Temuçin nasıl Cengiz Han oldu?

Öğrenme hedefleri

• Temuçin'in 1180'lerden 1206'ya kadar Moğol bozkırındaki boyları nasıl birleştirdiğini, başlıca ittifaklarını ve savaşlarını sıralayabileceksin.
• 1206 kurultayında kurulan yeni siyasal düzeni, onlu sistem, muhafız birliği ve nöker ilişkileri üzerinden kaynaklarla açıklayabileceksin.
• Temuçin'in yükselişini bireysel dehaya, bozkır toplumunun yapısına ya da dış koşullara bağlayan tarihçi yorumlarını karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir demircinin efsanesi

1254'te, Moğol başkenti Karakurum'a giden Flaman keşiş Rubruk'lu Willem, yolda duyduklarını Fransa kralı IX. Louis'ye yazdığı raporda aktardı. Anlatılana göre, Moğolların ülkesinde bir zamanlar Cyngis adında bir demirci yaşamış. Bu demirci, komşu bir hükümdarın sürülerinden hayvan çalmış; hükümdar onu cezalandırmak için bir ordu gönderince Tatarların arasına saklanmış. Sonra Moğollara ve Tatarlara şöyle demiş: «Bir önderimiz ve komutanımız olmadığı için komşularımızın bize nasıl baskı yaptığını görüyorsunuz.» Onlar da onu kendilerine önder seçmişler.

Rubruk'un duyduğu öykü, pek çok bakımdan yanlıştı: Cengiz bir demirci değildi; Rubruk'un «Vut» dediği hükümdar da, onun sandığı gibi bir düşman değil, uzun yıllar Cengiz'in koruyucusu ve müttefikiydi. Ama bu çarpık öykünün içinde önemli bir gerçek saklıdır: Cengiz, doğuştan bir hükümdar değildi. Babasını çocukken kaybetmiş, boyundan dışlanmış, yoksulluk içinde büyümüş bir gençti. Bu bölümün sorusu şu: Temuçin adındaki bu genç, parçalanmış Moğol bozkırında nasıl yükseldi, rakiplerini nasıl yendi, ve 1206'da hangi yeni düzenin başına Cengiz Han olarak geçti?

Bağlam — parçalanmış bir bozkır

On ikinci yüzyılın sonunda, bugünkü Moğolistan'ın bozkırları, birbirleriyle çekişen pek çok boy ve boy birliği arasında bölünmüştü. Doğuda Tatarlar, Onon ve Kerulen ırmaklarının çevresinde Moğollar, batıda Kereyitler, Hangay dağlarının ötesinde Naymanlar, kuzeyde Merkitler yaşıyordu. Bu toplulukların bir bölümü Müslüman, bir bölümü Nesturi Hıristiyan, çoğu ise gök ve yer ruhlarına inanan gelenekleri sürdürüyordu. Güneydeki Çin'in kuzeyini yöneten Cürçen hanedanı Kin, bozkır boylarını birbirine karşı kışkırtarak onları bölünmüş tutmaya çalışıyordu.

Temuçin, 1160'larda, Onon Irmağı kıyısında, bir Moğol boy beyi olan Yesügey'in oğlu olarak doğdu. Temuçin daha çocukken babası, Tatarlar tarafından zehirlendi. Babasının ölümünden sonra, boyun ileri gelenleri Yesügey'in dul karısını ve çocuklarını terk etti; aile, uzun yıllar kök, balık ve av hayvanlarıyla geçinerek yoksulluk içinde yaşadı. Temuçin'in çocukluğuna ve gençliğine dair bildiklerimizin çoğu, onun ölümünden sonra yazılan Moğolların Gizli Tarihi'nden gelir; Cengiz Han'ın hayatını anlatan biyografi dersinde bu kaynağı ayrıntılı biçimde incelemiştik.

