Moğol ordusu neden yenilmezdi?

Öğrenme hedefleri

• Moğol ordusunun örgütlenmesini, silahlarını, taktiklerini ve lojistiğini başlıca unsurlarıyla açıklayabileceksin.
• Moğolların yerleşik uygarlıklara karşı kazandığı başarıları, özellikle kuşatma savaşındaki gelişimlerini kaynaklarla gösterebileceksin.
• «Yenilmez Moğol» imgesini sorgulayan, onların yenilgilerini ve sınırlarını vurgulayan tarihçi yorumlarını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir keşişin uyarısı

1247'de, Moğol hanının sarayından dönen Fransisken keşiş Plano Carpini'li Giovanni, papaya sunduğu raporda Avrupa'yı bekleyen tehlikeye dair açık bir uyarıda bulundu. Carpini'ye göre, hiçbir krallık ya da eyalet, tek başına Moğollara karşı koyamazdı; çünkü onlar, fethettikleri her ülkeden asker topluyor, direnen komşu ülkeleri yakıp yıkıyor, tutsakları savaşın ön saflarına sürüyordu. Eğer Hıristiyanlar Moğollara karşı durmak istiyorsa, eyaletlerin ve hükümdarların birleşmesi ve ortak bir akılla direnmesi gerekiyordu.

Carpini'nin uyarısı, yalnızca bir korkunun değil, dikkatli bir gözlemin ürünüydü. O, Moğol topraklarında aylarca yol almış, onların ordularını, silahlarını ve disiplinlerini kendi gözleriyle görmüştü. Otuz yıldan kısa bir sürede, Moğol orduları Çin'den Macaristan'a, Sibirya'dan İran'a kadar uzanan toprakları ele geçirmişti. Bu bölümün sorusu şu: bozkırdan çıkan bu ordular, kendilerinden kalabalık ve zengin krallıkları hangi araçlarla alt etti, ve «yenilmez» ünü ne kadar hak edilmişti?

Bağlam — bozkırın askerleri

Moğol ordusunun gücü, her şeyden önce bozkır hayatının kendisinden doğuyordu. Bozkırda büyüyen her erkek, çocukluğundan itibaren ata biner, ok atar ve avlanırdı. Moğolların kullandığı bileşik yay, ağaç, boynuz ve sinirden yapılmış, kısa ama çok güçlü bir silahtı; atlı bir okçu, dörtnala giderken bile her yöne ok atabiliyordu. Her savaşçı, sefere birkaç yedek atla çıkıyordu; yorulan atını bırakıp dinç bir ata geçerek günde uzun mesafeler katedebiliyordu.

Bozkırın büyük av törenleri de bir tür askerî eğitimdi. Kışın düzenlenen bu avlarda, binlerce atlı, geniş bir alanı çevreleyen bir halka oluşturur, halkayı yavaş yavaş daraltarak içindeki hayvanları ortada toplardı. Halkanın bozulmaması için her birliğin yerini koruması, işaretlere uyması ve kendi önderinin buyruklarını izlemesi gerekiyordu. Bu av halkası, savaş alanındaki kuşatma taktiklerinin bir provasıydı; halkayı bozan bir birliğin önderi, ağır biçimde cezalandırılabiliyordu.

Gelişme — disiplin, hareket ve bilgi

Cengiz Han'ın 1206'da kurduğu onlu sistem, ordunun da temelini oluşturuyordu. Bu sistem, büyük bir ordunun, küçük ve birbirine sıkıca bağlı birimler hâlinde yönetilmesini sağlıyordu. Carpini'nin anlattığı sert disiplin kuralları, bu birimlerin savaş alanında dağılmasını önlüyordu.

