Zengiler ve cihat fikrinin canlanması

Öğrenme hedefleri

• İmâdüddin Zengi'nin ve oğlu Nûreddin Mahmud'un, bölünmüş Suriye ve Cezire kentlerini nasıl birleştirdiğini ve 1144'te Urfa'nın alınmasının anlamını açıklayabileceksin.
• Haçlılara karşı cihat düşüncesinin on ikinci yüzyılda nasıl yeniden güç kazandığını, vaizlerin, yazarların ve hükümdarların rolü üzerinden kaynaklarla gösterebileceksin.
• Zengilerin cihat söylemini içten bir dinsel hareket olarak gören ve onu siyasal bir meşruiyet aracı olarak okuyan tarihçileri karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — «fetihlerin fethi»

Aralık 1144'te, yirmi sekiz gün süren bir kuşatmanın ardından, Haçlı devletlerinin ilki ve en içerideki Urfa, Musul ve Halep hükümdarı İmâdüddin Zengi'nin eline geçti. Yarım yüzyıl sonra Musul'da yazan tarihçi İbnü'l-Esîr, bu olayı coşkuyla anlatır: Urfa'nın alınışı, ona göre «fetihlerin fethi»ydi ve orada bulunanlara göre, İslam'ın ilk dönemindeki Bedir zaferi kadar parlak bir başarıydı.

Oysa bu zaferden önceki kırk yıl boyunca, Suriye'nin ve Cezire'nin Müslüman hükümdarları Frenklere karşı birleşmek bir yana, çoğu zaman birbirleriyle savaşmış, kimi zaman Frenklerle bile ittifak kurmuştu. 1099'da Kudüs'ün düşüşü, Müslüman dünyasında beklenen büyük tepkiyi uyandırmamıştı. Bu bölümün sorusu şu: Haçlıların gelişinden yarım yüzyıl sonra, Müslüman dünyasında Frenklere karşı birleşik bir direniş nasıl doğdu, bu direnişin önderleri kimdi, ve «cihat» düşüncesi bu süreçte nasıl bir rol oynadı?

Bağlam — bölünmüş bir dünya

Birinci Haçlı Seferi dersinde gördüğümüz gibi, Haçlılar, Sultan Melikşah'ın ölümünden sonra parçalanmış bir Selçuklu dünyasıyla karşılaşmıştı. Suriye'nin kentleri, Halep'te, Şam'da, Humus'ta ve Hama'da, birbirinden bağımsız ve birbirine kuşkuyla bakan Türk komutanların ve yerel ailelerin elindeydi. Bu yöneticilerin çoğu, Selçuklu sultanlarının adına, küçük prenslerin vasisi olarak hüküm süren «atabegler»di. Güneyde Mısır'daki Fatımîler ise, Suriye'deki Sünni yöneticilerle ayrı bir mezhep çatışmasının içindeydi.

Bu bölünmüşlük içinde, Frenklerin varlığı çoğu Müslüman yönetici için bir tehdit olduğu kadar, bir fırsattı da. Kimi emirler, rakiplerine karşı Frenklerle anlaşma yaptı; kimi kentler, Frenklere haraç ödeyerek barış satın aldı. Tarihçi Michael Köhler'in gösterdiği gibi, on ikinci yüzyılın ilk yarısında Müslüman ve Frenk hükümdarlar arasında onlarca antlaşma ve ittifak yapıldı. Bu dünyada, «Müslümanlar» ve «Frenkler» diye iki kesin cephe yoktu. Bağdat'taki Abbasi halifesi ve Selçuklu sultanları da, Suriye'deki savaşlardan çok kendi iç sorunlarıyla uğraşıyordu. 1111'de, Frenklere karşı yardım isteyen Halepli bir kalabalık Bağdat'taki camide gösteri yaptığında, sultanın gönderdiği ordu kısa sürede dağıldı.