Gelişme — ittifaklar ve ihanetler

Temuçin'in yükselişi, kılıçtan çok ittifaklarla başladı. Genç Temuçin, babasının «anda»sı, yani kan kardeşi olan Kereyit hükümdarı Tuğrul'a başvurdu ve onun korumasına girdi. Karısı Börte, Merkitler tarafından kaçırıldığında, Tuğrul'un ve çocukluk arkadaşı ve andası olan Camuka'nın yardımıyla onu kurtardı. Bu başarı, Temuçin'in çevresinde yeni nökerlerin toplanmasına yol açtı.

1180'lerin sonunda, Temuçin'in çevresindeki Moğollar onu kendi hanları ilan etti. Ama bu, onun ile Camuka arasındaki dostluğun sonu oldu; iki anda, Moğolların önderliği için rakip hâline geldi. Temuçin, Camuka'ya karşı ilk büyük savaşı kaybetti. Ama Camuka'nın yenilen düşmanlarına gösterdiği sertlik, pek çok boyu Temuçin'in yanına itti.

1196'da Temuçin ve Tuğrul, Kin hanedanının çağrısıyla Tatarlara karşı savaştı; Kin, Tuğrul'a «Ong Han», yani «Vang Han» unvanını verdi. 1202'de Temuçin, babasının katillerini, Tatarları kesin olarak yendi ve bu boyu dağıttı. Ama Temuçin'in yükselişi, Ong Han'ı kaygılandırdı. 1203'te koruyucusu ve müttefiki olan Ong Han, Temuçin'e karşı döndü. Temuçin, ağır bir yenilgiden sonra küçük bir grup sadık nökeriyle, Baljuna adlı çamurlu bir gölün kıyısına çekildi. Sonraki kuşakların anlattığına göre, orada nökerleriyle birlikte çamurlu sudan içerek birbirlerine sadakat yemini ettiler. Kısa süre sonra Temuçin, Kereyitlere ani bir baskın düzenleyerek onları yendi; Ong Han kaçarken öldürüldü.

Dönüş noktası — 1206 kurultayı

Kereyitlerden sonra sıra, bozkırın batısındaki güçlü Naymanlara geldi. 1204'te Temuçin, Nayman hükümdarı Tayang Han'ın ordusunu yendi; Camuka da Naymanların yanında bu savaşa katılmıştı. Kısa süre sonra kendi adamları tarafından Temuçin'e teslim edilen Camuka öldürüldü. Temuçin, böylece, Moğol bozkırının bütün büyük boylarını yönetimi altında topladı. Yenilen boyların insanları öldürülmek ya da köleleştirilmek yerine çoğu zaman yeni düzene katıldı; bu, Temuçin'in gücünü her zaferle birlikte katlanarak büyüttü.

1206 baharında, Onon Irmağı'nın kaynağı yakınlarında büyük bir kurultay toplandı. Kurultayda Temuçin'e «Cengiz Han» unvanı verildi. Bu unvanın anlamı tartışmalıdır; kimi araştırmacılar onu «güçlü, sert» anlamında, kimileri ise «denizler gibi evrensel» bir hükümdarlık olarak yorumlar. Kurultay, yeni bir siyasal birimi, «Büyük Moğol Devleti» anlamına gelen Yeke Mongol Ulus'u da ilan etti.

Cevap — kişisel bağlılıktan devlete

Temuçin, babasının ölümünden sonra yoksulluk içinde büyüyen bir gençken, önce güçlü bir koruyucunun, Kereyit hükümdarı Tuğrul'un gölgesinde ve çocukluk arkadaşı Camuka ile birlikte yükseldi. Kendi boyundan gelmeyen, yalnızca kendisine kişisel sadakatle bağlı nökerler topladı; rakiplerini, Tatarları, Kereyitleri ve Naymanları birer birer yendi, hatta eski koruyucusu Ong Han'ı ve andası Camuka'yı ortadan kaldırdı. 1206 kurultayında Cengiz Han unvanını aldığında, yalnızca bir fatih değil, yeni bir düzenin kurucusuydu: onlu sistem, muhafız birliği ve yazılı yönetimle, parçalanmış bozkırı tek bir devlete dönüştürdü. Bu devlet, sonraki yıllarda Asya'nın ve Avrupa'nın büyük bölümüne yayılacaktı.