Moğol ordusunun en büyük üstünlüklerinden biri, hareket hızıydı. Birkaç ayrı ordu, birbirinden yüzlerce kilometre uzakta ilerleyip önceden belirlenmiş bir yerde ve günde buluşabiliyordu. Bunu mümkün kılan, ulaklar ve daha sonra Ögedey döneminde kurulan yam adı verilen menzil örgütüydü. Menzil yolları boyunca belirli aralıklarla istasyonlar kurulmuştu; hanın buyruğunu taşıyan ulaklar, bu istasyonlarda dinç atlar alarak gece gündüz yol alabiliyordu. Ulaklar, yetkilerini gösteren, üzerinde yazı bulunan metal ya da ahşap levhalar taşıyor; bu levhayı görenler, onlara at, yiyecek ve rehber sağlamak zorundaydı. Moğollar, savaşa girmeden önce düşmanlarını dikkatle inceler; tüccarlardan, casuslardan ve kaçaklardan bilgi toplarlardı. Müslüman tüccarlar, Cengiz'in Orta Asya hakkındaki bilgilerinin önemli bir kaynağıydı.

Savaş alanında, Moğolların en ünlü taktiği sahte geri çekilmeydi. Atlı okçular düşmana saldırıp ok yağdırdıktan sonra kaçıyormuş gibi geri çekilir; düşman onları kovalamaya başlayınca, düzeni bozulan düşman ordusu, pusuya yatmış Moğol birliklerinin arasına düşerdi. Moğollar, düşmanla göğüs göğüse çarpışmaktan çoğu zaman kaçınır, onu uzaktan oklarla yıpratır, ardından ağır zırhlı birliklerle son darbeyi indirirdi. Savaş alanında birlikler, bayraklar, davullar ve gündüz işaretleriyle, gece ise ateşlerle yönlendiriliyordu. Komutanlar, çoğu zaman savaşın içinde değil, savaş alanını gören bir tepede durarak birliklerini yönetiyordu. Bu düzen, Avrupa'nın ya da Ortadoğu'nun, şövalyelerin tek tek yiğitliğine dayanan ordularıyla keskin bir karşıtlık oluşturuyordu: Moğollar için savaş, kişisel ün için değil, bir bütün olarak kazanılması gereken bir işti.

Dönüş noktası — surlu kentlerin karşısında

Bozkırın atlı okçuları, açık alanda neredeyse rakipsizdi; ama yerleşik uygarlıkların surlu kentleri karşısında başlangıçta zorlandılar. 1211'de başlayan Kin seferinde, Moğollar Çin'in kuzeyindeki köyleri ve açık kentleri kolayca yağmaladı; ama büyük kentlerin surlarını aşmakta güçlük çektiler. Cengiz, bu sorunu, yenilen halklardan, özellikle Çinli ve Müslüman ustalardan kuşatma makineleri ve mühendisler alarak çözdü.

1215'te, Kin'in başkenti Zhongdu, yani bugünkü Pekin, Moğolların eline geçti. Sonraki yıllarda, Moğol orduları kuşatma makinelerini ustalıkla kullanmayı öğrendi. Harezmşahlar'a karşı seferde Orta Asya'nın büyük kentlerini, sonraki kuşakta da İran'ın ve Irak'ın kalelerini ele geçirdiler. Moğol ordularında, Çinli mühendislerin mancınıkları ve yanıcı silahları ile Ortadoğu'dan gelen ustaların ağır taş atan makineleri yan yana kullanıldı. Moğollar, bir bölgede öğrendikleri bir tekniği, binlerce kilometre ötedeki başka bir cephede uygulayabiliyordu; imparatorluğun genişliği, bir askerî bilgi aktarım ağına dönüşmüştü. Kuşatmalarda, çevre köylerden toplanan tutsaklar, hendekleri doldurmak ve makineleri taşımak için çalıştırılıyordu.