Gelişme — Zengi'nin yükselişi

İmâdüddin Zengi, Halep'in eski Selçuklu valisi Aksungur'un oğluydu. 1127'de Selçuklu sultanı onu Musul'a atabeg olarak atadı; ertesi yıl Halep'i de yönetimine kattı. Zengi, sonraki on yedi yıl boyunca, zamanının büyük bölümünü Frenklerle değil, öteki Müslüman hükümdarlarla savaşarak geçirdi. Asıl hedefi, Suriye'nin en önemli kenti olan ve Burî hanedanının yönettiği Şam'dı; bu kenti birkaç kez kuşattı, ama alamadı.

Zengi, Şam'ı alamadı; ama Frenklere karşı savaşlar da onun ününü artırdı. 1144'te, Urfa kontu II. Joscelin'in ordusuyla birlikte kentten ayrıldığını öğrenince, hızla kentin önüne geldi. Yirmi sekiz gün süren kuşatmanın ardından Urfa düştü. Bu zafer, Zengi'yi Müslüman dünyasında bir kahramana dönüştürdü; halife ve Selçuklu sultanı ona onur unvanları gönderdi. Ama Zengi, bu zaferin tadını uzun süre çıkaramadı: Eylül 1146'da, Fırat kıyısındaki Caber Kalesi'ni kuşatırken, kendi köleleri tarafından uykusunda öldürüldü. İbnü'l-Esîr, eserinde ona hep «şehit» diye anar.

Dönüş noktası — Nûreddin ve cihadın yeni dili

Zengi'nin ölümünden sonra toprakları oğulları arasında bölündü: Musul büyük oğluna, Halep ise küçük oğlu Nûreddin Mahmud'a kaldı. Nûreddin, pek çok bakımdan babasından farklı bir hükümdardı; Zengi'nin sertliği ve hırsı yerine, onun adı sabır ve dindarlıkla anıldı. Kaynaklar, onu dindar, sade yaşayan, adaleti gözeten bir yönetici olarak anlatır. Urfa'nın düşüşü, Avrupa'da İkinci Haçlı Seferi'ni başlattı. Clairvaux'lu Bernard'ın vaazlarıyla harekete geçen Alman kralı III. Konrad ve Fransa kralı VII. Louis, büyük ordularla Doğu'ya yürüdü. Ama iki ordu da Anadolu'yu geçerken Selçuklu saldırılarında ağır kayıplar verdi. Kudüs'e ulaşan krallar, Urfa'yı geri almaya çalışmak yerine, Şam'ı kuşatmaya karar verdi; oysa Şam, Zengilere karşı Kudüs krallığının müttefikiydi. 1148'deki kuşatma, birkaç gün içinde başarısızlıkla sona erdi ve Şam'ın yöneticilerini Nûreddin'e yakınlaştırdı. Nûreddin, bu başarısızlığın yarattığı ortamda gücünü pekiştirdi ve 1154'te, babasının hiçbir zaman alamadığı Şam'ı büyük bir savaş vermeden yönetimine kattı.

Nûreddin'in döneminde, Frenklere karşı savaş, bilinçli bir biçimde dinsel bir dille anlatılmaya başladı. Onun sarayında ve kentlerinde, vaizler Kudüs'ün kurtarılmasının bir dinsel görev olduğunu anlatıyor, âlimler «Kudüs'ün faziletleri» üzerine kitaplar yazıyordu. Nûreddin, bu düşünceyi yapılarla da somutlaştırdı: medreseler, camiler, hastaneler ve surlar inşa ettirdi. Yaptırdığı yapıların kitabelerinde kendisini «mücahit», yani cihat eden hükümdar olarak tanıttı; bu kitabeler, cihat söyleminin halkın gözü önünde, kentlerin taşlarına nasıl yazıldığını gösterir. Aynı zamanda, Frenklere karşı savaşı sürdürdü: 1149'da Antakya prensini savaşta öldürdü, 1164'te Harim'de Frenk prenslerini esir aldı.