Bugünle bağ — bir ulusun kurucusu

Bugün Moğolistan'da Cengiz Han, ulusun kurucusu ve en büyük kahramanı olarak anılır. Başkent Ulan Bator'un havaalanı ve merkezi meydanındaki büyük anıt, onun adını ve imgesini taşır; paralarda ve ürünlerde onun resmi yer alır. Oysa Sovyet döneminde, Cengiz Han'ı anmak uzun süre sakıncalı sayılmış ve onun adı yüceltilmemişti. Bir tarihsel kişinin, farklı dönemlerde bir baskı simgesinden bir ulusal kahramana nasıl dönüşebildiğini gösteren bu örnek, Moğol çağının belleğinin de tarihi kadar değişken olduğunu gösterir.

Birincil kaynak

Plano Carpini'li Giovanni, 1240'larda yazdığı eserde, Moğolların ona anlattığı biçimiyle Cengiz'in yükselişini aktarır. 1598'de Richard Hakluyt tarafından yayımlanan eski İngilizce çeviriden:

In the prouince of Yeka Mongal, there was a certaine man called Chingis. This man became a mighty hunter. For he learned to steale men, & to take them for a pray. He ranged into other countries taking as many captiues as he could, and ioining them vnto himselfe. Also hee allured the men of his owne countrey vnto him, who followed him as their captaine and ringleader to doe mischiefe. Then began he to make warre vpon the Sumongals or Tartars, and slewe their captaine, and after many conflicts, subdued them vnto himselfe.

Türkçesi: Yeka Mongal ülkesinde Cengiz adında bir adam vardı. Bu adam güçlü bir avcı oldu; çünkü insanları çalmayı ve onları av gibi yakalamayı öğrendi. Başka ülkelere akınlar yaparak yakalayabildiği kadar tutsak aldı ve onları kendine kattı. Kendi ülkesinin adamlarını da çevresine topladı; onlar da onu, kötülük yapmakta önderleri ve elebaşları olarak izlediler. Sonra Su-Moğollarına, yani Tatarlara savaş açtı, onların önderini öldürdü ve pek çok çatışmadan sonra onları kendine boyun eğdirdi.

Kaynak: Plano Carpini'li Giovanni, Historia Mongalorum, bölüm 5; C. Raymond Beazley (yay.), The Texts and Versions of John de Plano Carpini and William de Rubruquis (Londra: Hakluyt Society, 1903), s. 114–115; Internet Archive. Türkçesi, Hakluyt'un İngilizcesinden bizim.

1. Carpini, Cengiz'in yükselişini hangi sözcüklerle anlatıyor? Bu sözcükler, onun Moğollara bakışı hakkında ne söylüyor?
2. Metne göre Cengiz, çevresine insanları nasıl topladı? Bu anlatım, nöker ilişkisiyle nasıl karşılaştırılabilir?
3. Carpini bu bilgileri Moğol topraklarındaki kısa bir yolculuk sırasında, çevirmenler aracılığıyla edindi. Bu durum, metnin güvenilirliği hakkında ne düşündürür?