Cevap — bir sistemin gücü

Moğol ordusunun etkinliği, tek bir silahtan ya da tek bir önderden değil, birbirini tamamlayan bir sistemden geliyordu. Bozkır hayatının yetiştirdiği atlı okçular, yedek atlarla sağlanan hız, onlu sistemin disiplini, menzil örgütüyle sağlanan haberleşme, casuslar ve tüccarlarla toplanan bilgi, bu sistemin temel parçalarıydı. Moğollar, yerleşik uygarlıklardan öğrendikleri kuşatma tekniklerini ve fethettikleri halkların askerlerini de bu sisteme kattı. Ama bu sistemin de sınırları vardı: geniş otlakların bulunmadığı ormanlık, dağlık ya da denizle çevrili bölgelerde, Moğol ordusunun üstünlüğü azalıyordu. «Yenilmez Moğol» imgesi, bir gerçeği abartan bir efsaneydi; bu efsaneyi, Moğolların kendisi kadar, onlardan korkan ve yenilgilerini açıklamak isteyen düşmanlarının anlatıları da besledi.

Bugünle bağ — bir ordunun mirası

Moğol ordusunun örgütlenmesi ve taktikleri, yüzyıllar boyunca askerî düşünürlerin ilgisini çekti. Yirminci yüzyılın başında, bazı askerî yazarlar, Moğolların hızlı ve derin saldırılarını, zırhlı birliklerle yapılacak modern savaşların bir örneği olarak incelediler. Moğolların menzil örgütü, sonraki devletlerin posta ve haberleşme sistemlerine de ilham verdi. Osmanlı Devleti'nin menzilhâneleri, bu uzun geleneğin bir halkası olarak görülebilir. Bugün Moğolistan'da, her yaz düzenlenen geleneksel festivallerde, at yarışları ve okçuluk yarışmaları, bozkır savaşçılarının becerilerini yaşatmaya devam ediyor.

Birincil kaynak

Plano Carpini'li Giovanni, Moğolların savaştaki düzenini ve disiplinini şöyle anlatır. 1598'de Richard Hakluyt tarafından yayımlanan eski İngilizce çeviriden:

Chingis Cham diuided his Tartars by captaines of ten, captaines of an 100. and captaines of a 1000. And ouer ten Millenaries or captains of a 1000, he placed, as it were, one Colonel […]. And when they ioine battel against any other nation, vnles they do all with one consent giue backe, euery man that flies is put to death. And if one or two, or more of ten proceed manfully to the battel, but the residue of those ten draw backe & follow not the company, they are in like maner slaine. Also, if one among ten or more bee taken, their fellowes, if they rescue them not, are punished with death.

Türkçesi: Cengiz Han, Tatarlarını onbaşılara, yüzbaşılara ve binbaşılara böldü. On binbaşının üzerine de bir tür albay yerleştirdi […]. Başka bir ulusla savaşa tutuştuklarında, hepsi birlikte geri çekilmedikçe, kaçan her adam öldürülür. Onluk bir birlikten bir, iki ya da daha fazlası yiğitçe savaşa atılır da geri kalanlar geri durup onları izlemezse, onlar da aynı biçimde öldürülür. Ayrıca, onluk bir birlikten biri tutsak düşerse ve arkadaşları onu kurtarmazsa, onlar da ölümle cezalandırılır.

Kaynak: Plano Carpini'li Giovanni, Historia Mongalorum, bölüm 17; C. Raymond Beazley (yay.), The Texts and Versions of John de Plano Carpini and William de Rubruquis (Londra: Hakluyt Society, 1903), s. 124; Internet Archive. Türkçesi, Hakluyt'un İngilizcesinden bizim.