Cevap — birleşme ve söylem

Haçlıların gelişinden yarım yüzyıl sonra Müslüman dünyasında birleşik bir direnişin doğması, iki gelişmenin birleşmesiyle mümkün oldu. Birincisi, siyasal birleşmeydi: Zengi, Musul ile Halep'i tek bir yönetimde topladı; Nûreddin ise buna Şam'ı ekleyerek Suriye'nin iç kesimlerini birleştirdi. İkincisi, dinsel söylemin canlanmasıydı: vaizler, âlimler ve şairler, Frenklere karşı savaşı ve Kudüs'ün kurtarılmasını bir dinsel görev olarak anlattı; Nûreddin, medreseler, camiler ve hastanelerle bu söylemi kurumlara dönüştürdü. Cihat düşüncesi, bu iki gelişmeyi birbirine bağlayan, hükümdarlara meşruiyet, halka da ortak bir amaç kazandıran bir çerçeve oldu. Nûreddin'in komutanı Şîrkûh'un ve onun yeğeni Selahaddin'in Mısır'a gönderilmesi, bu birleşmenin bir sonraki aşamasını hazırlayacaktı.

Bugünle bağ — Musul'un eğik minaresi

Nûreddin'in Musul'da yaptırdığı büyük cami ve onun eğik minaresi, yüzyıllar boyunca kentin simgesi oldu. 2017'de, kentte süren savaş sırasında cami ve minare yıkıldı. Sonraki yıllarda, uluslararası bir girişimle, özgün taşların ve eski fotoğrafların yardımıyla yeniden yapım çalışmaları yürütüldü. Sekiz yüz yıllık bir yapının yıkılması ve yeniden inşası, Orta Çağ'ın hükümdarlarının yaptırdığı yapıların bugün de kentlerin kimliğinin nasıl bir parçası olduğunu gösterir.

Birincil kaynak

İbnü'l-Esîr, Musul'un atabeglerine adadığı tarihinde, Zengi'nin Urfa'yı alışını şöyle anlatır. Kaynağın 1876 tarihli Fransızca çevirisinden:

Au mois de djomada second de l'an 539 (déc. 1144 de J. C.), le chehîd enleva aux Francs la ville d'Édesse, place qui appartenait à Josselin […]. Après un siége de vingt-huit jours, la place rentra sous l'empire de l'islamisme […]. Édesse était, aux yeux des chrétiens, une des villes les plus nobles et les plus importantes. […] Ce fut vraiment la conquête des conquêtes, et, selon la déclaration de ceux qui y assistaient, un fait d'armes aussi brillant que le combat de Bedr.

Türkçesi: 539 yılının cemâziyelâhir ayında [Aralık 1144], şehit, Frenklerden, Joscelin'e ait olan Urfa kentini aldı […]. Yirmi sekiz gün süren bir kuşatmanın ardından kent, İslam'ın egemenliği altına geri döndü […]. Urfa, Hıristiyanların gözünde en soylu ve en önemli kentlerden biriydi. […] Bu, gerçekten fetihlerin fethiydi ve orada bulunanların beyanına göre, Bedir savaşı kadar parlak bir zaferdi.

Kaynak: İbnü'l-Esîr, et-Târîhu'l-bâhir fi'd-devleti'l-Atâbekiyye; «Histoire des Atabecs de Mosul», Recueil des historiens des croisades: Historiens orientaux, cilt II, kısım 2 (Paris: Imprimerie nationale, 1876), s. 118–119; Internet Archive. Türkçesi, Fransızcasından bizim.

1. İbnü'l-Esîr, Zengi'den neden «şehit» diye söz ediyor? Bu unvan, eserin hangi amaçla yazıldığına dair ne ima ediyor?
2. Urfa'nın alınışını Bedir savaşıyla karşılaştırmak, olaya nasıl bir anlam yükler?
3. İbnü'l-Esîr bu eseri, Musul'daki Zengi soyundan gelen hükümdarlar için yazdı. Yazarın kimin için yazdığını bilmek, onun övgülerini tartarken bize nasıl yardımcı olur?