Tarihçiler Tartışıyor

• Joseph Fletcher (1986) — Moğol İmparatorluğu'nun doğuşunu, bozkır toplumlarının ekolojik ve toplumsal yapısı üzerinden açıkladı. Bozkırda büyük birliklerin ancak dışarıdan ganimet ve haraç sağlayabilen önderler çevresinde kurulabildiğini; bu yüzden Cengiz'in birleştirdiği gücün, dışarıya yönelmek zorunda olduğunu savundu.
• İsenbike Togan (1998) — Kereyit hanlığı ile Cengiz Han'ın yükselişini karşılaştırarak, bozkır siyasal oluşumlarının esnekliğini ve sınırlarını inceledi. Cengiz'in, eski boy aristokrasisine dayanan Kereyit modelinden farklı olarak, kişisel bağlılığa ve yeniden örgütlenmeye dayanan bir düzen kurduğunu gösterdi.
• Michal Biran (2007) — Cengiz Han'ın hayatını ve mirasını, özellikle Müslüman dünyasıyla ilişkisi üzerinden inceledi. Onun, bozkır geleneklerini, yerleşik uygarlıklardan aldığı yönetim tekniklerini ve kendi kişisel otoritesini ustalıkla birleştiren bir kurucu olduğunu vurguladı.
• Ruth Dunnell (2010) — Cengiz Han'ın kısa ve eleştirel bir biyografisini yazdı. Onun yükselişini, bozkırdaki siyasal koşullar, Kin hanedanının bölücü politikaları ve Cengiz'in kişisel yetenekleri arasındaki etkileşimle açıkladı; efsane ile belgelenmiş olaylar arasındaki ayrımı dikkatle çizdi.

Bu tartışmada, Temuçin'in yükselişi farklı düzeylerde açıklanıyor. Fletcher ve Togan, bozkır toplumunun yapısına bakar: Fletcher ekolojik ve ekonomik zorunlulukları, Togan ise Cengiz'in eski siyasal modellerden nasıl ayrıldığını vurgular. Biran ve Dunnell ise, Cengiz'in kişisel rolünü ve onun etrafındaki koşulları birlikte değerlendirir; ikisi de efsaneleşmiş imgenin arkasındaki tarihsel kişiyi ayırmaya çalışır. Dört çalışma birlikte okunduğunda, yapı ile bireyin birbirini dışlamadığı anlaşılır.

Derine İn

1206'da kurulan onlu sistem, Cengiz'in en önemli yeniliklerinden biriydi. Bu sisteme göre, bütün savaşçılar onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayrıldı. Birliklerin önderlerini, eski boy beyleri değil, Cengiz'in kendisi atadı; bu önderlerin çoğu, onun en sadık nökerleriydi. Birçok binlik birlik, farklı boylardan gelen insanlardan oluşturuldu; bu da eski boy bağlarının zayıflamasına ve herkesin doğrudan hana bağlanmasına yol açtı. Yenilen boyların insanları, bu birliklere dağıtıldı; böylece yenilgi, bir boyun yok olması değil, yeni düzene katılması anlamına geldi.

Cengiz'in muhafız birliği, yani keşik, yeni devletin çekirdeğiydi. Bu birlik, binlik ve yüzlük önderlerinin oğullarından ve kardeşlerinden oluşuyordu. Keşik üyeleri, hanın çadırını korur, yemeğini hazırlar, silahlarını taşır ve buyruklarını iletirdi; aynı zamanda, önderlerin oğulları bir tür rehine olarak hanın yanında tutuluyordu. Keşik, sonraki kuşakların komutanlarının ve yöneticilerinin yetiştiği bir okul oldu.

1204'te Naymanları yenen Temuçin, Nayman hükümdarının yanında çalışan Uygur bir kâtibi tutsak aldı. Bu kâtip, Moğolcayı Uygur harfleriyle yazmayı öğretti; böylece Moğollar ilk kez kendi dillerinde yazılı bir yönetim kurabildi. Kurultayda Cengiz, üvey kardeşi Şigi Kutuku'yu yüksek yargıç olarak atadı ve ondan, verdiği kararları ve halkın bölüşümünü «Gök Defter» adı verilen kayıtlara geçirmesini istedi. Yazının benimsenmesi, bozkır geleneklerinin kalıcı yasalara ve kayıtlara dönüşmesini sağladı.