1. Carpini'nin anlattığı kurallar, onluk birliğin üyeleri arasında nasıl bir ortak sorumluluk yaratıyor?
2. Bu kurallar, savaş alanında bir ordunun dağılmasını nasıl önleyebilirdi?
3. Carpini, bu kuralları Moğolların kendisine anlattıklarından mı, yoksa kendi gözlemlerinden mi öğrenmiş olabilir? Bu, metni nasıl okumamızı etkiler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Denis Sinor (1972) — Bozkır ordularının gücünü ve sınırlarını, at ile otlak arasındaki ilişki üzerinden inceledi. Her savaşçının birkaç atla sefere çıkmasının büyük otlaklar gerektirdiğini; bu yüzden Moğol ordusunun, otlakların yetersiz olduğu bölgelerde, örneğin Macaristan ovasının ötesinde ya da Suriye'de, uzun süre kalamayacağını savundu.
• Thomas Allsen (1987) — Moğol İmparatorluğu'nun fethettiği halklardan nasıl asker, vergi ve kaynak topladığını inceledi. Nüfus sayımlarının ve askerî yükümlülüklerin, Moğol ordusunun büyüklüğünü ve dayanıklılığını nasıl artırdığını gösterdi.
• Timothy May (2007) — Moğol savaş sanatını, örgütlenme, taktik, lojistik ve istihbarat bakımından sistemli biçimde inceledi. Moğolların başarısını, bozkır geleneklerinin, Cengiz'in örgütsel yeniliklerinin ve yerleşik uygarlıklardan öğrenilen tekniklerin birleşmesine bağladı.
• Carl Sverdrup (2017) — Cengiz Han'ın ve Sübetey'in seferlerini, kaynakları karşılaştırarak yeniden kurdu. Moğol ordularının sayısının kaynaklarda büyük ölçüde abartıldığını ve başarılarının çoğu zaman üstün sayıdan değil, üstün planlama ve hızdan kaynaklandığını gösterdi.

Bu tartışmada, Moğol ordusunun başarısı farklı açılardan açıklanıyor. May ve Sverdrup, ordunun kendisine bakar: May örgütlenme ve taktikleri, Sverdrup ise seferlerin gerçek boyutunu ve planlamasını inceler. Allsen, ordunun arkasındaki imparatorluk kaynaklarını ve nüfus yönetimini öne çıkarır. Sinor ise, bu büyük gücün ekolojik sınırlarını hatırlatarak, «yenilmezlik» imgesine önemli bir düzeltme getirir. Dört farklı yaklaşım birlikte okunduğunda, askerî başarıyı savaş alanının ötesindeki ekonomik ve ekolojik etkenlerle birlikte düşünmek gerektiğini gösterir.

Derine İn

Moğol ordusunun zırhı ve silahları, Carpini'nin ayrıntılı betimlemesinden bilinir. Carpini'ye göre, her savaşçı en az iki ya da üç yay, üç sadak dolusu ok, bir balta ve kuşatma makinelerini çekmek için halatlar taşımak zorundaydı. Zenginler, hafifçe eğri, tek ağızlı kılıçlar taşıyordu. Zırhlar, deri ya da ince demir levhaların deri kayışlarla birbirine bağlanmasıyla yapılıyordu; Carpini, bu levhaların öyle parlatıldığını yazar ki, insan yüzünü onlarda görebilirdi. Oklarının uçları çok keskindi ve savaşçılar, onları bilemek için sadaklarında bir eğe taşıyordu. Irmakları geçmek için, deri torbaları eşyalarıyla doldurup şişirerek birer sal gibi kullanıyor, bunları atların kuyruklarına bağlayarak karşıya geçiyorlardı.

Moğol seferlerinin bir başka yüzü de, korkuydu. Moğollar, teslim olan kentlere çoğu zaman hayatlarını bağışlıyor, ama direnen kentlerin halkını toplu olarak öldürüyordu. Bu uygulama, korkunç bir şiddet anlamına geliyordu; ama aynı zamanda bilinçli bir stratejiydi: bir kentin başına gelenleri duyan öteki kentler, savaşmadan teslim olmayı seçebiliyordu. Moğol seferlerinin yarattığı yıkımın boyutu, kaynaklarda çoğu zaman abartılmış olsa da, pek çok bölgede nüfusun ve tarımın uzun süre toparlanamadığı bilinmektedir.