Tarihçiler Tartışıyor

• Nikita Elisséeff (1967) — Nûreddin'in hayatını ve yönetimini, Arapça kaynaklara dayanarak ayrıntılı biçimde inceledi. Onu, Suriye'yi birleştiren, kentlerini yeniden inşa eden ve cihat düşüncesini içtenlikle benimseyen büyük bir hükümdar olarak anlattı.
• Emmanuel Sivan (1968) — Haçlılara karşı Müslüman tepkisinin ideolojisini ve propagandasını inceledi. Cihat düşüncesinin, on ikinci yüzyılın başında sınırlı bir çevrede başlayıp Zengi ve Nûreddin döneminde vaizler, şairler ve hükümdarlar aracılığıyla geniş kitlelere yayıldığını gösterdi.
• Michael Köhler (1991) — Frenk ve Müslüman hükümdarlar arasındaki ittifakları ve antlaşmaları sistemli biçimde inceledi. Bu ilişkilerin, dinsel karşıtlıktan çok, bölgesel güç dengelerine göre biçimlendiğini ve cihat söyleminin çoğu zaman siyasal amaçlara hizmet ettiğini savundu.
• Niall Christie (2015) — 1105'te Şam'da cihat çağrısı yapan Ali b. Tâhir es-Sülemî'nin eserini İngilizceye çevirdi ve inceledi. Sülemî'nin, Haçlı seferlerini Batı Avrupa'nın Müslüman dünyasına karşı daha geniş bir saldırısının parçası olarak gören ilk Müslüman yazarlardan biri olduğunu gösterdi.

Bu tartışmada, cihat düşüncesinin niteliği farklı biçimlerde değerlendiriliyor. Elisséeff ve Sivan, bu düşüncenin içtenliğini ve yayılmasını vurgular: Elisséeff Nûreddin'in kişisel dindarlığını, Sivan ise propaganda ağının genişliğini öne çıkarır. Köhler ise, hükümdarların gerçek davranışlarına bakarak, siyasal hesapların dinsel söylemin önüne geçtiğini gösterir. Christie, bu tartışmayı başa, ilk seferin hemen ardından cihat çağrısı yapan bir âlime götürerek, düşüncenin kökenlerinin sanıldığından daha erken olduğunu hatırlatır.

Derine İn

Cihat sözcüğü, Arapçada «çaba göstermek, mücadele etmek» anlamına gelen bir kökten türer. İslam düşüncesinde bu sözcük, hem kişinin kendi nefsine karşı verdiği iç mücadeleyi, hem de belirli koşullarda İslam topraklarının savunması için yapılan savaşı anlatabilir. On ikinci yüzyılda Suriye'de, âlimler ve vaizler, Frenklere karşı savaşı, İslam hukukunun savunma savaşı hakkındaki kurallarına dayandırarak anlattı. Bu anlatıda, Frenklerin işgal ettiği toprakları, özellikle Kudüs'ü geri almak, bütün Müslümanlar için bir görev olarak sunuldu.

Bu düşüncenin en erken örneklerinden biri, Şamlı âlim Ali b. Tâhir es-Sülemî'nin 1105'te camide okuduğu bir risaledir. Sülemî, Frenklerin gelişini, Müslümanların kendi aralarındaki bölünmüşlüğünün ve dinsel görevlerini ihmal etmelerinin bir sonucu olarak görüyordu. Ona göre çözüm, önce ahlaki bir yenilenme, ardından birleşik bir savaştı. Sülemî'nin çağrısı kendi döneminde geniş bir karşılık bulmadı; kentin yöneticileri, Frenklerle savaşmaktan çok kendi aralarındaki dengeleri korumakla uğraşıyordu; ama ortaya koyduğu düşünceler, kırk yıl sonra Nûreddin'in döneminde yeniden canlandı.

Nûreddin'in Kudüs'e yönelik en çarpıcı hazırlığı, bir minberdi. 1168 dolaylarında, Halep'teki ustalara, Kudüs'ün Mescid-i Aksa'sına konmak üzere, fildişi ve sedef işlemeli, görkemli bir ahşap minber yaptırdı. Nûreddin, Kudüs'ü görmeden öldü; ama on dokuz yıl sonra, Selahaddin kenti aldığında, bu minberi Halep'ten getirterek Aksa'ya yerleştirdi. Minber, yüzyıllar boyunca orada kaldı; 1969'da çıkan bir yangında büyük ölçüde yandı ve sonradan yeniden yapıldı. Bu minber, cihat düşüncesinin nasıl somut bir simgeye ve bir kuşaktan ötekine aktarılan bir hedefe dönüştüğünü gösterir.