Cengiz'in yükselişinde, kendi boyundan olmayan insanlara gösterdiği güven de belirleyici oldu. En ünlü komutanlarından Cebe, bir zamanlar ona karşı savaşmış ve onu bir okla yaralamış bir düşmandı; Cengiz, onun cesaretini takdir ederek onu hizmetine aldı. Bir başka büyük komutanı Sübetey, bir demircinin oğluydu. Bu tür yükselişler, eski boy aristokrasisinin ayrıcalıklarını sarsıyor ve sıradan savaşçılara yeni fırsatlar sunuyordu. Rubruk'un «demirci Cengiz» öyküsü de, belki bu toplumsal hareketliliğin çarpıtılmış bir yankısıdır.

Temuçin'in yükselişinde kadınların rolü de, çoğu zaman gözden kaçar. Babasının ölümünden sonra aileyi ayakta tutan, annesi Hoelün'dü; o, terk edilmiş çocuklarını yoksulluk içinde büyüttü ve onları bozkırın siyasal geleneklerine göre yetiştirdi. Karısı Börte, Gizli Tarih'e göre, Temuçin'e Camuka'dan ayrılma zamanının geldiğini söyleyen kişiydi; sonraki yıllarda da önemli kararlarda danıştığı biri olarak anlatılır. Cengiz'in dört oğlu Cuci, Çağatay, Ögedey ve Tolui, Börte'den doğdu; onların soyundan gelen hanlar, sonraki bir buçuk yüzyıl boyunca Moğol dünyasını yönetti. Moğol toplumunda soylu kadınlar, kendi çadır ordularını yönetir, mülk sahibi olur ve kurultaylarda söz sahibi olabilirdi.

Temuçin'in yükselişi, bozkırın dış dünyayla ilişkilerinden de ayrı düşünülemez. Kin hanedanı, bozkır boylarını birbirine karşı kullanırken, farkında olmadan Temuçin'e de yardım etti: Tatarlara karşı 1196 seferi, onun gücünü artıran ilk büyük zaferlerden biriydi. Bozkırın batısından ve güneyinden gelen Müslüman tüccarlar, Temuçin'in çevresinde erken dönemden itibaren yer aldı ve ona dış dünya hakkında bilgi sağladı. Bu ilişkiler, 1206'dan sonraki büyük seferlerin de zeminini hazırladı.

Uzman Notu

Temel literatür

• C. Raymond Beazley (yay.), The Texts and Versions of John de Plano Carpini and William de Rubruquis (Londra: Hakluyt Society, 1903).
• Joseph Fletcher, «The Mongols: Ecological and Social Perspectives», Harvard Journal of Asiatic Studies 46 (1986), s. 11–50.
• İsenbike Togan, Flexibility and Limitation in Steppe Formations: The Kerait Khanate and Chinggis Khan (Leiden: Brill, 1998).
• Michal Biran, Chinggis Khan (Oxford: Oneworld, 2007).
• Ruth W. Dunnell, Chinggis Khan: World Conqueror (Boston: Longman, 2010).
• Paul Ratchnevsky, Genghis Khan: His Life and Legacy, çev. Thomas Nivison Haining (Oxford: Blackwell, 1991).

Arşiv ve kaynak

Temuçin'in yükselişini anlatan başlıca kaynaklar, Moğolca Gizli Tarih, İlhanlı veziri Reşîdüddin'in Farsça Câmiu't-tevârîh'i ve Çince kaynaklardır; bu üç kaynak geleneği birbirini tamamlar ama kimi zaman çelişir. Gizli Tarih'in özgün Moğolca metni kaybolmuş, yalnızca Çince harflerle yazılmış bir çeviri yazısı korunmuştur. Carpini'nin ve Rubruk'un raporları, Moğolları dışarıdan gören Avrupalı gözlemcilerin anlatılarıdır. Beazley'in yayımladığı Hakluyt baskısı, telifi dolmuş bir eser olarak çevrimiçi arşivlerde yer alır.