1223'te, Cebe ile Sübetey'in komutasındaki bir Moğol birliği, Kafkasya'yı aşarak Kıpçak bozkırlarına girdi ve Kalka Irmağı kıyısında Rus prenslerinin ve Kıpçakların birleşik ordusunu yendi. Bu sefer, aslında bir keşif akınıydı; Moğollar, bu bölgelerin coğrafyasını, siyasal durumunu ve zenginliklerini öğrenmek için yola çıkmıştı. On beş yıl sonra, Batu Han'ın büyük Avrupa seferi, bu keşif akınında toplanan bilgilere dayanacaktı.

Moğol ordusunun gücünde, yetenekli komutanların rolü de büyüktü. Sübetey, Mukali ve Cebe gibi komutanlar, soylu kökenlerden değil, Cengiz'in kişisel olarak seçip yükselttiği savaşçılardı. Cengiz, komutanlarına geniş bir hareket serbestliği tanıyor, ama onlardan kesin bir sadakat ve başarı bekliyordu. Mukali, Cengiz batıya yöneldiğinde, Çin'deki savaşı neredeyse bağımsız olarak yürüttü. Bu komutanların birlikte çalışabilmesi, Moğol seferlerinin farklı cephelerde aynı anda başarılı olmasını sağladı.

Moğol ordusunun lojistiği de, onun hızını açıklar. Moğol savaşçıları, kurutulmuş et, kurut denen kurutulmuş süt ürünü ve kısrak sütü gibi, kolay taşınan ve uzun süre bozulmayan yiyeceklerle beslenebiliyordu. Sürüler, orduyla birlikte hareket ediyor; atlar, yol boyunca otlaklarda otluyordu. Bu, Moğol ordusunun, yerleşik ordular gibi uzun erzak kolonlarına bağımlı olmamasını sağlıyordu. Ama aynı özellik, bir sınır da demekti: otlakların tükendiği ya da kurak bir mevsimin geldiği yerlerde, ordunun hareket edebilmesi zorlaşıyordu. Moğol komutanları, seferlerini çoğu zaman otlakların durumuna ve mevsimlere göre planlıyordu. Kışın donmuş ırmaklar, Rus prensliklerine yönelik seferlerde Moğollara hızlı birer yol sağladı; yazın ise ordular çoğu zaman serin yaylalara çekilerek atlarını dinlendirdi. Bu mevsimlik ritim, Moğol seferlerinin takvimini belirleyen, kaynaklarda nadiren açıkça söylenen ama seferlerin gidişatından okunabilen görünmez bir kuraldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• C. Raymond Beazley (yay.), The Texts and Versions of John de Plano Carpini and William de Rubruquis (Londra: Hakluyt Society, 1903).
• Denis Sinor, «Horse and Pasture in Inner Asian History», Oriens Extremus 19 (1972), s. 171–183.
• Thomas T. Allsen, Mongol Imperialism: The Policies of the Grand Qan Möngke in China, Russia, and the Islamic Lands, 1251–1259 (Berkeley: University of California Press, 1987).
• Timothy May, The Mongol Art of War (Yardley: Westholme, 2007).
• Carl Fredrik Sverdrup, The Mongol Conquests: The Military Operations of Genghis Khan and Sübe'etei (Solihull: Helion, 2017).
• David Morgan, The Mongols (Oxford: Blackwell, 1986).

Arşiv ve kaynak

Moğol ordusunun örgütlenmesi ve seferleri hakkında başlıca kaynaklar, Moğolların Gizli Tarihi, Reşîdüddin'in Câmiu't-tevârîh'i, Cüveynî'nin Tarih-i Cihangüşa'sı ve Çince hanedan tarihleridir. Moğollarla karşılaşan Avrupalıların, Rusların, Ermenilerin ve Arapların anlatıları, bu kaynakları dışarıdan tamamlar. Moğol dönemine ait zırh, ok ucu ve at koşumu parçaları, bugün Moğolistan, Rusya ve Çin müzelerinde korunur. Beazley'in yayımladığı Hakluyt baskısı, telifi dolmuş bir eser olarak çevrimiçi arşivlerde yer alır.