İbnü'l-Esîr'in eseri, bu dönemi anlamak için vazgeçilmez, ama taraflı bir kaynaktır. Musul'da yaşayan tarihçi, eserini Zengi soyundan gelen hükümdarlar için yazdı ve onların atalarını, özellikle Zengi'yi ve Nûreddin'i, İslam'ın büyük savunucuları olarak övdü. Aynı yazar, sonraki yıllarda, Zengilerin elinden Mısır'ı ve Suriye'yi alan Selahaddin'e karşı daha eleştirel bir dil kullandı. Tarihçiler, bu yüzden, onun anlatısını, olayları Şam'dan ve yakından izleyen İbnü'l-Kalânisî'nin kroniğiyle ve öteki çağdaşların anlatılarıyla karşılaştırarak okur. Bu karşılaştırma, Zengi'nin Şam'a karşı savaşlarının Şam'da nasıl bir korku ve öfkeyle karşılandığını, Musul'da yazılan övgülerin ise bu yanı çoğu zaman görmezden geldiğini ortaya koyar.

Son olarak, Nûreddin'in Mısır politikası, bir sonraki dönemin anahtarıydı. 1160'larda, Fatımî devleti iç çatışmalarla zayıflamıştı ve hem Kudüs krallığı hem de Nûreddin, Mısır'ı ele geçirmek için yarıştı. Nûreddin, Kürt komutanı Şîrkûh'u, yanında genç yeğeni Selahaddin ile birlikte, üç kez Mısır'a gönderdi. 1169'da Şîrkûh Fatımî veziri oldu; kısa süre sonra ölünce yerine Selahaddin geçti. 1171'de Selahaddin, Fatımî halifeliğine son verdi ve Mısır'da hutbeyi Abbasi halifesi adına okuttu. Nûreddin, böylece, Suriye'yi ve Mısır'ı aynı Sünni çatı altında toplamayı başarmıştı; ama Mısır'daki genç komutanının giderek bağımsızlaşması, onun son yıllarında aralarında ciddi bir gerginliğe yol açtı.

Uzman Notu

Temel literatür

• «Histoire des Atabecs de Mosul», Recueil des historiens des croisades: Historiens orientaux, cilt II, kısım 2 (Paris: Imprimerie nationale, 1876).
• Philip K. Hitti (çev.), An Arab-Syrian Gentleman and Warrior in the Period of the Crusades: Memoirs of Usāmah ibn-Munqidh (New York: Columbia University Press, 1929).
• Nikita Elisséeff, Nūr ad-Dīn: un grand prince musulman de Syrie au temps des Croisades (511–569 h./1118–1174), 3 cilt (Şam: Institut français de Damas, 1967).
• Emmanuel Sivan, L'Islam et la Croisade: idéologie et propagande dans les réactions musulmanes aux Croisades (Paris: Librairie d'Amérique et d'Orient, 1968).
• Michael A. Köhler, Allianzen und Verträge zwischen fränkischen und islamischen Herrschern im Vorderen Orient (Berlin: Walter de Gruyter, 1991).
• Niall Christie, The Book of the Jihad of 'Ali ibn Tahir al-Sulami (d. 1106) (Farnham: Ashgate, 2015).

Arşiv ve kaynak

İbnü'l-Esîr'in Atabegler tarihinin ve büyük genel tarihi el-Kâmil'in elyazmaları, İstanbul, Paris ve Kahire kütüphanelerinde korunur. Sülemî'nin risalesinin bilinen elyazmaları Şam'dadır. Nûreddin döneminin yapı kitabeleri, Halep'te, Şam'da ve Musul'da, bu hükümdarın unvanlarını ve cihat söylemini doğrudan yansıtan birincil belgelerdir. Recueil dizisi ve Hitti'nin çevirisi, telifi dolmuş eski baskılar olarak çevrimiçi arşivlerde yer alır.