Açık sorular

• Temuçin'in yükselişinde, kişisel yetenekleri mi, yoksa bozkırın siyasal koşulları mı daha belirleyiciydi?
• Temuçin'in doğum yılı neden kaynaklarda farklı verilir ve bu belirsizlik onun hayatını anlatmayı nasıl etkiler?
• 1206'da kurulan düzen, bozkırın eski geleneklerinin bir devamı mıydı, yoksa onlardan köklü bir kopuş mu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Temuçin'in gençliğinde korumasına girdiği Kereyit hükümdarı kimdir? A) Camuka B) Tayang Han C) Tuğrul D) Yesügey
2. (Hedef 1) Temuçin'in, Kereyitlerin saldırısından sonra sadık nökerleriyle çekildiği çamurlu gölün adı nedir? A) Baljuna B) Onon C) Kerulen D) Hangay
3. (Hedef 2) 1206 kurultayında Temuçin'e verilen unvan hangisidir? A) Ong Han B) Cengiz Han C) Kağan D) Gürhan
4. (Hedef 2) Moğollar, kendi dillerini yazmak için hangi yazıyı benimsedi? A) Çin yazısı B) Arap yazısı C) Göktürk yazısı D) Uygur yazısı
5. (Hedef 3) Kereyit hanlığı ile Cengiz Han'ın yükselişini karşılaştırarak bozkır siyasal oluşumlarını inceleyen tarihçi kimdir? A) Joseph Fletcher B) İsenbike Togan C) Michal Biran D) Ruth Dunnell

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Temuçin'in Cengiz Han olmasını, kişisel dehası mı, yoksa bozkır toplumunun yapısı mı açıklar?» sorusunu tartış. Cevabında Carpini'nin ve Rubruk'un anlatılarını, Tuğrul ve Camuka ile ilişkilerini, 1206 kurultayını ve onlu sistemi kullan; Fletcher ile Togan'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Temuçin, Kereyit hükümdarı Tuğrul'un korumasına girdi.
2. A — Temuçin Baljuna gölüne çekildi.
3. B — Temuçin'e Cengiz Han unvanı verildi.
4. D — Moğollar Uygur yazısını benimsedi.
5. B — Bu çalışma İsenbike Togan'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, Temuçin'in yoksulluk içinde büyüyen bir gençken, Tuğrul'un korumasına girerek ve Camuka ile ittifak kurarak yükseldiğini, sonra her ikisiyle de çatışarak onları ortadan kaldırdığını açıklar. Carpini'nin ve Rubruk'un anlatılarının, Avrupalı gözlemcilerin çarpık ama yine de değerli tanıklıkları olduğunu belirtir. 1206 kurultayını ve onlu sistemi, Cengiz'in kişisel otoritesini kalıcı kurumlara dönüştürdüğü bir dönüm noktası olarak anlatır. Güçlü bir yanıt, Fletcher'ın bozkırın ekolojik ve ekonomik zorunluluklarını vurgulayan yaklaşımını, Togan'ın Cengiz'in eski modellerden ayrılışını gösteren yaklaşımıyla karşılaştırır ve kişisel yetenek ile yapısal koşulların birlikte etkili olduğunu tartışır.

Sonraki bölüme köprü

1206'da bozkırı birleştiren Cengiz Han, kısa süre sonra komşularına yöneldi: önce Tangutlara, sonra Kin hanedanına saldırdı ve 1215'te Kin'in başkenti Zhongdu'yu, bugünkü Pekin'i, ele geçirdi. Sayıca çoğu zaman düşmanlarından az olan Moğol orduları, Çin'in surlu kentlerini ve kalabalık ordularını nasıl yenebildi? Sıradaki derste bu soruya bakacağız: Moğol ordusunun örgütlenmesi, atlı okçularının taktikleri, haberleşme ve disiplini, ve yerleşik uygarlıklardan öğrendiği kuşatma teknikleri, onu neden bu kadar etkili kıldı?