Açık sorular

• Moğol ordusunun başarısında, askerî yöntemler mi, yoksa düşmanlarının bölünmüşlüğü mü daha belirleyiciydi?
• Moğol seferlerinin yıkımı hakkında kaynaklarda verilen büyük ölü sayılarını nasıl değerlendirmeliyiz?
• Otlak ve ekoloji, Moğol yayılmasının sınırlarını ne ölçüde belirledi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Moğol ordusunda on bin kişilik birliğe ne ad verilirdi? A) Keşik B) Tümen C) Yam D) Nöker
2. (Hedef 1) Moğolların, düşmanı kovalamaya çekip pusuya düşürdüğü taktiğe ne ad verilir? A) Av halkası B) Menzil örgütü C) Sahte geri çekilme D) Kuşatma
3. (Hedef 2) Kin hanedanının başkenti Zhongdu, bugün hangi kentin yerindedir? A) Pekin B) Nanjing C) Şanghay D) Kaifeng
4. (Hedef 2) Moğollar 1221'de hangi savaşta Harezmşah Celaleddin'e yenildi? A) Kalka B) Aynicalut C) Zhongdu D) Pervan
5. (Hedef 3) Moğol ordusunun gücünün, at ile otlak arasındaki ilişki yüzünden ekolojik sınırları olduğunu savunan tarihçi kimdir? A) Timothy May B) Carl Sverdrup C) Denis Sinor D) Thomas Allsen

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Moğol ordusu gerçekten yenilmez miydi?» sorusunu tartış. Cevabında Carpini'nin disiplin kurallarını, Kin başkentinin kuşatmasını, Carpini'nin Moğollara nasıl direnilebileceği hakkındaki öğüdünü ve Moğolların yenilgilerini kullan; May ile Sinor'un yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — On bin kişilik birliğe tümen denirdi.
2. C — Bu taktik sahte geri çekilmedir.
3. A — Zhongdu, bugünkü Pekin'in yerindedir.
4. D — Moğollar Pervan'da Celaleddin'e yenildi.
5. C — Bu görüş Denis Sinor'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Moğol ordusunun gücünü bozkır hayatının yetiştirdiği atlı okçulara, onlu sistemin disiplinine, hıza, haberleşmeye ve istihbarata bağlar. Carpini'nin disiplin kurallarının onluk birliklerde ortak sorumluluk yarattığını, Kin kuşatmasının ise Moğolların surlu kentler karşısında yeni yöntemler öğrenmek zorunda kaldığını gösterdiğini belirtir. Carpini'nin öğüdünü, Moğolların fethettikleri halkları kendi ordularına katabilmesinin önemine bir kanıt olarak kullanır. Pervan ve Aynicalut gibi yenilgileri hatırlatır. Güçlü bir yanıt, May'in Moğol savaş sanatının sistemli gücünü vurgulayan yaklaşımını, Sinor'un bu gücün ekolojik sınırlarını gösteren çalışmasıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Moğolların batıya yönelmesi, bir diplomatik krizle başladı. 1218'de, Harezmşah topraklarındaki Otrar kentinin valisi, Cengiz Han'ın gönderdiği bir tüccar kervanını yağmaladı ve tüccarları öldürttü. Cengiz'in gönderdiği elçiler de öldürülünce, Moğollar, Orta Asya'nın en güçlü İslam devletine karşı büyük bir sefere çıktı. Sıradaki derste bu seferi inceleyeceğiz: Harezmşahlar Devleti neden bu kadar hızlı yıkıldı, Buhara ve Semerkant gibi kentlerin başına neler geldi, ve Celaleddin Harezmşah'ın direnişi nasıl sonuçlandı?