Açık sorular

• Nûreddin'in cihat söylemi, onun kişisel dindarlığının mı, yoksa siyasal hesaplarının mı ürünüydü; bu iki etken birbirinden ayrılabilir mi?
• Sülemî'nin 1105'teki çağrısı neden kendi döneminde geniş bir karşılık bulmadı?
• Zengi'nin Urfa zaferi, Müslüman dünyasında gerçekten bir dönüm noktası mıydı, yoksa sonraki tarihçilerin anlatısında mı böyle bir anlam kazandı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) İmâdüddin Zengi, Urfa'yı hangi yıl aldı? A) 1099 B) 1144 C) 1154 D) 1187
2. (Hedef 1) Nûreddin Mahmud, 1154'te hangi kenti büyük bir savaş vermeden yönetimine kattı? A) Şam B) Halep C) Musul D) Kudüs
3. (Hedef 2) Nûreddin'in Kudüs'ün Mescid-i Aksa'sı için Halep'te yaptırdığı nesne hangisidir? A) Bir kandil B) Bir mihrap halısı C) Bir minber D) Bir Kur'an nüshası
4. (Hedef 2) 1105'te Şam'da Frenklere karşı bir cihat risalesi okuyan âlim kimdir? A) İbnü'l-Esîr B) İbnü'l-Kalânisî C) Usâme b. Münkız D) Ali b. Tâhir es-Sülemî
5. (Hedef 3) Frenk ve Müslüman hükümdarlar arasındaki ittifakları ve antlaşmaları sistemli biçimde inceleyen tarihçi kimdir? A) Nikita Elisséeff B) Emmanuel Sivan C) Michael Köhler D) Niall Christie

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Zengilerin cihat söylemi, içten bir dinsel hareket miydi, yoksa siyasal bir meşruiyet aracı mı?» sorusunu tartış. Cevabında İbnü'l-Esîr'in Urfa anlatısını, Usâme'nin Şam'daki rekabet anlatısını, Nûreddin'in yapı programını ve Aksa minberini kullan; Elisséeff ile Köhler'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Zengi Urfa'yı 1144'te aldı.
2. A — Nûreddin 1154'te Şam'ı yönetimine kattı.
3. C — Nûreddin Aksa için bir minber yaptırdı.
4. D — Bu âlim Ali b. Tâhir es-Sülemî'dir.
5. C — Bu çalışma Michael Köhler'e aittir.

Kapsamlı bir cevap, Haçlıların gelişinden sonraki kırk yıl boyunca Müslüman hükümdarların bölünmüş olduğunu ve Frenklerle ittifaklar kurduğunu, Usâme'nin Şam ile Zengi arasındaki rekabeti anlatan tanıklığıyla gösterir. İbnü'l-Esîr'in Urfa anlatısının, Zengi'yi bir şehit ve İslam'ın savunucusu olarak sunduğunu, ama bu eserin Zengi soyundan gelen hükümdarlar için yazıldığını not eder. Nûreddin'in medreseler, camiler, hastaneler ve Aksa minberiyle cihat söylemini kurumlara ve simgelere dönüştürdüğünü anlatır. Güçlü bir yanıt, Elisséeff'in Nûreddin'in içten dindarlığını vurgulayan yaklaşımını, Köhler'in siyasal hesapların önceliğini gösteren çalışmasıyla karşılaştırır ve iki etkenin birbirini dışlamadığını tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Nûreddin, 1174'te öldüğünde, Suriye'yi birleştirmiş, Mısır'a da kendi komutanlarını yerleştirmişti. Ama onun ölümünden sonra, bu mirası devralan, Nûreddin'in kendi soyundan biri değil, Mısır'daki genç komutanı Selahaddin oldu. Sıradaki derste bu adama bakacağız: Selahaddin Eyyubi, Mısır'ı ve Suriye'yi nasıl tek bir yönetimde birleştirdi, 1187'de Hıttin'de Haçlı ordusunu nasıl yendi, ve Kudüs'ü aldığında kentin halkına nasıl davrandı?