcuk'un açgözlülüğünün kurbanı mı?
• Alâeddin Muhammed'in ordusunu kentlere dağıtması, bir hata mıydı, yoksa iç çatlaklar karşısında başka bir seçeneği yok muydu?
• Moğol istilasının Orta Asya'daki uzun vadeli etkileri, kaynakların anlattığı kadar yıkıcı mıydı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1218'de Cengiz Han'ın gönderdiği tüccar kervanının yağmalandığı sınır kenti hangisidir? A) Buhara B) Semerkant C) Otrar D) Gürgenç
2. (Hedef 1) Nesevî'ye göre Otrar valisi İnalcuk, tüccarları neyle suçladı? A) Casuslukla B) Kaçakçılıkla C) Sapkınlıkla D) Vergi kaçırmakla
3. (Hedef 2) Sultan Alâeddin Muhammed, kaçarken nerede öldü? A) Semerkant'ta B) Bağdat'ta C) Herat'ta D) Hazar Denizi'ndeki Abeskun adasında
4. (Hedef 2) Celaleddin Harezmşah, 1221'de Moğollara karşı hangi savaşı kazandı? A) Pervan B) Kalka C) Yassıçemen D) Aynicalut
5. (Hedef 3) Harezmşahların yendiği Kara Hıtay devletini inceleyerek bölgedeki güç boşluğunu vurgulayan tarihçi kimdir? A) Wilhelm Barthold B) Michal Biran C) İbrahim Kafesoğlu D) Peter Jackson

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Harezmşahlar Devleti'nin yıkılışında, Moğolların gücü mü, yoksa devletin kendi iç zaafları mı daha belirleyiciydi?» sorusunu tartış. Cevabında Nesevî'nin Otrar ve elçiler anlatısını, İbnü'l-Esîr'in şaşkınlığını, sultanın ordusunu kentlere dağıtma kararını ve Celaleddin'in direnişini kullan; Barthold ile Jackson'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Kervan Otrar'da yağmalandı.
2. A — İnalcuk tüccarları casuslukla suçladı.
3. D — Sultan Abeskun adasında öldü.
4. A — Celaleddin Pervan'da Moğolları yendi.
5. B — Bu çalışma Michal Biran'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Harezmşahlar Devleti'nin hızlı genişlemesinin yarattığı iç çatlakları, sultan ile annesi arasındaki rekabeti ve Kıpçak komutanlarının etkisini açıklar. Nesevî'nin anlatısına göre, Otrar'da İnalcuk'un açgözlülüğünün ve sultanın elçileri öldürtme kararının savaşı başlattığını belirtir. Sultanın ordusunu kentlere dağıtmasının Moğolların Harezm güçlerini parça parça yenmesine olanak verdiğini anlatır. İbnü'l-Esîr'in şaşkınlığını, olayların çağdaşlar üzerindeki etkisinin bir kanıtı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Barthold'un iç zaafları vurgulayan yaklaşımını, Jackson'ın istilanın sonuçlarını ve kaynakların abartılarını değerlendiren yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Cengiz Han 1227'de öldüğünde, imparatorluğu Çin'in kuzeyinden Hazar Denizi'ne kadar uzanıyordu. Onun oğlu ve halefi Ögedey döneminde, Moğollar batıya doğru yeni ve büyük bir sefere hazırlandı. 1236'da, Cengiz'in torunu Batu'nun komutasındaki Moğol orduları İdil boylarına ulaştı, ardından Rus prensliklerini ele geçirdi ve 1241'de Polonya ile Macaristan'a girdi. Sıradaki derste bu seferi inceleyeceğiz: Moğollar Avrupa'da neler yaptı, Macaristan ve Polonya'da nasıl zaferler kazandı, ve neden Avrupa'nın içlerine ilerlemeden geri döndüler?